سونىڭ ٸشٸندە كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ بٷگٸنگٸ كەسكٸن-كەلبەتٸ مەن بەتالىسىنا باعا بەرگەن-دٸ. ورتا ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە قىرعىزستانعا ايرىقشا توقتالعان نازارباەۆ كٸندٸكتەس, باۋىرلاس ەلدٸڭ “اداسىڭقىراپ” جٷرگەنٸنە جاني اشيتىنىن ايتقان.
“قىرعىزدار دەموكراتييا ورناتپاس بۇرىن, ەكونوميكانى تٷزەۋگە تىرىسۋى قاجەت ەدٸ. دەموكراتييانىڭ ەتەگٸنەن ۇستاعان ەل 30 وتىز جىل بويى ەشتەڭە تىندىرمادى”, – دەگەن ەكس-پرەزيدەنت.
وتىز جىل بويى ەل باسقارعان نازارباەۆ دامۋ دەڭگەيٸ جٶنٸنەن قازاقستاننىڭ قىرعىزستاندى باسىپ وزعانىن, “الدىمەن ەكونوميكا, سودان بارىپ ساياسات” دەگەن ۇستانىمنان اينىماعانىن ماقتانىشپەن جەتكٸزگەن.
ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ پايىمداعانىنداي باتىس دەموكراتيياسىنا اشقۇرساق, شالاجانسار كٷيدە جەتە المايسىڭ. الدىمەن حالىقتىڭ قارنىن تويعىزۋ كەرەك. ول ٷشٸن مىقتى ەكونوميكانىڭ ٸرگەسٸن قالىپ, ساياساتتى كەيٸنگە شەگەرە تۇرعان ابزال.
“دەموكراتييادا ٶمٸر سٷرەتٸن ادامنىڭ باسپاناسى, جۇمىسى, جانۇياسىن اسىراۋعا جەتەرلٸك تابىسى بولۋى قاجەت. مٸنە, سوندا عانا دەموكراتييانى سٶز ەتۋگە بولادى.
كەدەيلٸكتٸ, جوقشىلىقتى جەڭبەي تۇرا دەموكراتييانىڭ قابىرعاسىن قالاۋ ٶنبەيتٸن ٸس. “دەموكراتييا ارالى” دەيتٸن “اتاققا” قالعان قىرعىزستانعا جانىم اشيدى.
باۋىرلاس ەلدٸڭ قازٸرگٸ تٷرٸ اناۋ. وسى 30 جىلدا قىرعىزستاندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق نە ٸستەلدٸ?!”, – دەگەن-تۇعىن نازارباەۆ وقىرماننىڭ ٶزٸنە ساۋال تاستاپ.
ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا قازاقستان قىرعىزداردىڭ قاتەلٸگٸن قايتالاماعان. ەكونوميكاعا ەكپٸن بەرٸپ, ەلدٸڭ ەڭسەسٸن كٶتەرۋگە تىرىسقان نازارباەۆتىڭ سوڭىنان جٶڭكٸلە جٶنەلگەن.
“قازاقستانداعى ساياسي-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ٶسٸپ-ٶنۋٸمٸزگە كەپٸلدٸك بەرٸپ وتىر. قىرعىزدار شە? ولاردا بيلٸك ۇدايى اۋىسادى”, – دەيدٸ ول.
…
قىرعىزستاننىڭ دامۋ جولىنداعى كەمشٸلٸكتەر مەن ولقىلىقتاردىڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ بەرگەن ەكس-پرەزيدەنتكە كٶرشٸمٸزدٸڭ شەندٸلەرٸ مەن ساراپشىلارى تٸل قاتىپتى.
مەسەلەن, مەمحاتشى چولپونبەك ابىكەەۆ دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەردٸ قىرعىزستاننىڭ وسى 30 جىلداعى ەڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ دەپ سانايدى.
“ازاتتىق قىرعىزستانمەن” تٸلدەسكەن شەنەۋنٸك ەكٸ ەلدٸڭ ٶز باعدارىن بارىن ايتقان.
