Sonyń ishinde kórshiles elderdiń búgingi keskin-kelbeti men betalysyna baǵa bergen-di. Orta Aziia elderiniń ishinde Qyrǵyzstanǵa airyqsha toqtalǵan Nazarbaev kindiktes, baýyrlas eldiń “adasyńqyrap” júrgenine jani ashitynyn aitqan.
“Qyrǵyzdar demokratiia ornatpas buryn, ekonomikany túzeýge tyrysýy qajet edi. Demokratiianyń eteginen ustaǵan el 30 otyz jyl boiy eshteńe tyndyrmady”, – degen eks-prezident.
Otyz jyl boiy el basqarǵan Nazarbaev damý deńgeii jóninen Qazaqstannyń Qyrǵyzstandy basyp ozǵanyn, “aldymen ekonomika, sodan baryp saiasat” degen ustanymnan ainymaǵanyn maqtanyshpen jetkizgen.
Eks-prezidenttiń paiymdaǵanyndai Batys demokratiiasyna ashqursaq, shalajansar kúide jete almaisyń. Aldymen halyqtyń qarnyn toiǵyzý kerek. Ol úshin myqty ekonomikanyń irgesin qalyp, saiasatty keiinge shegere turǵan abzal.
“Demokratiiada ómir súretin adamnyń baspanasy, jumysy, januiasyn asyraýǵa jeterlik tabysy bolýy qajet. Mine, sonda ǵana demokratiiany sóz etýge bolady.
Kedeilikti, joqshylyqty jeńbei tura demokratiianyń qabyrǵasyn qalaý ónbeitin is. “Demokratiia araly” deitin “ataqqa” qalǵan Qyrǵyzstanǵa janym ashidy.
Baýyrlas eldiń qazirgi túri anaý. Osy 30 jylda Qyrǵyzstanda aýyz toltyryp aitarlyq ne isteldi?!”, – degen-tuǵyn Nazarbaev oqyrmannyń ózine saýal tastap.
Eks-prezidenttiń aitýynsha Qazaqstan qyrǵyzdardyń qateligin qaitalamaǵan. Ekonomikaǵa ekpin berip, eldiń eńsesin kóterýge tyrysqan Nazarbaevtyń sońynan jóńkile jónelgen.
“Qazaqstandaǵy saiasi-ekonomikalyq turaqtylyq ósip-ónýimizge kepildik berip otyr. Qyrǵyzdar she? Olarda bilik udaiy aýysady”, – deidi ol.
…
Qyrǵyzstannyń damý jolyndaǵy kemshilikter men olqylyqtardyń atyn atap, túsin tústep bergen eks-prezidentke kórshimizdiń shendileri men sarapshylary til qatypty.
Máselen, Memhatshy Cholponbek Abykeev demokratiialyq ózgeristerdi Qyrǵyzstannyń osy 30 jyldaǵy eń úlken jetistigi dep sanaidy.
“Azattyq Qyrǵyzstanmen” tildesken sheneýnik eki eldiń óz baǵdaryn baryn aitqan.
“Qyrǵyzstan Orta Aziianyń elderiniń ishinde demokratiiany jatsynbai qabyldaǵan jalǵyz el. Bizdiń qoǵam demokratiiany qalap turady. Iá, bálkim gazy men munaiy bar Qazaqstanmen iyq tirestire almaspyz. Solai bola tura olardyń syrtqy qaryzy bizden kóp bolmasa, kem emes.
Qazaqstannyń nesimen maqtanady, maǵan sol tusy túsiniksiz. Biz demokratiialyq joldan taimaimyz. Biz úshin, halyq úshin basty qundylyq osy. Halyqtyń minezi men osy otyz jylda qalyptasqan qundylyqtar demokratiiamen úilesim tapqan”, – deidi ol.
Qyrǵyzdardyń eks-premeri Feliks Qulov ekonomikany demokratiianyń dárejesine kóterýge bolmaidy dep esepteidi. Nazarbaevtyń keibir tujyrymdarymen kelisetinin aitqan eks-sheneýnik, buǵan geosaiasi turǵydan baǵa bergen eken.
