قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى وداقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. بٷگٸن مەجٸلٸس استانادا 2024 جىلى 19 سەۋٸردە قول قويىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ جەنە كەڭەيتۋ تۋرالى شارتتى» راتيفيكاتسييالادى. قۇجاتتا ساياسي, ەكونوميكالىق, مەدەني-گۋمانيتارلىق, قاۋٸپسٸزدٸك, سۋ-ەنەرگەتيكا جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋ كٶزدەلگەن.
مٸنبەردە سٶز سٶيلەگەن دەپۋتاتتار بۇل شارتتىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزىن اتاپ ٶتٸپ, تۋىس ەكٸ ەل اراسىنداعى ٶزارا سەنٸم مەن سەرٸكتەستٸكتٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ايتتى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
شارتتىڭ ماقساتى قانداي?
شارتتا ساياسي, ەسكەري, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسييالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى, ترانزيت-كٶلٸك, سۋ-ەنەرگەتيكا, بٸلٸم بەرۋ, مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ كٶزدەلگەن.
مىسالى, قۇجاتتىڭ 2-بابىندا قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەستٸڭ ماڭىزدى رٶلٸ كٶرسەتٸلگەن.
"بۇعان قوسا, شارتتىڭ 3-بابىنا سەيكەس تاراپتار پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتٸ مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوگوركۋ كەنەشٸ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ پارلامەنتارالىق كەڭەس شەڭبەرٸندە ودان ەرٸ دامىتۋدى جەنە نىعايتۋدى قولدايدى. سونىمەن قاتار, تاراپتار تەرروريزمدٸ, ەكسترەميزمدٸ جەنە سەپاراتيزمدٸ, سونداي-اق ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىستى, كيبەرقىلمىستى, زاڭسىز كٶشٸ-قوندى, ادام ساۋداسىن, قارۋ-جاراقتىڭ, ەسٸرتكٸنٸڭ, پسيحوتروپتىق زاتتار مەن ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىن قوسا العاندا, قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ قازٸرگٸ زامانعى سىن-تەگەۋرٸندەر مەن قاتەرلەرگە قارسى ٸس-قيمىلداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتەدٸ جەنە تەرەڭدەتەدٸ", - دەلٸنگەن مەجٸلٸس تاراتقان حابارلامادا.
راحمەتۋللين قانداي پٸكٸر بٸلدٸردٸ?
سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى اقان راحمەتۋلليننٸڭ سٶزٸنشە, بۇل قۇجات گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ساياسي ديالوگ پەن قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا, ەكٸ ەلدٸڭ ورنىقتى دامۋىنا بەرٸك نەگٸز بولادى.
«قىرعىزستان – بٸز ٷشٸن وداقتاس مەملەكەت, ستراتەگييالىق سەرٸكتەس جەنە تاريحى مەن تامىرى ورتاق باۋىرلاس ەل. بٸزدٸ بٸر عانا رۋحاني قۇندىلىقتار ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعى, سۋ ەنەرگەتيكاسى, مەدەنيەت, بٸلٸم بەرۋ, ەكولوگييا سيياقتى كٶپتەگەن ماڭىزدى سالالارداعى تەرەڭ بايلانىستار بٸرٸكتٸرەدٸ», – دەدٸ ۆيتسە-مينيستر.
شارت ەكٸ ەل اراسىنداعى ساياسي, ەسكەري, ەكونوميكالىق جەنە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋگە باعىتتالعان. قۇجات سونداي-اق مەملەكەتارالىق جوعارى كەڭەس پەن پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا جول اشادى.
«بيىلعى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا بۇل شارت ساياسي ديالوگتى دامىتۋ مەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە, ەكٸ مەملەكەتتٸڭ ورنىقتى دامۋىنا بەرٸك نەگٸز بولماق. شارت مەمەلەكەتٸشٸلٸك كەلٸسۋدٸڭ بارلىق قاجەت كەزەڭدەرٸنەن ٶتكەنٸن جەنە سٸزدەردٸڭ قولداۋلارىڭىزبەن پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ بارلىق بەيٸندٸ كوميتەتتەرٸمەن كەلٸسٸلگەنٸن اتاپ ٶتەمٸن. وسىعان بايلانىستى بۇل شارت حالقىمىزدىڭ تٷبەگەيلٸ مٷددەلەرٸنە ساي كەلەدٸ دەپ باياندايمىز», – دەدٸ اقان راحمەتۋللين.
قىرعىز تاراپى بۇل قۇجاتتى 2024 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا راتيفيكاتسييالاعان. مينيستر ورىنباسارى شارتتىڭ مەملەكەتٸشٸلٸك كەلٸسۋدٸڭ بارلىق ساتىلارىنان ٶتكەنٸن جەنە پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ تيٸستٸ كوميتەتتەرٸمەن ماقۇلدانعانىن اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق ول بۇل كەلٸسٸمنٸڭ بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجى تالاپ ەتپەيتٸنٸن دە ناقتىلادى.
دەپۋتاتتار قانداي سۇراقتار قويدى?
مەجٸلٸس دەپۋتاتى نۇرگٷل تاۋ 2003 جىلعى وداقتاستىق كەلٸسٸم مەن جاڭا شارتتىڭ ايىرماشىلىعىنا توقتالدى.
