Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy odaqtastyq jańa deńgeige kóterildi. Búgin Májilis Astanada 2024 jyly 19 sáýirde qol qoiylǵan «Qazaqstan Respýblikasy men Qyrǵyz Respýblikasy arasyndaǵy odaqtastyq qatynastardy tereńdetý jáne keńeitý týraly shartty» ratifikatsiialady. Qujatta saiasi, ekonomikalyq, mádeni-gýmanitarlyq, qaýipsizdik, sý-energetika jáne aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy yntymaqtastyqty kúsheitý kózdelgen.
Minberde sóz sóilegen depýtattar bul sharttyń strategiialyq mańyzyn atap ótip, týys eki el arasyndaǵy ózara senim men seriktestikti jańa deńgeige kóterýge múmkindik beretinin aitty, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Sharttyń maqsaty qandai?
Shartta saiasi, áskeri, saýda-ekonomikalyq, investitsiialyq, aýyl sharýashylyǵy, tranzit-kólik, sý-energetika, bilim berý, mádeni-gýmanitarlyq salalardaǵy ózara tiimdi yntymaqtastyqty keńeitý kózdelgen.
Mysaly, qujattyń 2-babynda Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy Joǵary Memleketaralyq Keńestiń mańyzdy róli kórsetilgen.
"Buǵan qosa, Sharttyń 3-babyna sáikes Taraptar parlamentaralyq bailanystardy, onyń ishinde Qazaqstan Respýblikasynyń Parlamenti men Qyrǵyz Respýblikasynyń Jogorký Keneshi arasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi parlamentaralyq keńes sheńberinde odan ári damytýdy jáne nyǵaitýdy qoldaidy. Sonymen qatar, Taraptar terrorizmdi, ekstremizmdi jáne separatizmdi, sondai-aq transulttyq uiymdasqan qylmysty, kiberqylmysty, zańsyz kóshi-qondy, adam saýdasyn, qarý-jaraqtyń, esirtkiniń, psihotroptyq zattar men olardyń prekýrsorlarynyń zańsyz ainalymyn qosa alǵanda, qaýipsizdiktiń qazirgi zamanǵy syn-tegeýrinder men qaterlerge qarsy is-qimyldaǵy yntymaqtastyqty keńeitedi jáne tereńdetedi", - delingen Májilis taratqan habarlamada.
Rahmetýllin qandai pikir bildirdi?
Syrtqy ister ministriniń birinshi orynbasary Aqan Rahmetýllinniń sózinshe, bul qujat geosaiasi turaqsyzdyq jaǵdaiynda saiasi dialog pen qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa, eki eldiń ornyqty damýyna berik negiz bolady.
«Qyrǵyzstan – biz úshin odaqtas memleket, strategiialyq seriktes jáne tarihy men tamyry ortaq baýyrlas el. Bizdi bir ǵana rýhani qundylyqtar emes, aýyl sharýashylyǵy, sý energetikasy, mádeniet, bilim berý, ekologiia siiaqty kóptegen mańyzdy salalardaǵy tereń bailanystar biriktiredi», – dedi vitse-ministr.
Shart eki el arasyndaǵy saiasi, áskeri, ekonomikalyq jáne gýmanitarlyq yntymaqtastyqty jańa deńgeige kóterýge baǵyttalǵan. Qujat sondai-aq memleketaralyq joǵary keńes pen parlamentaralyq bailanystardy nyǵaitýǵa jol ashady.
«Biylǵy geosaiasi turaqsyzdyq jaǵdaiynda bul shart saiasi dialogty damytý men qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, eki memlekettiń ornyqty damýyna berik negiz bolmaq. Shart memeleketishilik kelisýdiń barlyq qajet kezeńderinen ótkenin jáne sizderdiń qoldaýlaryńyzben Parlament májilisiniń barlyq beiindi komitetterimen kelisilgenin atap ótemin. Osyǵan bailanysty bul shart halqymyzdyń túbegeili múddelerine sai keledi dep baiandaimyz», – dedi Aqan Rahmetýllin.
Qyrǵyz tarapy bul qujatty 2024 jyldyń 17 jeltoqsanynda ratifikatsiialaǵan. Ministr orynbasary sharttyń memleketishilik kelisýdiń barlyq satylarynan ótkenin jáne Parlament Májilisiniń tiisti komitetterimen maquldanǵanyn atap ótti. Sondai-aq ol bul kelisimniń biýdjetten qosymsha qarjy talap etpeitinin de naqtylady.
Depýtattar qandai suraqtar qoidy?
Májilis depýtaty Nurgúl Taý 2003 jylǵy odaqtastyq kelisim men jańa sharttyń aiyrmashylyǵyna toqtaldy.
«Qyrǵyzstan Qazaqstan úshin baýyrlas el jáne jaqsy kórshi ǵana emes, sonymen qatar qazaq-qyrǵyz qatynastarynyń quqyqtyq negizi dáiekti túrde nyǵaityldy. 1997 jyly «máńgilik dostyq týraly» kelisimge, 2003 jyly «Odaqtastyq qatynastar týraly» kelisimge qol qoiyldy. Osyǵan bailanysty meniń qoiatyn suraǵym: Jańa shart jasasýǵa ne sebep boldy? Onyń 2003 jylǵy odaqtastyq qatynastar týraly kelisimnen aiyrmashylyǵy qandai?», - dedi ol.
