Men jerge túsken jalǵyz dán
Japyraqtardan sóilegen…»
Tólegen Aibergenov
Daryn iesi, ásirese, aqyn týraly sóz qozǵaǵanda oqyrmandy qyzyqtyratyny — aqynǵa aqyndyq qasiettiń kimnen daryǵandyǵy… Al meniń ákem Tólegen Aibergenovke aqyndyq qasiet — anasy Jibekten, tanymdylyǵy, kóregendigi, alysty boljai alatyndyǵy ákesi Aibergennen daryǵan bolýy kerek. Tólegen Aibergenov týraly az jazylǵan joq. Biraq kóp deýge de bolmas. Keibir ádebiet janashyrlarynyń maqalalary, tustastarynyń estelikteri, aqyn-jazýshylardyń eńbekterinde aty atalyp, ózindik daýysy bar, aryndy aqyn ekeni moiyndalǵanymen, onyń búkil shyǵarmashylyǵy jan-jaqty taldanyp, jete rettelgen joq. Bul maqala — sol keler kúnder enshisine júktelgen istiń bastamasy ǵana.
[caption id="attachment_23154" align="alignright" width="204"]
Saltanat Aibergenova[/caption]
Maqala avtory: Saltanat Aibergenova
Sóz basyn ájemnen bastaǵandy jón kórip otyrmyn, sebebin oqyrman oqi kele túsinedi dep senemin. Tólegen Aibergenovtiń anasy – Jibek Qonarbaiqyzy. Mekeni — Aqtóbe oblysy, Tabyn aýdany. Rýy — Ysyq — Ájimbet — Shona. Kelin bolyp túsken jeri — Tabyn — Báibishe — Besbolat, sonyń ishinde — Tileýi. Kózderi kúlimdep turatyn, sopaq júzdi, buira shashty, qara tory kisi eken.
Ájem jelkildep jańa ósip kele jatqan kezinde ákesi qaitys bolady da, tórt bala jetim qalady. Úlkeni — Jibek, inisi — Qudaibergen jáne eki sińlisi bar. Ol kezde jesir áieldiń kúni kún be, sheshesi baiǵus kisi esiginde, Qaraǵul degen aýqatty jamaǵaiynyna jaldanyp jumys istep júredi. Sol úidiń otymen kirip, kúlimen shyǵady, sondaǵy oiy — balalaryn ashtan qaldyrmai, aman saqtap ósirý. Keide kómek bersin dep Jibek ájemdi de erte ketedi eken. Aýqatty adamdar bolǵan soń, úiinen qonaq úzilmeidi ǵoi, kúnde ne kúnara mal soiylady, maldyń ishek-qarny, árine, ájemderdiń úlesine tiedi. Sondyqtan da bolar, ájem ishek-qaryn tazalaǵanda, jún iirgende aldyna jan salmaidy, óitkeni baidyń úii kúzem alsa, jún beredi, qysqasy, solarǵa súienip kún keshedi. Ózderinde de birer qara bolady, sonyń jalyna jarmasyp, qiyn kúnderge jaratamyz dep aiyrylmaidy, sonda da shiettei bala-shaǵa bolǵan soń, qalai kóbeisin, ósimin aldyn ala jep qoiady eken.
Ájemdi enesi baýyryna basqandyqtan, anasy atyn atamai, «Erkejan» deidi eken. Birde sheshesi esikten kire: «Erkejan, atańdardyń úiine qonaq kelip qaldy, saǵan shai quiyp bersin dep jatyr, ústińe durys kiimińdi kiip bara ǵoi», — deidi. «Atań» dep otyrǵany – ózi jaldanyp otyrǵan úidiń otaǵasy Qaraǵul. Jibek ájemde qaibir jóndi kiim bola qoisyn, sol baidyń qyzy turmysqa shyqqanda birsypyra kiim berip, «baiytyp» ketkeni bolmasa. Solardy kiip, shashyn túzep shyqqanda, ózi de boishań bolǵandyqtan ba, jasy nebári on altyda bolsa da eresektei kórinedi. Qonaqtar otyrǵan bólmege kirip, dastarqannyń aiaq jaǵyna otyryp, syzylyp shai quiady. Qymyzǵa bórte toiyp, jantaiyp jatqan kisiler óz betterinshe áńgime-dúken quryp otyr. Ájem áńgime ne jaiynda ekenine mán de bermeidi. Osy dastarqan onyń bolashaq taǵdyryn sheshetininen múldem beihabar bolatyn. Sóitse, bári de aldyn ala josparlanǵan dúnie eken. Jibek