Elimizdegi eń tanymal biznesmen ózi ielik etetin Forbes Qazaqstan jýrnalyna suhbat beripti. Armanjan Qazaqstandaǵy biznestiń jaǵdaiyna anyq-qanyq baǵa bergen eken.
– Búgingidei qiyn dáýirde biznes qalai kún kórip júr?
– Dál aittyńyz, shynymen de qiyn ýaqyt. Alaida daǵdarys bul biznestiń basyna túsken aýyrtpalyqtyń basy ǵana. Kásipker retinde ekonomikada órleý men quldyraýdyń qatar júretinin jaqsy bilemiz.
Meni basqa nárse alańdatady.
Biz kásipti aýmaly-tókpeli 90-shy jyldary bastadyq. Ol kez shynymen de aýyr bolatyn. Naǵyz qiynshylyq sol tustary boldy. Soǵan qaramai biz ony eńsererimizge senimdi edik. Biz eńbek etýge, jumys isteýge qoryqqan joqpyz.
– Sonda siz búgingi kúndi 90-shy jyldarmen salystyryp otyrsyz ba?
– Qazirgi Qazaqstanda kásip qylý, biznes ashý 90-shy jyldarmen salystyrǵanda áldeqaida aýyr. Syrt qaraǵanda memleket kómektesip jatyr. «Damý», Qazaqstan Damý banki siiaqty institýttar bar, Ulttyq Kásipkerler palatasy jumys isteidi. Biraq, qazirgi kúngi kásipkerlerdiń boiynda 90-shy jyldardaǵy umtylys joq. Bul – daǵdarystyń ózinen asyp túsetin, kúrdeli problema.
– Biznespen ainalysý nege aýyrlap ketti?
– Sebebi, Qazaqstanda kásip qylý qaýipsiz bolýdan qalyp barady. Biznes bastaǵysy kelgen kez-kelgen adam basyn báigege tigedi. Ol tabys tappai jatyp keńsesine Sanepidstantsiia, órt sóndirý, salyq, Qarjy politsiiasy, prokýrorlar, Ádilet ministrliginiń ókilderi saý etip kirip keledi. Odan qaldy, sizge qoqan-loqy kórsetip, qorqytyp, úrkitip ketetin kútpegen «beitanys» adamdar paida bolady. Budan keiin sizdiń biznespen ainalysýǵa degen umtylysyńyz múlde óshedi.
Saiyp kelgende másele daǵdarysta emes. Ol kezdegi Qazaqstan ekonomikasy qazirgiden áldeqaida nashar-tuǵyn, soǵan qaramai biz biznes istegenbiz.
– Budan shyǵar jol bar ma? Ne isteý kerek?
– Ózgeris qajet: kásipkerlerdi sóz júzinde qoldaýdyń qajeti joq. Anyǵynda, olardy mazalamai, jaiyna jiberý kerek. Jumys isteýge múmkindik berý qajet. Baqylaýshy organdardyń teń jartysyn alyp tastap, barlyq kásipkerge memlekettiń talap-sharty túsinikti bolatyn erejelerdi syzyp bergen jón.
Salyqtyń qarapaiym jáne barlyǵyna ortaq bolǵany durys. Sonda belsendi azamattar ózderi-aq jumys oryndaryn quryp, salyqtyq bazany keńeitetin bolady. Osylaisha orta tap qalyptasady. Kásipkerlerge biik minberlerden basqa dúnieni aityp, al shyn ómirde múlde basqa áreketterge barar bolsaq, biz biznesmender dep atalatyn belsendi toptan aiyrylyp tynamyz. Qazaqstanda kommertsiialyq qabileti bar adamdar sonshalyqty kóp te emes.
Men sizge mynany aitaiyn: óziniń biznes ideiasyn Otanynda júzege asyra almasyn bilgen adam, jobasyn shetelge ketip júzege asyrady. Ol AQSh nemese kórshiles Qyrǵyzstan bolýy ǵajap emes jáne bul tendentsiia kún ótken saiyn kúsheiip keledi.
Ilgeride aittym, másele daǵdarysta emes, kásipkerge degen kózqarasta. Qazaqstanda kásipkerlikti damytý qorlary jumys istep jatyr, biraq is júzinde olardyń kómegi az. Al qiyndyqqa shydamaǵan kásipkerlerdiń kópshiligi biznesti bastamai jatyp, tastap ketýge májbúr bolady. Keibireýleri shetelge ketedi. Eki jaǵdaida da Qazaqstan ekonomikasy utylady.
Adam biznespen ainalyspasa, memleket oǵan aqsha shyǵyndaýǵa, ony asyraýǵa májbúr bolady. Memleket onyń esebinen paida taba almaidy. Kerisinshe bolýy kerek. Adam ózdiginen aqsha tapsa, bul memleketke de tiimdi.
Sosyn qoǵamnyń kásipkerge degen kózqarasy durys emes. Kásipkerdiń repýtatsiiasyna kir keltirip júrgen pysyqailar bar. Biraq, biz olardyń áreketine jaýap berýge tiisti emespiz. Adamdar mynany bilýi kerek: tenderge kóz tikpeitin, biýdjettiń aqshasyn atymen kórmegen, tek óz eńbegimen tabys taýyp júrgen kásipkerler bar.
– Sarapshylar «memleket biznesti qoldaýdan bas tartýy kerek» deidi. Olardyń pikirinshe, biznes óz erkimen, tabiǵi túrde damýy kerek. Al óitpegen jaǵdaida ózge eldiń biznesmenderimen básekeles bola almaidy. Siz qalai oilaisyz?
– Memleket bizneske bostandyq bergenin qalaimyz. Shynymen bizneske asyra qoldaý kórsetken de durys emes, sebebi mundai jaǵdaida kásipkerdiń sanasyna «Úkimet óltirmeidi» degen túsinik qalyptasyp qalady.
Memleket kásipkerge basqa jaǵynan kómek kórsetsin – salyqty jeńildetsin. Sharýashylyqtarǵa dotatsiia berý úshin olardyń qansha litr sút óndirgenin sanaýdyń qajeti joq. Eger sút óndirisi men qus sharýashylyǵyn damytýǵa umtylysy bolsa mundai kásipkerlerdi 10 jylǵa deiin salyqtan bosatyp, barlyq dotatsiiany alyp tastaý qajet. Sonda ǵana salanyń investitsiialyq tartymdylyǵy paida bolady. Kásipkerler dotatsiiaǵa qaramai-aq kún keshedi.
Aýdarǵan, Dýman BYQAI
Bas bettegi sýreti Forbs Qazaqstan saitynan alyndy