Suraqqa jaýap bergen Syrtqy ister ministriniń birinshi orynbasary Aqan Rahmetýllin Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy quqyqtyq baza jyldar boiy birtindep qalyptasqanyn eske saldy.
«Bul shart energetika, aýyl sharýashylyǵy, týrizm, bilim berý, mádeni-gýmanitarlyq jáne áskeri saladaǵy bailanystardy kúsheitedi. Sondai-aq parlamentaralyq yntymaqtastyqty tereńdetýge múmkindik beredi. Sondyqtan bul qujat ekijaqty qarym-qatynastyń jańa kezeńge ótýine yqpal etpek», – dedi Aqan Rahmetýllin.
Al depýtat Ekaterina Smoliakova Qyrǵyz Respýblikasyndaǵy qazaqstandyq kásipkerlerdiń quqyǵy men eki el arasyndaǵy saýda ainalymyn ulǵaitý máselesin kóterdi. Ol Saýda jáne integratsiia ministrliginiń ókilinen naqty josparlar men maqsatty kórsetkishterdi surady.
«Qyrǵyz Respýblikasynda Qazaqstan azamattary men kásipkerleriniń quqyqtaryn qorǵaý úshin qandai sharalar qabyldanyp jatyr? Shaǵymdardy qaraý tetigi men investitsiialardy qorǵaý týraly ekijaqty kelisim daiyndala ma? Sondai-aq 2024 jyly taýar ainalymy 1,5 paiyzǵa ósip, 1,7 milliard dollardy qurady. Osyny eskere otyryp, ratifikatsiiadan keiin saýdany arttyrý boiynsha qandai maqsat qoiylyp otyr?», – dep surady depýtat.
Ministrlik ókili bul suraqtyń quqyqtyq bóligin Syrtqy ister ministrliginiń quzyretine jatqyzdy.
«Quqyq qorǵaý máselesine naqty jaýap bere almaimyn. Bul – SIM quzyryndaǵy másele. Al saýda boiynsha aitar bolsam, bizdiń ministrlik Qyrǵyzstanmen aradaǵy taýar ainalymyn 2030 jylǵa qarai 3 milliard dollarǵa deiin jetkizýdi kózdep, arnaiy jol kartasyn ázirledi. Qazir osy baǵytta jumys júrgizip jatyrmyz», – dedi ol.
Bul qujat ne úshin mańyzdy?
Májilistiń jalpy otyrysynda Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komitetiniń múshesi Samat Nurtaza «Qazaqstan Respýblikasy men Qyrǵyz Respýblikasy arasyndaǵy odaqtastyq qatynastardy tereńdetý jáne keńeitý týraly shartty ratifikatsiialaý týraly» zań jobasy boiynsha qosymsha baiandama jasady.
Onyń aitýynsha, qaralyp otyrǵan qujat eki el arasyndaǵy baýyrlastyq pen odaqtastyqty jańa deńgeige kóterýdi kózdeidi.
«Bul shart – negizdemelik sipattaǵy qujat. Ol 1997 jylǵy «Máńgilik dostyq týraly» jáne 2003 jylǵy «Odaqtastyq qatynastar týraly» kelisimderdiń jalǵasy ári zańdy túrde rastaýy. Birinshi babyna sáikes, taraptar kópjosparly yntymaqtastyqty odan ári jandandyrý jáne jetildirý maqsatynda ózara bailanysty nyǵaitýǵa ýaǵdalasty», – dedi depýtat.
Samat Nurtazanyń sózinshe, shart saiasi, ekonomikalyq, kólik, sý energetikasy, aýyl sharýashylyǵy, azyq-túlik qaýipsizdigi men mádeni-gýmanitarlyq bailanystardy damytýǵa baǵyttalǵan. Qazirgi tańda Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy sharttyq-quqyqtyq baza 150-ge jýyq ekijaqty qujatty qamtidy.
«Eki eldiń ortaq qaýipsizdik múddeleri de nazardan tys qalmaidy. Qujatta terrorizm, ekstremizm, separatizm jáne transulttyq uiymdasqan qylmys siiaqty qaýip-qaterlerge qarsy kúres baǵytyndaǵy birlesken is-qimyldar da qarastyrylǵan», – dedi ol.
Sonymen qatar Nurtaza shartty ratifikatsiialaý memleketter arasyndaǵy birlesken jobalardy iske asyrý úshin jańa múmkindikter ashatynyn atap ótti.
«Bul – baýyrlastyq pen odaqtastyq qatynastardy tereńdetýdegi mańyzdy ári alǵashqy qadam. Joba jumys toby men bas komitette jan-jaqty qaraldy. Osyǵan orai, komitet bul zań jobasyn qabyldap, ony Senat qaraýyna jiberýdi usynady», – dedi Samat Nurtaza.
Ol bul qujattyń mádeni jáne rýhani bailanystardy da tereńdetýge, birlesken jobalarǵa jol ashatynyn aitty.