ájem shai quiýǵa tekke shaqyrylmaǵan. Qyryq segiz jastaǵy Ótepbergen degen bai Qaraǵuldyń úiine, ony naǵashysynyń asyna shaqyrý úshin at basyn tiregen eken. Áńgimelese kele Ótepbergen qyzy Qatshanyń boi jetip, aittyryp kelýge qudalary da asyqtyryp otyrǵanyn, biraq bul kiside shyr eter orynbasar bolmaǵan soń, olar da bata almai otyrǵandyǵy, urpaqsyz qalaiyn dep turǵany jaiynda aityp, aýyr bir kúrsinip alady. Qaraǵul týysyna jany ashyp, osynda qyzmetshi bolyp isteitin jesirdiń boijetip kele jatqan óte ibaly, aqyldy qyzy bar ekenin aityp, kórsetpekshi maqsatpen Jibek ájemdi shai quiýǵa shaqyrǵan eken. Osy dastarqan basynda, ájemniń taǵdyry etpisirim sátte sheshiledi. Oilamaǵan jerden bastalǵan bul áńgime qyzdyń asyl qiialy, talap-talantyna birden balta shabatynyn ol kezde kim bilgen? Araǵa kóp ýaqyt salmai Ótepbergenniń týystary «Qalyńsyz qyz bolmaidy» dep, bir qyzǵa laiyq qalyń maldy Qaraǵulǵa berip, qaita-qaita áýre bolyp, bir jumysty eki etip júrmeý úshin, Jibek ájemdi ózderimen birge ala ketedi. Sheshesiniń jylaǵanyna da, ájemniń qarsylyǵyna da eshkim qaramaidy. Osylai on alty jastaǵy Jibekti aýyldyń aqsaqaldary perzent úshin qyryq segiz jastaǵy Ótepbergenge berip jiberedi…
Ótepbergen óte bai kisi eken. Ózi shamalas áieli, boi jetip qalǵan Qatsha degen qyzy bolady. Jibek ájemdi alyp barsa, aýyldyń aqsaqaldarynyń bári kórshi aýylda qaitys bolǵan bir aǵaiyndy jerleýge ketip qalǵan eken. Sol sebepti qaitqan kisiniń jetisin berip kelgenshe Jibek ájemniń beti ashylmai jeti kún shymyldyqta otyryp qalady. Jas bolǵandyqtan ba, ájem bara sala kótermeidi. Bedeý me dep qyryn qaraǵan eldiń qabaǵynan ba, joq álde, týa bitken namysshyldyǵynan ba, ózi bala bola tura qudaidan jatsa-tursa bala surai beredi eken. Bóten el, bóten jer… Jylaiyn dese ainalasyndaǵy adamdardan qysylady, sondyqtan ájem ózine enshilegen básiresi — Astaýbas túiesin jetelep, aýyldan alys shyǵyp, daýysy estilmeidi-aý deitindei jerge jetkende, elin, jerin, anasyn, baýyrlaryn saǵynyp shyǵarǵan óleńderin aitady eken. Básiresin jatsa–tursa qyzǵyshtai qoryp, túiekeshterge de biletpei, ózi kútedi. Kókiregindegi búkil syryn, nazyn tyńdaityn sol túie ǵana. Bir kúni Astaýbasty bireý sheship alyp jetektep keteiin dep jatyr eken, ájem kórip qalady da, aiqai salyp úige kiredi. «Astaýbasty bireý urlap bara jatyr, áketip bara jatyr», — deidi. El dúrligip, jańaǵy nardy jetektep bara jatqan adamdy ustap alady. Sóitse ol ájemniń týǵan inisi Qudaibergen bolyp shyǵady. Úsh-tórt jyl kórmegen soń qarańǵyda tanymai qalypty. Biraq inisiniń isine namystanǵannan araǵa túse almaidy. Óz baýyry ekenin de eshkimge aitpaidy. Artynsha artynyp-tartynyp ájemdi izdep anasy da kelip qalady. Mán-jaidy anasynan estidi, sóitse úlkender oinap: «Seniń apańdy bai qalyń malsyz alyp ketken, senderge eshteńe bermedi, saǵan tiisti Astaýbas nar bar, sony jeliden sheship alyp jetekte de ket» — dep túrtkilese, balamysyń degen, sol sózge erip istep júrgen sharýasy eken. Biraq bul týraly eshkimge aýyzdaryn ashpaidy. Sodan keiin ájem sheshesin de, baýyrlaryn da ómiriniń sońyna deiin kórmepti.
