سوڭعى جىلدارى ەلەم كٶپتەگەن اۋقىمدى كٶشٸ-قون پروتسەستەرٸنٸڭ كۋەسٸ بولىپ جاتىر. قازاقستان ورتالىق ازيياداعى ٸرٸ مەملەكەت رەتٸندە بۇل ٷردٸستەن تىس قالىپ جاتقان جوق. ەۋەلدەن كٶشپەلٸ حالقىمىز ەجەلدەن ەل ٸشٸندە دە, ونىڭ سىرتىندا دا بەلسەندٸ كٶشٸپ-قونىپ كەلەدٸ. ال قازٸرگٸ قازاقستاندىقتار قايدا كٶشٸپ جٷر? بۋىنىپ-تٷيٸنٸپ قايدا كەتٸپ جاتىر? قاي ايماقتاردا كٶشٸ-قون بەلسەندٸلٸگٸ جوعارى?
قازاقستانداعى ٸشكٸ كٶشٸ-قون قالا حالقىنىڭ ٶسۋٸ مەن ەكونوميكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى بەلسەندٸ تٷردە ٸلگەرٸلەپ كەلەدٸ. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2023 جىلدىڭ شٸلدە ايىنداعى سوڭعى مەلٸمەتٸ بويىنشا, 116 008 قازاقستاندىق ەل ٸشٸندە تۇرعىلىقتى جەرٸن اۋىستىرعان. ونىڭ ٸشٸندە قالا حالقى – 81 695 ادام بولسا, اۋىل حالقى – 34 313 ادام. ستاتيستيكا بيۋروسى بۇل مەلٸمەتتەردٸ ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرٸ بويىنشا تٸركەۋ سانىن قاداعالايتىن ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنەن الادى. سوندىقتان ٸشكٸ كٶشٸ-قون تۋرالى ناقتى دەرەكتەر رەسمي دەرەكتەردەن سەل ٶزگەشە بولۋى مٷمكٸن. مۇنى دا ەسكەرگەن جٶن.
ەل ٸشٸندە كٶشٸ-قوننىڭ ەڭ تانىمال باعىتى – استانا قالاسى, ەلورداعا 20 560 قازاقستان تۇرعىنى كٶشٸپ بارعان. بۇل ەلورداعا 11 745 قازاقستاندىق قونىس اۋدارعان ارعى جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا ەكٸ ەسەگە جۋىق كٶپ.
بۇل دەرەكتە ەكٸنشٸ ورىندا الماتى قالاسى تۇر. وڭتٷستٸك استانامىزعا قونىس اۋدارىپ 17 477 جاڭا تۇرعىن بارعان.
9800 قازاقستاندىق قونىس اۋدارعان تٷركٸستان وبلىسى كٶشٸ-قون سانى بويىنشا ٷشٸنشٸ ورىندا تۇراقتايدى. ٶڭٸرلەردەگٸ حالىقتىڭ كەلٸپ-كەتۋٸنە قاتىستى جاعداي دەل وسىلاي كٶرٸنٸس تابادى. الايدا, جاڭادان قۇرىلعان ۇلىتاۋ ٶڭٸرٸنە قونىس اۋدارعىسى كەلەتٸندەر سانى تىم از بولىپ تۇر. بۇل - ٸشكٸ كٶشٸ-قون كٶرسەتكٸشٸ ستاتيستيكا بويىنشا مىڭعا جەتپەيتٸن جالعىز وبلىس. بارلىعى - 745 ادام.
ٶتكەن جىلدىڭ شٸلدە ايىندا قازاقستانعا الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەردەن كەلگەندەردٸڭ سانى 1708 ادامدى قۇراپتى. ونىڭ ٸشٸندە 1343 ادام قالا حالقىنىڭ, 365-ٸ اۋىل حالقىنىڭ سانىن تولىقتىردى. شەتەلدٸكتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ جاڭا تۇرعىلىقتى جەرٸ رەتٸندە الماتى قالاسىن تاڭداعانى بايقالادى, وندا 447 ادام قونىستانعان. ەڭ از كٶرسەتكٸش قىزىلوردا وبلىسىندا: شٸلدە ايىندا وبلىسقا شەتەلدەن ەشكٸم كەلمەگەن, ال اعىمداعى جىلى بار بولعانى 7 ادام كٶشٸپ بارعان. بۇعان ايماقتىڭ اۋا رايى دا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
رەسمي دەرەكتەرگە سەيكەس, ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ كٶشٸ-قون الماسۋى تمد ەلدەرٸمەن جٷزەگە اسادى. 2022 جىلى قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەندەر سانى 17 425 ادامدى قۇرادى. جاڭادان كەلگەندەردٸڭ ەڭ كٶپ سانى ٶزبەكستاننان – 6 631. ودان كەيٸن رەسەي – 5 891 ادام, قىرعىزستان – 709, تٷركٸمەنستان – 633. قىتاي تٸزٸمدٸ جابادى, اسپان استى ەلٸنەن 416 ادام كٶشٸپ كەلگەن.
