Sońǵy jyldary álem kóptegen aýqymdy kóshi-qon protsesteriniń kýási bolyp jatyr. Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy iri memleket retinde bul úrdisten tys qalyp jatqan joq. Áýelden kóshpeli halqymyz ejelden el ishinde de, onyń syrtynda da belsendi kóship-qonyp keledi. Al qazirgi qazaqstandyqtar qaida kóship júr? Býynyp-túiinip qaida ketip jatyr? Qai aimaqtarda kóshi-qon belsendiligi joǵary?
Qazaqstandaǵy ishki kóshi-qon qala halqynyń ósýi men ekonomikanyń damýyna bailanysty belsendi túrde ilgerilep keledi. Ulttyq statistika biýrosynyń 2023 jyldyń shilde aiyndaǵy sońǵy málimeti boiynsha, 116 008 qazaqstandyq el ishinde turǵylyqty jerin aýystyrǵan. Onyń ishinde qala halqy – 81 695 adam bolsa, aýyl halqy – 34 313 adam. Statistika biýrosy bul málimetterdi azamattardyń turǵylyqty jeri boiynsha tirkeý sanyn qadaǵalaityn Ishki ister ministrliginen alady. Sondyqtan ishki kóshi-qon týraly naqty derekter resmi derekterden sál ózgeshe bolýy múmkin. Muny da eskergen jón.
El ishinde kóshi-qonnyń eń tanymal baǵyty – Astana qalasy, elordaǵa 20 560 Qazaqstan turǵyny kóship barǵan. Bul elordaǵa 11 745 qazaqstandyq qonys aýdarǵan arǵy jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda eki esege jýyq kóp.
Bul derekte ekinshi orynda Almaty qalasy tur. Ońtústik astanamyzǵa qonys aýdaryp 17 477 jańa turǵyn barǵan.
9800 qazaqstandyq qonys aýdarǵan Túrkistan oblysy kóshi-qon sany boiynsha úshinshi orynda turaqtaidy. Óńirlerdegi halyqtyń kelip-ketýine qatysty jaǵdai dál osylai kórinis tabady. Alaida, jańadan qurylǵan Ulytaý óńirine qonys aýdarǵysy keletinder sany tym az bolyp tur. Bul - ishki kóshi-qon kórsetkishi statistika boiynsha myńǵa jetpeitin jalǵyz oblys. Barlyǵy - 745 adam.
Ótken jyldyń shilde aiynda Qazaqstanǵa alys-jaqyn shet memleketterden kelgenderdiń sany 1708 adamdy qurapty. Onyń ishinde 1343 adam qala halqynyń, 365-i aýyl halqynyń sanyn tolyqtyrdy. Sheteldikterdiń kópshiligi jańa turǵylyqty jeri retinde Almaty qalasyn tańdaǵany baiqalady, onda 447 adam qonystanǵan. Eń az kórsetkish Qyzylorda oblysynda: shilde aiynda oblysqa shetelden eshkim kelmegen, al aǵymdaǵy jyly bar bolǵany 7 adam kóship barǵan. Buǵan aimaqtyń aýa raiy da áser etýi múmkin.
Resmi derekterge sáikes, elimizdiń negizgi kóshi-qon almasýy TMD elderimen júzege asady. 2022 jyly Qazaqstanǵa kóship kelgender sany 17 425 adamdy qurady. Jańadan kelgenderdiń eń kóp sany Ózbekstannan – 6 631. Odan keiin Resei – 5 891 adam, Qyrǵyzstan – 709, Túrkimenstan – 633. Qytai tizimdi jabady, aspan asty elinen 416 adam kóship kelgen.
Qazaqstandyqtar shet elderge ártúrli sebeptermen qonys aýdarady. Olardyń deni eńbek migratsiiasy, bilim, otbasylyq jaǵdai. 2022 jylǵy sońǵy málimetter boiynsha emigranttar qatary 24 147 adamdy quraǵan.
