Qazaqstan qazirgi tańda álem elderine birlik pen turaqtylyqty tý etken, ádilet pen yntymaǵy jarasqan, beibitsúigish, júzden astam ultty bir shańyraqtyń astyna uiytyp, jinai bilgen el retinde tanylyp otyr. Áitse de halyqtyń boiyndaǵy patriottyq sezimderdi arttyrý, memlekettik rámizderdi qurmetteý baǵytynda halyqtyń ustanymy qandai? Jas urpaqtyń boiynda ultjandylyq sezimderin qalyptastyrý úshin ne isteýimiz kerek? Bul baǵytta ánder men kinolardyń róli qandai? Bir kezderi «Adyrna» ulttyq etonografiialyq baǵytyndaǵy qoǵamdyq birlestigin quryp, sol arqyly osy baǵytty qyrýar sharalar atqarǵan, tarihshy, jýrnalist Ardaq Berkimbaimen az kem suhbattasyp osy baǵytty arnaiy suhbat jasaǵan edik.
– Halqymyzdyń boiyndaǵy patriottyq sezimdi arttyrý úshin ne isteýimiz kerek?
– Otany úshin, eli úshin óziniń ulty úshin maqtanatyn, sol eldiń múddesi úshin jumys jasaityn ultjandy urpaqty tárbielep shyǵarýdy qolǵa alýymyz kerek. Munyń barlyǵy ainalyp kelgende birtutas ulttyq ideologiiaǵa kelip tireledi. Memlekettiń basty úlken saiasaty halyqty, ultty, jastardy úlken patriottyq sezimdermen tábieleýden bastalady. Negizi patriottyq qundylyqtardy adam boiyna sińirip, sondai sezimderdi kúsheitý, osy eldiń patrioty bolý úshin onyń qoinaýynda tarih jatyr dep oilaimyn. Óziniń, eliniń tarihyn bilgen kez kelgen azamat ata babasynyń osy eldi, jerdi saqtap qalý úshin tógilgen teri men qanyn baǵalaidy.
Halqymyz ǵasyrlar boiyna osy azattyqqa, osy Táýelsizdikke jetý úshin qasyq qany qalǵansha kúresti, basyn qurban etti. Baryn salyp urpaǵynyń baqyty úshin osy jerdi, eldi qorǵady. Eshkimniń bodany bolmas úshin atalarymyzdyń jyldar boiy bar ǵumyry attyń ústinde ótti. Talai arystarymyz túrmede otyrdy, atyldy, urpaǵy qýǵyn kórdi. Olardyń barlyǵy óziniń jeke basynan ulttyń múddesin joǵary qoidy. Qaraqan basynyń qamy úshin emes ultynyń baqyty úshin kúresti. Biz sol tarihtar qoinaýynda qalǵan batyrlarymyzdyń áreketin, alashtarymyzdyń armanyn barynsha dáriptesek patriottyq sezimniń kúsheiýine, jastardy osy baǵytta tárbieleýge yqpal eter edi. Uialmai kórsetetin ata babalarymyzdyń áreketi turǵanda neden taisalamyz?! Barymyzdy salyp solardy kóbirek kórsete berýimiz kerek. Olar týraly kino da túsirip, oqýlyqtarǵa da engizýge bolady. Olardy sezinip, oqyp, kórip ósken bala da eriksiz óz eliniń patriotyna ainalar edi. Eldi biriktirer sátterdi tiimdi paidalanýymyz kerek.
Máselen keshe Ózbekstan eliniń qyzy olimpiadada jeńiske jetken kezde el Prezidenti men Olimpiada chempionynyń jyly ózara qarym qatynasyn tikelei efirde kórsetip jatty. Sondai bir jyly búkil eldiń kóńilin jibitetin sát boldy. Bizdiń Olimpiada chempiony Smetovpen sóilesken sáti kópshilikke qupiia kúiinde qala berdi. Negizi únemi sondai. Sol sátte búkil eldiń kózaiymyna ainalyp otyrǵan chempionmen arnaiy suhbatty nege tikelei efirde jazbasqa?! Chempionda eline shynaiy sezimin bildirsin, Prezidenttiń de alǵysy kópshilik aldynda aitylsyn. Sol sátte Smetovke riza bolyp turǵan búkil halyq onyń aýzynan estigen árbir sózine yntyq bolyp turǵanda nege sol qýanyshqa halyqty ortaqtastyryp estirmeske?! Biz osyndai halyqty biriktiretin sátterdi qalt jibermei paidalanýymyz kerek.
– Jalpy balalar men jasóspirimderdiń boiyndaǵy patriottyq sezimdi arttyrý úshin ne isteýimiz kerek?