Alla jar bolyp, pirler qoldap, arada úsh-tórt jyl ótkende Jibek bala kóteredi. Aiy-kúni jetip bosanar shaqta ájem qatty qinalyp, úsh kún boiy tolǵatady, biraq bala dúniege kele qoimaidy. Emshiler de, táýipter de — bári ájemniń qasynda bolady. Emshiler ájemdi arqanǵa da asady, myltyq ta atylady, dańǵyra da qaqqan bolady… Áiteýir tórtinshi táýlikke ainalǵanda, tań saz bere bastaǵan kezde, shashy mańdaiyna túsken óli qyz tabady. Kúshi ketip tósekte ábden qansyrap jatqanda beipil aýyz bir abysyny kelip: «Oibai, baiyna shekesi torsyqtai ul taýyp bergendei seniki ne jatys, senen basqa áiel bala tappap pa, onyń ústine, jurttyń bárin dámelendirip óli qyz tapqanyńdy aitsaishy sen toqaldyń, tur ornyńnan shánimei», — deidi. Sol-aq eken yza kernegen ájem ornynan turady. Zaryǵyp kórgen balasy, ol da jaryq kún kóre almady — ózegin órtegen kúiikten be, jany qatty qinalǵandyqtan ba, jańaǵy áieldiń sózin kótere almai, belin tas qylyp túiedi de, úiden shyǵa bir izge túsip alyp, Aqtóbeniń qaqaǵan sýyǵynda basy aýǵan jaqqa qarai kóziniń jasy monshaqtap otyryp kete barady. Qaida, kimge ketip bara jatyr — ony ózi de bilmeidi. Tórkindi joǵaltqaly qashan? Qolynan keletini – olardy joqtaý ǵana. Úskirgen aiazdy bylai qoiǵanda, jańa bosanǵan áiel ǵoi, aiaǵyndaǵy ámirken etigi qanǵa tolyp, muz bolyp qatyp qalady. Esi de kiresili-shyǵasyly. Bárinen de zil qara tas syndy qaiǵy ájemniń boiyn bilep, miyn shyrmap alsa kerek, ol birese jas ul balany jetelep: «Ákeńe júgirip baryp moinynan qushaqta» — dese, birese jańa túsken kelinshek bolyp: «Oibai, masqara, betim ashyq otyra berippin ǵoi», — dep uialǵandai bolady, birese baýyrlarynyń ortasynda óziniń ishte buǵyp jatqan syryn aqtaryp otyrǵandai bolady. Osylai boiyn sandyraq bilep, ábden qansyrap, qulaýǵa shaq qalǵan kezde, artynan izdeýshiler qýyp jetip taýyp alady. Aiaǵyndaǵy etigi ózine shaqtap tigilgen áp-ádemi, kezinde shaly bir etikshige qystyq soǵymyn berip tiktirtken eken, sol etigi aiazdan muz bolyp qatyp qalǵandyqtan sheship alý múmkin bolmaidy, sonda ájem: «Aiaǵymdy kesseńder kesińder, etigimdi kespeńdershi», — dep jylaidy eken. Osy oqiǵadan soń, ájemniń baqaishaqtary úsip ketip, túsip qalady. Aýyl emshileri ony qaraýǵa kirisip, em-domdaryn istep jatady. Jas adamnyń tyńdyǵy bolýy kerek, bas-aiaǵy bes-alty kúnde esin jiyp, bir aidan soń ózine-ózi keledi. Kún — sáske tús, irgege kishkene shýaq tústi, men endi myna dúnieni óz kózimmen kóreiinshi degendei, irgedegi oraýly týlaqqa otyra ketedi. Esiktiń aldynda oinap júrgen aýyldyń jas balalarynyń oiynyn, aitqan sózderin qyzyqtap otyrsa, baiaǵy abysyny keledi de: «Ái, balalar-ai, ana bizdiń úidiń qasyna baryp oinańdar, bul jerde ne bar senderge?» dep úiine qarai olardy yǵystyra beredi. Ishinde bir qara domalaq bala ájemniń ainalasynda shaýyp oinap, ana áieldiń aitqanyna kónbese kerek, ashýly áiel balany ustap alyp, aiamai sabaidy. Arasha túsýge ájemde hal joq. Balanyń shyńǵyryp jylaǵan daýysyn esitip, úiden báibishe shyǵady. Sonda jańaǵy áiel oǵan shaǵynyp: «Júgermektiń toqaldy ainalýyn qara. Al mynaý nege súiretilip shyqty dep edim, tula boiyndaǵy bálesin balalarǵa aýdarmaqshy eken ǵoi, qarashy óziniń súlderin», — deidi. Báibishe ol áielge toqtam aityp jatady… Ol áielmen tildesýge, jaýap qaitarýǵa da ál kerek. Ájem betine bir qaraidy da, ishinen tynyp aýyr bir kúrsinedi.
