ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ تانىمال بيزنەسمەن ٶزٸ يەلٸك ەتەتٸن Forbەs قازاقستان جۋرنالىنا سۇحبات بەرٸپتٸ. ارمانجان قازاقستانداعى بيزنەستٸڭ جاعدايىنا انىق-قانىق باعا بەرگەن ەكەن.
– بٷگٸنگٸدەي قيىن دەۋٸردە بيزنەس قالاي كٷن كٶرٸپ جٷر?
– دەل ايتتىڭىز, شىنىمەن دە قيىن ۋاقىت. الايدا داعدارىس بۇل بيزنەستٸڭ باسىنا تٷسكەن اۋىرتپالىقتىڭ باسى عانا. كەسٸپكەر رەتٸندە ەكونوميكادا ٶرلەۋ مەن قۇلدىراۋدىڭ قاتار جٷرەتٸنٸن جاقسى بٸلەمٸز.
مەنٸ باسقا نەرسە الاڭداتادى.
بٸز كەسٸپتٸ اۋمالى-تٶكپەلٸ 90-شى جىلدارى باستادىق. ول كەز شىنىمەن دە اۋىر بولاتىن. ناعىز قيىنشىلىق سول تۇستارى بولدى. سوعان قاراماي بٸز ونى ەڭسەرەرٸمٸزگە سەنٸمدٸ ەدٸك. بٸز ەڭبەك ەتۋگە, جۇمىس ٸستەۋگە قورىققان جوقپىز.
– سوندا سٸز بٷگٸنگٸ كٷندٸ 90-شى جىلدارمەن سالىستىرىپ وتىرسىز با?
– قازٸرگٸ قازاقستاندا كەسٸپ قىلۋ, بيزنەس اشۋ 90-شى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا اۋىر. سىرت قاراعاندا مەملەكەت كٶمەكتەسٸپ جاتىر. «دامۋ», قازاقستان دامۋ بانكٸ سيياقتى ينستيتۋتتار بار, ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸراق, قازٸرگٸ كٷنگٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ بويىندا 90-شى جىلدارداعى ۇمتىلىس جوق. بۇل – داعدارىستىڭ ٶزٸنەن اسىپ تٷسەتٸن, كٷردەلٸ پروبلەما.
– بيزنەسپەن اينالىسۋ نەگە اۋىرلاپ كەتتٸ?
– سەبەبٸ, قازاقستاندا كەسٸپ قىلۋ قاۋٸپسٸز بولۋدان قالىپ بارادى. بيزنەس باستاعىسى كەلگەن كەز-كەلگەن ادام باسىن بەيگەگە تٸگەدٸ. ول تابىس تاپپاي جاتىپ كەڭسەسٸنە سانەپيدستانتسييا, ٶرت سٶندٸرۋ, سالىق, قارجى پوليتسيياسى, پروكۋرورلار, ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ساۋ ەتٸپ كٸرٸپ كەلەدٸ. ودان قالدى, سٸزگە قوقان-لوقى كٶرسەتٸپ, قورقىتىپ, ٷركٸتٸپ كەتەتٸن كٷتپەگەن «بەيتانىس» ادامدار پايدا بولادى. بۇدان كەيٸن سٸزدٸڭ بيزنەسپەن اينالىسۋعا دەگەن ۇمتىلىسىڭىز مٷلدە ٶشەدٸ.
سايىپ كەلگەندە مەسەلە داعدارىستا ەمەس. ول كەزدەگٸ قازاقستان ەكونوميكاسى قازٸرگٸدەن ەلدەقايدا ناشار-تۇعىن, سوعان قاراماي بٸز بيزنەس ٸستەگەنبٸز.
– بۇدان شىعار جول بار ما? نە ٸستەۋ كەرەك?
– ٶزگەرٸس قاجەت: كەسٸپكەرلەردٸ سٶز جٷزٸندە قولداۋدىڭ قاجەتٸ جوق. انىعىندا, ولاردى مازالاماي, جايىنا جٸبەرۋ كەرەك. جۇمىس ٸستەۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ قاجەت. باقىلاۋشى ورگانداردىڭ تەڭ جارتىسىن الىپ تاستاپ, بارلىق كەسٸپكەرگە مەملەكەتتٸڭ تالاپ-شارتى تٷسٸنٸكتٸ بولاتىن ەرەجەلەردٸ سىزىپ بەرگەن جٶن.