“قىرعىزستان ورتا ازييانىڭ ەلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە دەموكراتييانى جاتسىنباي قابىلداعان جالعىز ەل. بٸزدٸڭ قوعام دەموكراتييانى قالاپ تۇرادى. يە, بەلكٸم گازى مەن مۇنايى بار قازاقستانمەن يىق تٸرەستٸرە الماسپىز. سولاي بولا تۇرا ولاردىڭ سىرتقى قارىزى بٸزدەن كٶپ بولماسا, كەم ەمەس.
قازاقستاننىڭ نەسٸمەن ماقتانادى, ماعان سول تۇسى تٷسٸنٸكسٸز. بٸز دەموكراتييالىق جولدان تايمايمىز. بٸز ٷشٸن, حالىق ٷشٸن باستى قۇندىلىق وسى. حالىقتىڭ مٸنەزٸ مەن وسى وتىز جىلدا قالىپتاسقان قۇندىلىقتار دەموكراتييامەن ٷيلەسٸم تاپقان”, – دەيدٸ ول.
قىرعىزداردىڭ ەكس-پرەمەرٸ فەليكس قۇلوۆ ەكونوميكانى دەموكراتييانىڭ دەرەجەسٸنە كٶتەرۋگە بولمايدى دەپ ەسەپتەيدٸ. نازارباەۆتىڭ كەيبٸر تۇجىرىمدارىمەن كەلٸسەتٸنٸن ايتقان ەكس-شەنەۋنٸك, بۇعان گەوساياسي تۇرعىدان باعا بەرگەن ەكەن.
“ەلبەتتە, ەركٸمنٸڭ ٶز پايىمى بار. نازارباەۆ سٶي دەي وتىرا قازاقستاننىڭ قىرعىزستاننان كٶشٸ ٸلگەرٸ كەتكەنٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن بولار. ول مۇنى اۋادان العان جوق. ايتىپ وتىرعانى راس. ەلدەگٸ جاعداي اۋىر. قىرعىزدار جۇمىس ٸزدەپ, دۋباي مەن مەسكەۋدٸڭ اراسىن كەزٸپ جٷر. قازاقستاندا مۇنداي ٷردٸس بايقالمايدى. بەلكٸم, سونى ايتقىسى كەلگەن بولار.
بٸزدەگٸ ٶزگەرٸستەر ٸرگەدەگٸ كٶرشٸلەردٸ قوبالجىتىپ قويارى ٶتٸرٸك ەمەس. قىرعىزستاندا تٶڭكەرٸس بولاردا, كٶرشٸ ەلدەر شەكاراسىن تارس جابادى. بٸزدەن جەتكەن اقپاراتتى دا سٷزگٸدەن ٶتكٸزۋگە تىرىسادى. سەبەبٸ, ٶزدەرٸنە اۋىپ كەتە مە دەپ الاڭدايدى. اينالىپ كەلگەندە ەكونوميكانىڭ دەموكراتيياعا جاۋلىعى جوق, ەكەۋٸن قاتار دامىتۋعا ەشتەڭە دە كەدەرگٸ ەمەس”, – دەيدٸ فەليكس مىرزا.
…
ساياساتكەر ەمٸرجان قوسانوۆ قىرعىز شەندٸسٸنٸڭ سٶزٸن قوستاپ وتىر. كٶرشٸمٸزدە بٷلٸك شىقسا, بٸزدەگٸلەردٸڭ تٷن ۇيقىسى بۇزىلادى. قىرعىز قوعامىنىڭ تٶڭكەرٸستەن ٶزگەرٸس ٸزدەۋٸ, ازاماتتىق بەلسەندٸلٸگٸ مەن دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا ۇمتىلۋى ورتا ازيياداعى اۆتوريتارلى جٷيەلەردٸڭ زەرە-قۇتىن قاشىرادى.