– Bala tárbiesi besikten bastalady. Sábi dúniege shyr etip kelgen sátten bastap, óziniń jasyna sai oǵan anasynyń aitatyn besik jyrynan bastap, jasyna sai ulttyq qundylyqtarymyz sińirile beri kerek. Ultymyzdyń tól ónerinen bastap ulttyq salt dástúrimizdiń barlyǵy boiyna sińirilýi kerek. Besik jyrynan bastap, ájesiniń aitatyn áńgime, ertegilerimen, tusaý kesý rásimimen, odan soń balabaqshadaǵy ashyq sabaqtar men ataýly kúnderge orai uiymdastyralatyn sharalar arqyly da sińirile beredi. Odan ári mektepte de jalǵasyn tabatyn ulttyq tárbielik qundylyqtar balanyń sanasyna sińip, naǵyz óz eliniń janashyry, Otanshyl azamat bolyp ósýine yqpal etedi.
Ulttyq baǵyttaǵy balabaqshalar men mektepter sanyn kóbeitý kerek. Balanyń jasyna qarai oǵan beriletin aqparattar ulttyq qundylyqtardy túgeldei otyryp berilýi kerek. Baldyrǵan, bóbek kezeńinde óz sanasyna sai sińiriletin batyrlar jyry, qazaqtyń halyq ertegileri qulaǵyna aitylyp otyrsa, ol óz ultyn jastaiynan tanyp, soǵan beiimdelip ósedi. Shejirelik málimetter de óse kele sanasyna sińip, zerdesine quiylýy qajet. Bala ósken saiyn oǵan beriletin aqparattar da kúrdelene túsedi. Óziniń ákesinen bastap, aǵalary nemere baýyrlarynyń boiyndaǵy ultqa tán erekshelikter de sińirile beredi.
Máselen ózbek aǵaiyndardy basyndaǵy ala taqiiasynan tanisyń ǵoi. Qai jerde júrse de sol ala taqiiasy olardy biriktiretindei kórinedi. Ala taqiiasyna kir kelmeýi úshin tyrysyp, ala taqiiasymen ainalasyna óziniń ultyn tanytyp júredi. Keshe olimpiada kezinde de ózbek jankúierlerin birden tanisyń. Tipti bireýi ala taqiiasyn odan saiyn úlkeitip alyp basqa qandastaryn úiirip otyr. Birge jankúierlik etip, birge ún qosyp, birge baýyrmaldyq tanytyp júr. Bizge de osyndai bir birigý, bir ideologiiaǵa toptasý jetpei jatady. Qarapaiym ǵana bir taqiia tutas ultty tanytyp, olardyń bolmysyn ashyp tur. Bizge de sondai bir shynaiy biriktirýshi qural bolsa shirkin deimin. Kóp jaǵdaida jankúierlik rýh ultty biriktirip jatady. Biz sony der kezinde paidalana bilýimiz kerek.
– Patriottyq baǵyttaǵy kinolar, ánder halyq sanasyna yqpal ete ala ma?
– Jalpy birtutas ultty, halyqty osyndai sezimderge bólep, baǵyttaý sol ulttyń mádenietine tikelei bailanysty. Sondai aq kino men ánder de halyqtyń boiyna ulttyq qasietterdi sińirip, patriottyqty artyrýǵa yqpal etedi dep oilaimyn. Kezinde mysaly Táýelsizdik alǵannan keiin kóptegen kinotýyndylar jaryq kórdi. Olardyń kópshiligi ultymyzdyń tarihyn tereń tanyp, kesek tulǵalarymyzdyń bolmysyn ashyp, ultqa qatysty jasaǵan áreketterin dáripteýge jaqsy yqpal etti. Kóp adam alashtanýshylar degenimen olardyń naqty áreketterinen, sol azattyq jolyndaǵy áreketterinen beihabar.
Al olar týraly túsirgen kinodan jylap shyqqandar kóp boldy. Bul olardyń kórgen taýqimetin kino arqyly jetkize aldyq degen sóz. Onyń ishinde ánniń de alatyn orny erekshe. Sonyń ishinde dástúrli ánderimiz, kúilerimiz, aitys óneri, jyrlarymyzdyń orny airyqsha. Tek olardy ornymen qoldana bilýimiz kerek. Áitpese osy mádeni maidanda úlken derjavalardyń saiasi ǵana emes mádeni yqpalyna da túsip qalamyz. Olarǵa tek ulttyq mádeni dástúrimizben qarsy tura alamyz. Jastarymyzdy soǵan baýlyp, halyq arasynda keńinen dáriptesek el ishindegi patriottyqty qalyptastyrýǵa zor yqpal eter edi.
