Saryuly Aqtamberdi (1675-1768) ataqty jyraý, qolbasshy batyr, qoǵam qairatkeri. Naiman taipasynyń, qarakerei rýynyń, syban tarmaǵynan shyqqan. Ákesi Sary men sheshesi Syrbikeden jalǵyz týǵan. Jyraýdyń «atadan jalǵyz týǵannyń júreginiń bastary sary da jalqyn sý bolar» deýinde óz ómiriniń shyndyǵy bar.
Qazaq tarihyndaǵy alasapyran kezeńde ómir súrgen Aqtanberdi «dushpannan kórgen qorlyǵym, sary sý boldy júrekke. On jetide qursanyp, qylysh ildim bilekke. Jaýǵa qarai attandym, jetkiz dep, qudai, tilekke» dep, ózi aitqandai, on jeti jasynda aq qolyna qarý alyp, el qorǵaýǵa attanady.
Jyraýdyń aqyndyq dańqymen balýandyq, batyrlyq dańqy qatar shyǵady. Orta Aziia handyqtarymen, qalmaqtarmen aradaǵy urystarǵa qatysyp alǵashqy kezde jeke basynyń erligimen, sońynan qolbasshylyq qabiletimen kózge túsedi. Saqa batyrlar sanatyna qosylǵan kezde ataqty «Aqtaban shubyryndynyń» kýágeri bolady.
Osy kezde ol jońǵar basqynshylaryna qarsy ult azattyq kúresin uiymdastyrýshylardyń jáne jeńisti joryqtarǵa dem berýshilerdiń biri retinde tanylady.
Jońǵar memleketi talqandalyp, shyǵystaǵy burynǵy jaý qolynda qalǵan jerler bosatylǵan kezde sonda qaita qonys aýdarǵan qazaqtardy ata mekenine birjola ornyqtyrý jolynda Aqtanberdi aitarlyqtai rol atqarady. Ózine qaraǵan rýlardy otyryqshylandyrmaq bolyp, aryq, toǵan qazdyrady, egin ektiredi.
Aqtanberdi shyǵarmalary negizinen naqyldyq tolǵanystar túrinde bolp keledi. Olar kóshpeli qazaqtardyń oi armanymen, maqsat múddesimen astasyp jatady. Jyraýdyń «Túie moinyn tuz keser», «Kúldir kúldir kisinetip», «Jylqydan asqan mal bar ma?» tárizdes áigili tolǵaýlarynan qazaq halqynyń minez qulyq erekshelikteri, bolmysqa ózindik kóz qarastary anyq ańǵarylady. Mal ataýlynyń, onyń ishinde jylqy túliginiń kóshpeliler ómirindegi oryny jaiynda óz tustastary arasynda dál Aqtanberdidei tolǵaǵan aqyn joq. Ol jylqyny tirshilik kózi, jigittiń kórki dep esepteidi. Ásirese, batyrdyń jan serigi, jaýǵa miner tulpary retinde madaqtaidy.
Aqtanberdi jyrlaryndaǵy negizgi saryn erlikke úndeý, jaýǵa qarsy kúreske jigerlendirý. Ol jaý tabanynda qalǵan jerlerdi azat etýdi ańsaidy, búkil qazaq bolyp birigip atqa qonýdy, jońǵarlarǵa kúirete soqqy berýdi armandaidy. «Balpań balpań kim baspas», «Jaýǵa shaptym», «Ot basar oryny otaýdai» sekildi biraz jyrlarynda jurtshylyqty ata jaýmen aiqasqa shaqyrady. El qorǵaý jolynda ólgen erde arman joq dep bildi.
Alasapyran kezeńde týyp, shaiqas alańynda shyńdalyp ósken Aqtanberdi jyrlary qazaqtardyń on segizinshi ǵasyrdaǵy jaýgershilikke toly ómiriniń shynaiy sýretterin alǵa tartady.
«On ekide attanyp, qylysh ildim bilekke» degenine qaraǵanda kúreske erte aralasqan jaýynger jyraý sanatyna jatady. Turmystyń qyr-syryn, otbasy, eldik, erlik, jer máselelerin jyrlarynda jaqsy beinelegen. Qysqa, naqyl, sheshen sózderdiń sheberi.
Ol 1742 jyly Orta júz rý basshylarynyń Orynborda ant berý jinalysyna ókil bolǵan. 1738-1752 jyldary qazaq-qalmaq arasynda bolǵan qandy qaqtyǵystardyń barlyǵyna derlik qatysqan. «Aqtaban shubyryndy» oqiǵasynyń zulmat qan keshýin bastan ótkergen. Es bilgennen bastap 70 jyl boiy at ústinen túspei eli men jerin qorǵaǵan qas batyr, aitýly sheshen, qabyrǵaly bi, ataqty jyraý bolǵan. Qazaq jaýyngerleriniń azattyq, quldyq jónindegi túsinikteri, kóshpeli halyqtyń tynys-tirshiligi bolashaqqa degen senimi, adaldyq-jaýyzdyq, qiianat, ádiletsizdik haqyndaǵy tanym-túsinikteri Aqtamberdi talǵamynan ótip jyr-tolǵaýǵa ainalǵan.
Aqtamberdi jyraý óz ǵumyrnamasyn tolǵaýlaryna kórkemdik qýaty zor, kelisti naqyshtarmen túsirgen. Shyǵarmalary ziialy zergerdiń qoltańbasyn tanytady. Áli de qolǵa túspegen tolǵaýlary el aýzynda saqtalýy yqtimal. Qazirgi qolda bary 300 joldan aspaidy. Azǵantai qazynasynyń ózi aforizmderge toly. «Kúmbir-kúmbir kisinetip», «Ýa, qart Bógenbai», «Menimen hanym oinaspa», «Jaýǵa shaptym tý bailap», «Zamanym meniń tar boldy» jáne taǵy da basqa óleń-tolǵaýlary batyldyqqa, izgilikke, patriottyq kúi-sezimderge toly.
Aqtamberdiniń «Balalaryma ósiet» dep atalatyn tolǵaýy sońǵy týyndylarynyń biri bolsa kerek. Jyraý balalaryn tirliktegi birlikke, talap-muratqa, tatýlyqqa úndeidi. Jas urpaqtyń bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýy eldi maqsatyna jetkizerin eskertedi. Halyqty alaýyz minezderden saqtandyrady.
Aqtamberdi tolǵaýlary men jyrlary S.Muqanovtyń «Qazaqtyń 18-19 ǵasyrdaǵy ádebietiniń tarihynan ocherkter», «Ertedegi ádebiet nusqalary», «Aldaspan», «15-18 ǵasyrdaǵy qazaq poeziiasy», «Bes ǵasyr jyrlaidy» jinaqtaryna engizilgen.
https://dalanews.kz/news/81101-otbasyndagy-zorlyq-zombylyqqa-zhol-be
Aqtamberdi jyraý jyrlary