سٶي دەگەن قوسانوۆ نازارباەۆتىڭ ٶزٸنە تاپ بەرٸپتٸ.
“قىرعىزستانداعى سوڭعى وقيعالاردى قاتىستى سىن ايتۋدان اۋلاقپىن. بۇل قىرعىز حالقىنىڭ ٶز تاڭداۋى. ەربٸردەن سوڭ قىرعىزستان قازاقستانعا ۇقساۋعا تيٸس ەمەس. ولاردىڭ ساياسات پەن ەكونوميكاعا قاتىستى ٶز بٸلگەنٸ بار.
قىرعىزستان ورتا ازيياداعى “دەموكراتييانىڭ ارالى”. بۇعان ەشكٸم قارسى ۋەج ايتپاس. يە, جاپاروۆ كەلگەلٸ بەرٸ پارلامەنتتٸك جٷيەدەن سۋپەر پرەزيدەنتتٸك باسقارۋعا اۋىسقانى الاڭداتىپ وتىر. ەيتسە دە...
مەنٸڭشە قىرعىزداردى سٶز ەتكەن نازارباەۆ وسى ارقىلى ٶز قاتەلٸكتەرٸ مەن كەمشٸلٸكتەرٸن اقتاپ الۋعا تىرىسقان سىندى.
وتىز جىل ەل باسقارعان تۇستا قازاقستاندا اۆتوريتارلى جٷيە ورنادى. ەدٸل سايلاۋدى ەلدەقاشان ۇمىتقانبىز. پارلامەنتتٸڭ سىيى دا, سالماعى دا جوق. ازاماتتار ەلدەگٸ ساياسي ٶمٸرگە اتسالىسا المايدى, بارلىعى بٸر ادامنىڭ ايتۋىمەن, نۇسقاۋىمەن شەشٸلەدٸ. سوندىقتان قىرعىزستانداعى دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەردٸ ايىپتاۋ قاتەلٸك!”, – دەيدٸ قوسانوۆ.
حالىقارالىق ادام قۇقى مەن سٶز بوستاندىعىن قورعايتىن ۇيىمدار دا وسى باعىتتا قىرعىزستاننىڭ قازاقستاننان وزىق تۇرعانىن ايتادى. قىرعىزدار ەل بيلٸگٸنە ىقپال ەتٸپ, سٶزٸن ٶتكٸزە الاتىن جاعدايدا.
سٶز بوستاندىعى مەن دەموكراتييا دەڭگەيٸن باعالايتىن تٷرلٸ-تٷرلٸ رەيتينگتەردە قىرعىزداردان جەنە قالىپ تۇرمىز.
ايتالىق, “شەكاراسىز رەپورتەرلەر” رەيتينگٸندە قازاقستان مەن ٶزبەكستان تيٸسٸنشە 157-شٸ جەنە 162-شٸ ورىندا ورنالاسسا, قىرعىزستان 79-شى ورىندا تۇر.
وتىز جىل ەل باسقارعان نازارباەۆ وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن ورىنتاقتى توقاەۆقا تاپسىرىپ, بيلٸكتەن كەتەتٸنٸن جارييالادى.
كەتەرٸنٸڭ الدىندا ەل باسقارعان كەزەڭدٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزگەن ەكس-پرەزيدەنت: ەل ەكونوميكاسى 15 ەسە, ەلدٸڭ تابىسى 9 ەسەگە ٶسكەنٸن, كەدەيشٸلٸك, جوقشىلىق 10 ەسەگە قىسقارعانىن ايتقان.
سونىمەن قاتار 2007-2012 جىلدار ارالىعىنداعى كٷيزەلٸستٸ بٸزدٸڭ ەل ەشكٸمنٸڭ كٶمەگٸنسٸز جەنە تابىستى تٷردە جەڭدٸ دەپ مەلٸمدەگەن. نازارباەۆ "2050 جىلعا دەيٸن قازاقستاندا جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى قالىپتاسادى” دەپ سەنەدٸ.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