– Ainalamyzda qarap otyrsaq, túrli jaǵdailar oryn alyp jatyr. Osy oraida elimizdegi birlik pen turaqtylyqtyń syry nede dep oilaisyz?
– Biz Qazaqstan Respýblikasy degen el bolǵannan keiin jáne osy memleket ishindegi turaqtylyqty, beibitshilikti basqa ulttarmen tatý tátti ómir súrý, durys, ádiletti qoǵam qurý jolynda kóp jumystar atqarylyp jatyr. Qoǵamda adamdardyń ózderiniń jeke quqyqtarynyń qorǵalýynan bastap, qoǵamdyq qatynastardaǵy árbir qoǵam múshesiniń bir birine degen yqpaldastyǵy, syilastyǵy, baýyrmaldyǵy úlken ról oinaidy.
El ishindegi aýyzbirshilikke, beibitshilikke syzat túsiretin nárselerge óte abai bolýymyz kerek. Baiqap otyrǵanymyzdai dini máseleler bul turǵyda qatty yqpal etedi. Sonyń ishinde dástúrli emes dini aǵymdar dástúrli dinniń atyn jamylyp qoǵamda úlken bólinýshilik týdyrady. Mysaly islam dininiń bir bóligi sanalatyn vahabizm, salafizm aǵymdarynyń keri áserin baiqap ta júrmiz. Keiingi ýaqytta táńirshiler degen dini aǵymdar paida boldy. Munyń barlyǵy ainalyp kelgende syrtqy kúshterdiń bizdiń ishki birligimizge alaýyzdyq týdyrý maqsatynan paida bolyp jatqan dúnieler. Sondyqtan biz osyndai dini alaýyzdyqqa jol bermeýimiz kerek. Onyń arty óte úlken qaýip tóndiredi. Sondyqtan onyń aldyn alyp dástúrli dinimizdiń, ulttyq salt dástúrimizdiń nasihatyn arttyrýymyz qajet. Ózimizdiń ata babalarymyz ustanǵan dini jolymyzben ǵana júrýge tyrysýymyz kerek. Eger myna jat aǵymdarǵa zańdyq turǵydan tyiym salmasaq opyq jeimiz. Óz basym bul elimizdiń bolashaǵyna keletin úlken qaýip dep sanaimyn.
– Halyqtyń el erteńine senimi bar ma?
– El retinde eshqashan da elimizdiń bolashaǵyna, memleketimizdiń erteńine senimimizdi joǵaltqan kezimiz bolǵan emes. Tarih kýá, Otanymyzǵa qandai qaýip qaterler tónse de joiylyp ketýge shaq qalǵanymyzda da biz eshqansha da bolashaqqa degen senimimizdi joǵaltqan joqpyz, úmitimizdi úzbedik. Sonyń arqasynda mine Táýelsiz memleket bolyp, álemdik deńgeide óz orny bar irgeli elge, birtutas ultqa ainaldyq. Endigi maqsat ary qarai damýdyń dańǵyl jolyna túsip, ekonomikalyq turǵydan, mádeni, rýhani jaǵynan bolsa da álemdegi eń bir myqty memleketterdiń qatarynan kórinýge tyrysýymyz kerek. Oǵan barlyq múmkindigimiz, jetistigimiz jetedi dep oilaimyn. Sol jolda barlyq Qazaqstan azamattary kúsh salyp, sol baǵytta eńbek etýimiz kerek. Jalpy halyqtyń bolashaqqa degen úmiti úlken zor. Jáne myqty memleketke ainalatynymyzǵa barlyǵy senedi.
– Elimizdegi rámizderge halyqtyń qurmeti, kózqarasy qanshalyqty?
– Árbir memlekettiń el retinde basty jetistigi ol rámizderi.
Kók týymyz, eltańbamyz, ánuranymyz, bairaǵymyz halqymyzdyń maqtanyshy. Elimizdi tanytar basty belgimiz. Sondyqtan osy rámizderdi árdaiym qurmetteitinimiz kórinip turady. Árine birli jarym keleńsiz oqiǵalar bolyp jatady. Biraq ol búkil bir halyqtyń rámizderimizge degen kózqarasy, qurmetsizdigin, syilastyǵynyń oidaǵydai emes ekenin bildirmeidi. Biz qashan da týymyzdyń kókte jelbirep, eltańbamyz tórimizde jarqyrap, ánuranymyz bairaqty sharalarda jelbirei beretinine senemiz. Ony kez kelgen úidiń balkonynan jelbiretkennen góri úlken bairaqty básekelerde, halyqaralyq jiyndarda ornymen jelbiregeni durys dep sanaimyn.
– Dál qazir elimizdiń damýy jolynda qandai jetistikteri sizdi qýantady?