Reseidegi kúrdeli geosaiasi ahýalǵa qaramastan, qazaqstandyqtardyń basym bóligi sol jaqqa kóshýdi tańdaǵany tań qaldyrady. 19 383 adam teriskeige jol tartqan. Ekinshi orynda 2518 adammen Germaniia tur. Aldyńǵy úshtikti 394 qazaqstandyq qonys aýdarǵan Polsha aiaqtaidy. Aitpaqshy, AQSh kórsetkishteri Polshadan sál ǵana erekshelenedi. Amerikalyq armanǵa jetý úshin 339 adam ketken. Sońǵy oryndy Ózbekstan ielenedi, ol memleket óz kezeginde Qazaqstanǵa kóship kelýshiler sany boiynsha kósh bastap tur – 266 adam.
Jalpy, ýrbanizatsiia áleýmettik saladaǵy qýatty jahandyq tendentsiia jáne Qazaqstan osy turaqty tendentsiiadan shet qalmaq emes. Jahandanýdyń jazylmaǵan zańy sondai.
Al Memleket tarihy institýtynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri Denis Chernienkonyń sózinshe, qazirgi ýaqytta ýrbanizatsiia máselelerine ǵylymi jáne sarapshylyq qaýymdastyq tarapynan da, bilik tarapynan da kóbirek nazar aýdarylýda.
«Memleket basshysynyń jyl saiynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda bul máselege qaita-qaita toqtalatyny beker emes. Máselen, 2019 jyly «basqarylatyn ýrbanizatsiia» uǵymyn engizý qajettiligi jariialandy; 2020 jyly – ýrbanizatsiia protsesin basqarýǵa, «kóshi-qon tolqyndarynyń» kezeń-kezeńin qamtamasyz etýge, iri qalalarda tolyp ketý men áleýmettik shielenisti boldyrmaýǵa múmkindik beretin óńirlik damýdyń jańa tásilin ázirleý sóz boldy jáne iske de asyrylyp jatyr. 2021 jyly millionnan astam turǵyny bar qalalardy Qazaqstannyń jahandyq básekege qabilettiliginiń tiregine, al oblys ortalyqtaryn óńirlik ósý núktesine ainaldyrý mindeti qoiyldy», - deidi Denis Chernienko.
Rasynda, sońǵy jyldary óńirlik (aýmaqtyq) saiasat salasyndaǵy zańnama belsendi túrde jetildirildi. Jańa «Qazaqstan Respýblikasynyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan kóshi-qon saiasatynyń tujyrymdamasynda» ýrbanizatsiia memlekettiń turaqty ekonomikalyq damýynyń jáne jalpy áleýmettik-ekonomikalyq saýyqtyrýdyń katalizatory jáne mańyzdy sharty ekendigi atap ótilgen. Iri qalalar ózderiniń infraqurylymy men múmkindikteri moldyǵymen migranttarǵa tartymdy. Kóshi-qon qozǵalysy nátijesinde halyq sanynyń kóp baǵytty dinamikasy jáne halyqtyń el boiynsha taralýynyń ózgerýi oryn alady.
Qazirgi ýaqytta qala turǵyndarynyń qarqyndy ósý tendentsiiasyn baiqaimyz. Joǵaryda aitqanymyzdai, ótken jyldyń shilde aiyndaǵy jaǵdai boiynsha eldegi ýrbandalý deńgeii 61,9 paiyzdy qurady, al boljamdar boiynsha 2025 jylǵa qarai ol 63 paiyzǵa jaqyndaýy tiis. Sonymen birge ǵalym bir-birimen bailanysty áleýmettik-ekonomikalyq problemalardyń tutas keshenin atap ótti. Onyń ishinde halyqtyń jalpy ósýi, eńbek naryǵy, infraqurylymnyń damýy, qyzmet kórsetý sapasy, turǵyndardyń ekologiialyq qaýipsizdigi jáne taǵy basqalar bar.