سالىقتىڭ قاراپايىم جەنە بارلىعىنا ورتاق بولعانى دۇرىس. سوندا بەلسەندٸ ازاماتتار ٶزدەرٸ-اق جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, سالىقتىق بازانى كەڭەيتەتٸن بولادى. وسىلايشا ورتا تاپ قالىپتاسادى. كەسٸپكەرلەرگە بيٸك مٸنبەرلەردەن باسقا دٷنيەنٸ ايتىپ, ال شىن ٶمٸردە مٷلدە باسقا ەرەكەتتەرگە بارار بولساق, بٸز بيزنەسمەندەر دەپ اتالاتىن بەلسەندٸ توپتان ايىرىلىپ تىنامىز. قازاقستاندا كوممەرتسييالىق قابٸلەتٸ بار ادامدار سونشالىقتى كٶپ تە ەمەس.
مەن سٸزگە مىنانى ايتايىن: ٶزٸنٸڭ بيزنەس يدەياسىن وتانىندا جٷزەگە اسىرا الماسىن بٸلگەن ادام, جوباسىن شەتەلگە كەتٸپ جٷزەگە اسىرادى. ول اقش نەمەسە كٶرشٸلەس قىرعىزستان بولۋى عاجاپ ەمەس جەنە بۇل تەندەنتسييا كٷن ٶتكەن سايىن كٷشەيٸپ كەلەدٸ.
ٸلگەرٸدە ايتتىم, مەسەلە داعدارىستا ەمەس, كەسٸپكەرگە دەگەن كٶزقاراستا. قازاقستاندا كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ قورلارى جۇمىس ٸستەپ جاتىر, بٸراق ٸس جٷزٸندە ولاردىڭ كٶمەگٸ از. ال قيىندىققا شىداماعان كەسٸپكەرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ بيزنەستٸ باستاماي جاتىپ, تاستاپ كەتۋگە مەجبٷر بولادى. كەيبٸرەۋلەرٸ شەتەلگە كەتەدٸ. ەكٸ جاعدايدا دا قازاقستان ەكونوميكاسى ۇتىلادى.
ادام بيزنەسپەن اينالىسپاسا, مەملەكەت وعان اقشا شىعىنداۋعا, ونى اسىراۋعا مەجبٷر بولادى. مەملەكەت ونىڭ ەسەبٸنەن پايدا تابا المايدى. كەرٸسٸنشە بولۋى كەرەك. ادام ٶزدٸگٸنەن اقشا تاپسا, بۇل مەملەكەتكە دە تيٸمدٸ.
سوسىن قوعامنىڭ كەسٸپكەرگە دەگەن كٶزقاراسى دۇرىس ەمەس. كەسٸپكەردٸڭ رەپۋتاتسيياسىنا كٸر كەلتٸرٸپ جٷرگەن پىسىقايلار بار. بٸراق, بٸز ولاردىڭ ەرەكەتٸنە جاۋاپ بەرۋگە تيٸستٸ ەمەسپٸز. ادامدار مىنانى بٸلۋٸ كەرەك: تەندەرگە كٶز تٸكپەيتٸن, بيۋدجەتتٸڭ اقشاسىن اتىمەن كٶرمەگەن, تەك ٶز ەڭبەگٸمەن تابىس تاۋىپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەر بار.
– ساراپشىلار «مەملەكەت بيزنەستٸ قولداۋدان باس تارتۋى كەرەك» دەيدٸ. ولاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بيزنەس ٶز ەركٸمەن, تابيعي تٷردە دامۋى كەرەك. ال ٶيتپەگەن جاعدايدا ٶزگە ەلدٸڭ بيزنەسمەندەرٸمەن بەسەكەلەس بولا المايدى. سٸز قالاي ويلايسىز?
– مەملەكەت بيزنەسكە بوستاندىق بەرگەنٸن قالايمىز. شىنىمەن بيزنەسكە اسىرا قولداۋ كٶرسەتكەن دە دۇرىس ەمەس, سەبەبٸ مۇنداي جاعدايدا كەسٸپكەردٸڭ ساناسىنا «ٷكٸمەت ٶلتٸرمەيدٸ» دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسىپ قالادى.
مەملەكەت كەسٸپكەرگە باسقا جاعىنان كٶمەك كٶرسەتسٸن – سالىقتى جەڭٸلدەتسٸن. شارۋاشىلىقتارعا دوتاتسييا بەرۋ ٷشٸن ولاردىڭ قانشا ليتر سٷت ٶندٸرگەنٸن ساناۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەگەر سٷت ٶندٸرٸسٸ مەن قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇمتىلىسى بولسا مۇنداي كەسٸپكەرلەردٸ 10 جىلعا دەيٸن سالىقتان بوساتىپ, بارلىق دوتاتسييانى الىپ تاستاۋ قاجەت. سوندا عانا سالانىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعى پايدا بولادى. كەسٸپكەرلەر دوتاتسيياعا قاراماي-اق كٷن كەشەدٸ.
اۋدارعان, دۋمان بىقاي
باس بەتتەگٸ سۋرەتٸ فوربس قازاقستان سايتىنان الىندى