قازاقستاندىقتار شەت ەلدەرگە ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن قونىس اۋدارادى. ولاردىڭ دەنٸ ەڭبەك ميگراتسيياسى, بٸلٸم, وتباسىلىق جاعداي. 2022 جىلعى سوڭعى مەلٸمەتتەر بويىنشا ەميگرانتتار قاتارى 24 147 ادامدى قۇراعان.
رەسەيدەگٸ كٷردەلٸ گەوساياسي احۋالعا قاراماستان, قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ سول جاققا كٶشۋدٸ تاڭداعانى تاڭ قالدىرادى. 19 383 ادام تەرٸسكەيگە جول تارتقان. ەكٸنشٸ ورىندا 2518 اداممەن گەرمانييا تۇر. الدىڭعى ٷشتٸكتٸ 394 قازاقستاندىق قونىس اۋدارعان پولشا اياقتايدى. ايتپاقشى, اقش كٶرسەتكٸشتەرٸ پولشادان سەل عانا ەرەكشەلەنەدٸ. امەريكالىق ارمانعا جەتۋ ٷشٸن 339 ادام كەتكەن. سوڭعى ورىندى ٶزبەكستان يەلەنەدٸ, ول مەملەكەت ٶز كەزەگٸندە قازاقستانعا كٶشٸپ كەلۋشٸلەر سانى بويىنشا كٶش باستاپ تۇر – 266 ادام.
جالپى, ۋربانيزاتسييا ەلەۋمەتتٸك سالاداعى قۋاتتى جاھاندىق تەندەنتسييا جەنە قازاقستان وسى تۇراقتى تەندەنتسييادان شەت قالماق ەمەس. جاھاندانۋدىڭ جازىلماعان زاڭى سونداي.
ال مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ دەنيس چەرنيەنكونىڭ سٶزٸنشە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۋربانيزاتسييا مەسەلەلەرٸنە عىلىمي جەنە ساراپشىلىق قاۋىمداستىق تاراپىنان دا, بيلٸك تاراپىنان دا كٶبٸرەك نازار اۋدارىلۋدا.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا بۇل مەسەلەگە قايتا-قايتا توقتالاتىنى بەكەر ەمەس. مەسەلەن, 2019 جىلى «باسقارىلاتىن ۋربانيزاتسييا» ۇعىمىن ەنگٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸ جارييالاندى; 2020 جىلى – ۋربانيزاتسييا پروتسەسٸن باسقارۋعا, «كٶشٸ-قون تولقىندارىنىڭ» كەزەڭ-كەزەڭٸن قامتاماسىز ەتۋگە, ٸرٸ قالالاردا تولىپ كەتۋ مەن ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستٸ بولدىرماۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٶڭٸرلٸك دامۋدىڭ جاڭا تەسٸلٸن ەزٸرلەۋ سٶز بولدى جەنە ٸسكە دە اسىرىلىپ جاتىر. 2021 جىلى ميلليوننان استام تۇرعىنى بار قالالاردى قازاقستاننىڭ جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ تٸرەگٸنە, ال وبلىس ورتالىقتارىن ٶڭٸرلٸك ٶسۋ نٷكتەسٸنە اينالدىرۋ مٸندەتٸ قويىلدى», - دەيدٸ دەنيس چەرنيەنكو.
راسىندا, سوڭعى جىلدارى ٶڭٸرلٸك (اۋماقتىق) ساياسات سالاسىنداعى زاڭناما بەلسەندٸ تٷردە جەتٸلدٸرٸلدٸ. جاڭا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىندا» ۋربانيزاتسييا مەملەكەتتٸڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جەنە جالپى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ساۋىقتىرۋدىڭ كاتاليزاتورى جەنە ماڭىزدى شارتى ەكەندٸگٸ اتاپ ٶتٸلگەن. ٸرٸ قالالار ٶزدەرٸنٸڭ ينفراقۇرىلىمى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸ مولدىعىمەن ميگرانتتارعا تارتىمدى. كٶشٸ-قون قوزعالىسى نەتيجەسٸندە حالىق سانىنىڭ كٶپ باعىتتى ديناميكاسى جەنە حالىقتىڭ ەل بويىنشا تارالۋىنىڭ ٶزگەرۋٸ ورىن الادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قالا تۇرعىندارىنىڭ قارقىندى ٶسۋ تەندەنتسيياسىن بايقايمىز. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ٶتكەن جىلدىڭ شٸلدە ايىنداعى جاعداي بويىنشا ەلدەگٸ ۋرباندالۋ دەڭگەيٸ 61,9 پايىزدى قۇرادى, ال بولجامدار بويىنشا 2025 جىلعا قاراي ول 63 پايىزعا جاقىنداۋى تيٸس. سونىمەن بٸرگە عالىم بٸر-بٸرٸمەن بايلانىستى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ تۇتاس كەشەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ٸشٸندە حالىقتىڭ جالپى ٶسۋٸ, ەڭبەك نارىعى, ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى, قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسى, تۇرعىنداردىڭ ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە تاعى باسقالار بار.