– Dál qazir elimizdegi bolyp jatqan kóptegen ózgerister elimizdiń damýyna jańa serpin beredi dep oilaimyn. Onyń ishinde syrtqy saiasatta kópvektorly baǵytymyz óziniń jaqsy baǵytyn, oń jemisin berip jatyr dep esepteýge bolady. Alys jaqyn kórshi eldermen bailanysymyzdyń nyǵaiýy, osy bailanystar nátijesinde jalpy halyqtyń ál aýqatynyń artýyna tikelei áser etip jatqan jaǵdailar bar. Biz tek qazir qazba bailyqqa ǵana súiengen memleket retinde ǵana emes ózimizdiń óndirisimizdi damytýǵa, ekonomikamyzdy ártaraptandyrýǵa barynsha tyrysyp jatqan el retinde tanylyp kelemiz.
Onyń ústine qazir halyqtyń áleýmettik jaǵdaiyn sheshýde Úkimetimiz barynsha halyqqa qoldaý bildirip, meditsina jaǵynan bolsyn, zeinet jasyndaǵy azamattarymyzdy, áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan azamattarymyzdy, qarttardy, balalardy qoǵamnyń barlyq sanattaryn óz qamqorlyǵyna alyp, memleket óziniń azamattaryna degen janashyrlyǵyn tanytyp keledi. Sondyqtan bul bizdiń damýdyń, ilgerileýdegi jetistikterimiz dep esepteimin. Memleket óziniń áleýmettik máselelerin sheshpeiinshe eshqandai úlken serpindi damý bolmaidy. Halyqtyń ál aýqaty jaqsarǵan kezde ǵana el dami bastaidy, mádenietke umtylady, jaqsy jetistikterge qol jetkize bastaidy. Ol úshin eń aldymen áleýmettik máselelerimizdi sheship alýymyz kerek.
Osy jolda memleketimiz kóptegen jumystar atqaryp jatyr. Mysaly infrastrýktýralardyń, joldardyń salynýy, mektepter men balabaqshalardyń boi kóterýi, turǵyn úiler iri qalalarda ǵana emes, oblys ortalyqtarynda, aýdandarda kóp boi kótere bastady. Elimizdiń basty máselesi baspana ekenin eskerip, túrli sanattarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, úisizderdi úili qylý maqsatynda jumystar jasalyp jatyr. Meditsinalyq turǵydan da kóp jaqsy jańalyqtar bar. Elimizdiń árbir azamaty tegin meditsinalyq qyzmetterdi alýy úshin jaǵdai jasalyp jatyr. Jańa aýrýhanalar salynyp, keibir naýqastarǵa tipti tegin shetelde em alýǵa jaǵdai jasalynyp jatyr. Munyń barlyǵy elimizdiń damý jolynda ekeniniń bir kórinisi dep esepteýge bolady. El ishinde bolyp jatqan mundai jaǵdailardy da elep eskerip otyrý kerek.
–Týdy ilýge ruqsat berdi. Alaida halyqtyń balkonǵa tý ilip, eline degen qurmetin baiqai almai otyrmyz. Nege?
– Týǵa bailanysty ondai ruqsat berilgeni barshamyzdy qýantty. Biraq endi biz týymyzdyń qadirin ketirip almasaq eken degen túsinik bar halyq arasynda. Tý memlekettik organdarda, áskeri mekemelerde, ishki ister organdarynda ilinip turýy kerek. Jalpy azamattardyń óz úilerinde, balkondarda tý ilýge nemquraidylyq tanytýy emes muny týymyzdy tek kókke kóteremiz, ár jerge ilip qadirin ketirmeimiz degen túsinikten dep oilaimyn. Degenmen óz úiine ilgisi keletin azamattar bolsa ruqsatty berip qoidyq. Odan qandai da bir astar izdeýdiń qajeti joq. Árkimniń óz erkin.
– Eltańbany aýystyrý jaily kóp aityldy. Siz aýysqanyn qalar ma edińiz?
– Eltańbany aýystyrýǵa qatysty qoǵamda biraz talqylaýlar boldy. Óz basym eltańbany ózgertýge qarsymyn. Bizdiń eltańbamyz óte sátti jasalǵan. Ondaǵy turǵan árbir detaldyń óz maǵynasy bar. Óziniń aitatyn oiy bar. Sondyqtan bizdiń eltańbamyzǵa eshqandai ózgeris qajet emes. Kersinshe urpaǵymyzǵa osy eltańba qala berýi kerek dep sanaimyn. Osy turǵydan kelgende uzaq talqydan soń eltańbanyń ózgerissiz qalǵanyn qoldadym.