«قىرعىزستان قازاقستان ٷشٸن باۋىرلاس ەل جەنە جاقسى كٶرشٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاق-قىرعىز قاتىناستارىنىڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸ دەيەكتٸ تٷردە نىعايتىلدى. 1997 جىلى «مەڭگٸلٸك دوستىق تۋرالى» كەلٸسٸمگە, 2003 جىلى «وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى» كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. وسىعان بايلانىستى مەنٸڭ قوياتىن سۇراعىم: جاڭا شارت جاساسۋعا نە سەبەپ بولدى? ونىڭ 2003 جىلعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى كەلٸسٸمنەن ايىرماشىلىعى قانداي?», - دەدٸ ول.
سۇراققا جاۋاپ بەرگەن سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى اقان راحمەتۋللين قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى قۇقىقتىق بازا جىلدار بويى بٸرتٸندەپ قالىپتاسقانىن ەسكە سالدى.
«بۇل شارت ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم, بٸلٸم بەرۋ, مەدەني-گۋمانيتارلىق جەنە ەسكەري سالاداعى بايلانىستاردى كٷشەيتەدٸ. سونداي-اق پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوندىقتان بۇل قۇجات ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا كەزەڭگە ٶتۋٸنە ىقپال ەتپەك», – دەدٸ اقان راحمەتۋللين.
ال دەپۋتات ەكاتەرينا سمولياكوۆا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەردٸڭ قۇقىعى مەن ەكٸ ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىن ۇلعايتۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ. ول ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸنەن ناقتى جوسپارلار مەن ماقساتتى كٶرسەتكٸشتەردٸ سۇرادى.
«قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا قازاقستان ازاماتتارى مەن كەسٸپكەرلەرٸنٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ٷشٸن قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتىر? شاعىمداردى قاراۋ تەتٸگٸ مەن ينۆەستيتسييالاردى قورعاۋ تۋرالى ەكٸجاقتى كەلٸسٸم دايىندالا ما? سونداي-اق 2024 جىلى تاۋار اينالىمى 1,5 پايىزعا ٶسٸپ, 1,7 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, راتيفيكاتسييادان كەيٸن ساۋدانى ارتتىرۋ بويىنشا قانداي ماقسات قويىلىپ وتىر?», – دەپ سۇرادى دەپۋتات.
مينيسترلٸك ٶكٸلٸ بۇل سۇراقتىڭ قۇقىقتىق بٶلٸگٸن سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇزىرەتٸنە جاتقىزدى.
«قۇقىق قورعاۋ مەسەلەسٸنە ناقتى جاۋاپ بەرە المايمىن. بۇل – سٸم قۇزىرىنداعى مەسەلە. ال ساۋدا بويىنشا ايتار بولسام, بٸزدٸڭ مينيسترلٸك قىرعىزستانمەن اراداعى تاۋار اينالىمىن 2030 جىلعا قاراي 3 ميلليارد دوللارعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ كٶزدەپ, ارنايى جول كارتاسىن ەزٸرلەدٸ. قازٸر وسى باعىتتا جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز», – دەدٸ ول.
بۇل قۇجات نە ٷشٸن ماڭىزدى?
مەجٸلٸستٸڭ جالپى وتىرىسىندا حالىقارالىق ٸستەر, قورعانىس جەنە قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ سامات نۇرتازا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ جەنە كەڭەيتۋ تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسييالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا بايانداما جاسادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قارالىپ وتىرعان قۇجات ەكٸ ەل اراسىنداعى باۋىرلاستىق پەن وداقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋدٸ كٶزدەيدٸ.
«بۇل شارت – نەگٸزدەمەلٸك سيپاتتاعى قۇجات. ول 1997 جىلعى «مەڭگٸلٸك دوستىق تۋرالى» جەنە 2003 جىلعى «وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى» كەلٸسٸمدەردٸڭ جالعاسى ەرٸ زاڭدى تٷردە راستاۋى. بٸرٸنشٸ بابىنا سەيكەس, تاراپتار كٶپجوسپارلى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ جانداندىرۋ جەنە جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا ٶزارا بايلانىستى نىعايتۋعا ۋاعدالاستى», – دەدٸ دەپۋتات.
سامات نۇرتازانىڭ سٶزٸنشە, شارت ساياسي, ەكونوميكالىق, كٶلٸك, سۋ ەنەرگەتيكاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋعا باعىتتالعان. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى شارتتىق-قۇقىقتىق بازا 150-گە جۋىق ەكٸجاقتى قۇجاتتى قامتيدى.
«ەكٸ ەلدٸڭ ورتاق قاۋٸپسٸزدٸك مٷددەلەرٸ دە نازاردان تىس قالمايدى. قۇجاتتا تەرروريزم, ەكسترەميزم, سەپاراتيزم جەنە ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىس سيياقتى قاۋٸپ-قاتەرلەرگە قارسى كٷرەس باعىتىنداعى بٸرلەسكەن ٸس-قيمىلدار دا قاراستىرىلعان», – دەدٸ ول.
سونىمەن قاتار نۇرتازا شارتتى راتيفيكاتسييالاۋ مەملەكەتتەر اراسىنداعى بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«بۇل – باۋىرلاستىق پەن وداقتاستىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋدەگٸ ماڭىزدى ەرٸ العاشقى قادام. جوبا جۇمىس توبى مەن باس كوميتەتتە جان-جاقتى قارالدى. وسىعان وراي, كوميتەت بۇل زاڭ جوباسىن قابىلداپ, ونى سەنات قاراۋىنا جٸبەرۋدٸ ۇسىنادى», – دەدٸ سامات نۇرتازا.
ول بۇل قۇجاتتىڭ مەدەني جەنە رۋحاني بايلانىستاردى دا تەرەڭدەتۋگە, بٸرلەسكەن جوبالارعا جول اشاتىنىن ايتتى.