“Álbette, árkimniń óz paiymy bar. Nazarbaev sói dei otyra Qazaqstannyń Qyrǵyzstannan kóshi ilgeri ketkenin kórsetkisi kelgen bolar. Ol muny aýadan alǵan joq. Aityp otyrǵany ras. Eldegi jaǵdai aýyr. Qyrǵyzdar jumys izdep, Dýbai men Máskeýdiń arasyn kezip júr. Qazaqstanda mundai úrdis baiqalmaidy. Bálkim, sony aitqysy kelgen bolar.
Bizdegi ózgerister irgedegi kórshilerdi qobaljytyp qoiary ótirik emes. Qyrǵyzstanda tóńkeris bolarda, kórshi elder shekarasyn tars jabady. Bizden jetken aqparatty da súzgiden ótkizýge tyrysady. Sebebi, ózderine aýyp kete me dep alańdaidy. Ainalyp kelgende ekonomikanyń demokratiiaǵa jaýlyǵy joq, ekeýin qatar damytýǵa eshteńe de kedergi emes”, – deidi Feliks myrza.
…
Saiasatker Ámirjan Qosanov qyrǵyz shendisiniń sózin qostap otyr. Kórshimizde búlik shyqsa, bizdegilerdiń tún uiqysy buzylady. Qyrǵyz qoǵamynyń tóńkeristen ózgeris izdeýi, azamattyq belsendiligi men demokratiialyq qundylyqtarǵa umtylýy Orta Aziiadaǵy avtoritarly júielerdiń záre-qutyn qashyrady.
Sói degen Qosanov Nazarbaevtyń ózine tap beripti.
“Qyrǵyzstandaǵy sońǵy oqiǵalardy qatysty syn aitýdan aýlaqpyn. Bul qyrǵyz halqynyń óz tańdaýy. Árbirden soń Qyrǵyzstan Qazaqstanǵa uqsaýǵa tiis emes. Olardyń saiasat pen ekonomikaǵa qatysty óz bilgeni bar.
Qyrǵyzstan Orta Aziiadaǵy “demokratiianyń araly”. Buǵan eshkim qarsy ýáj aitpas. Iá, Japarov kelgeli beri parlamenttik júieden sýper prezidenttik basqarýǵa aýysqany alańdatyp otyr. Áitse de...
Menińshe qyrǵyzdardy sóz etken Nazarbaev osy arqyly óz qatelikteri men kemshilikterin aqtap alýǵa tyrysqan syndy.
Otyz jyl el basqarǵan tusta Qazaqstanda avtoritarly júie ornady. Ádil sailaýdy áldeqashan umytqanbyz. Parlamenttiń syiy da, salmaǵy da joq. Azamattar eldegi saiasi ómirge atsalysa almaidy, barlyǵy bir adamnyń aitýymen, nusqaýymen sheshiledi. Sondyqtan Qyrǵyzstandaǵy demokratiialyq ózgeristerdi aiyptaý qatelik!”, – deidi Qosanov.
Halyqaralyq adam quqy men sóz bostandyǵyn qorǵaityn uiymdar da osy baǵytta Qyrǵyzstannyń Qazaqstannan ozyq turǵanyn aitady. Qyrǵyzdar el biligine yqpal etip, sózin ótkize alatyn jaǵdaida.
Sóz bostandyǵy men demokratiia deńgeiin baǵalaityn túrli-túrli reitingterde qyrǵyzdardan jáne qalyp turmyz.
Aitalyq, “Shekarasyz reporterler” reitinginde Qazaqstan men Ózbekstan tiisinshe 157-shi jáne 162-shi orynda ornalassa, Qyrǵyzstan 79-shy orynda tur.
Otyz jyl el basqarǵan Nazarbaev osydan eki jyl buryn oryntaqty Toqaevqa tapsyryp, bilikten ketetinin jariialady.
Keteriniń aldynda el basqarǵan kezeńdi oi eleginen ótkizgen eks-prezident: el ekonomikasy 15 ese, eldiń tabysy 9 esege óskenin, kedeishilik, joqshylyq 10 esege qysqarǵanyn aitqan.
Sonymen qatar 2007-2012 jyldar aralyǵyndaǵy kúizelisti bizdiń el eshkimniń kómeginsiz jáne tabysty túrde jeńdi dep málimdegen. Nazarbaev "2050 jylǵa deiin Qazaqstanda jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy qalyptasady” dep senedi.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