«Kún jamany ketedi, adam jamany qalady» degendei, qys ta óte shyǵady. Artynsha kóktem kelip, jer býsanyp, jaz jailaýǵa kóshkende, Jibek ájem de qatarǵa qosylyp ketedi. Ómir bir qalypta tura bersin be?! Baiaǵy kún de umytyla bastaidy. Endi kelesi qys qamyna jan-jaqty daiyndyqqa ájem de jantalasa kirisedi. Qurt, mai, jent, irimshikterin daiyndaidy. Qazaqtyń údere kóshýi bar emes pe? Sol kezdiń qarbalasynan ba nemese yńǵaisyz tielgendikten be, irkit artqan túieniń júrisiniń nasharlyǵynan ba, áiteýir buzaý terisinen jasalǵan mestegi sap-sary irkit jerge salp etip, qaq ortasynan aiyrylady. Ishindegisi ainalaǵa aqtaryla qalady. Itterdiń ańdyǵany da sol, tus-tustan qara tóbet, kóktóbet, baitóbetter jarysa kelip, irkitti qyzǵanyp, bir-birine yryldap, jalaýǵa kirisedi. Ne isterin bilmei turǵan ájemniń oiyna óz nesibesin alyp qalý túsedi de, qolynda daiar ydysy da joq, jata qalyp it áli tie qoimady-aý degen jerden jalai bastaidy. Sonda ol qylyǵyn kórip turǵan bir qainysynyń: «Tfý, báleket, nesibeń ittiń yrysynan da kúshti eken. Urpaǵyń itshe shubyryp, nesibeń bul dúniede kem bolmas» degenin ájem óziniń kelini — meniń anama aityp bergen eken. Araǵa eki jyl salyp ájem taǵy da júkti bolyp, qyz bosanady. Ótepbergen qýanyp, shildehana jasaidy, biraq ózi artynsha naýqastanyp qalady da, dúnie salady. Qyzy da otyrýǵa endi jarai bergen kezde qaitys bolyp ketedi. Ájem jiyrma bir jasynda qyzynan da, kúieýinen de airylyp, jesir qalady. Qara kiip, ekeýin birge joqtap, eki jyl otyrady. Ótepbergen atadan qalǵan dúnie de kóp, mal da kóp, osy en dúnieniń bári shetke ketpeý úshin, ári jesirin qańǵyrtpaǵan qazaq emes pe, ájem Jibekti ámeńgerlik saltymen Ótepbergen atanyń inisi Ótegen óziniń balasy Abdýllaǵa qosady. Abdýlla óte jýas jan bolady, biraq áieli — tórkini myqty, bar jerdiń qyzy, minezi de shálkesteý. Kelin bolyp túskende aiaǵyna altynmen zerlengen kálósh–mási kiip kelgeni jaily búkil el shýlap aityp otyrady eken. Qai zamanda báibishe toqaldy jaqtyra qoiǵan, kúndesi ájemdi otyrsa opaq, tursa sopaq etip, qyzǵanshaqtyq kórsetip, oraiy kelse, shashyn julyp, kún kórsetpeidi. Ájem ul tabady, biraq bala alty ailyq bolǵan kezde naýqastanyp, qaitys bolady. Sol balanyń qazasyna jinalǵan aǵaiyn: «Jesirdi sabaý úshin, jylatý úshin ala ma eken, nege toqaldy qorlaisyńdar? Ótepbergenniń talai jaqsylyǵyn kórip, kóbimiz sonyń arqasynda kún keshpep pe edik?! Eger shańyraqty qimasańdar, jesirdi áielderińmen kelisip alyńdar, nemese bul áieldiń de tórkini bar, sybaǵasyn bólip berip, elin taýyp qosyńdar», — dep jinalǵan el máseleni tike qoiady. Sodan bastap Jibek ájemniń basyn bosatyp, maldy, dúnieni tárekege salady. Táreke degen — búkil maldy jetige bólip, ata-ataǵa, týystaryna berý eken. Sol jeti bóliktiń bir bóligi ájeme tiesili bolady. Tárekeden eki kele túie, bir úiir jylqy, úsh otar qoi-eshki, úi jihazy, altyny bar, kúmisi bar, biraz áshekeilik zattar, úidiń dáskeni ájemniń enshisine tiedi. Sol tárekede Ótepbergen atanyń nemere inisi Túkti men áieli ekeýi: «Jesirimizdi jibermeimiz, alamyz» — dep, elden bata suraidy. Aýyl aqsaqaldary batalaryn berip, ájemdi Túktige qosady. Báibishe men ájem óte tatý turady. Túkti úlken uly Álniiazdy enshilep ájemniń qolyna beredi. Ájem sol balanyń qalyń malyn ózi berip, Aqkenje degen kelin alady. Túktiden ájem alty qursaq kóteredi, biraq Maqpalsha, Balqiia degen eki qyz ǵana tiri qalady, qalǵandary shetineidi.
Bir kúni ájem bosanyp otyrǵanda, Túkti atamyzdyń óz úiine qonaq kelip qalady, sony jaiǵaǵannan soń atamyz oiynda eshteńe joq ájemnen habar alýǵa keledi. Ájem atamdy jeitin bir nárse ala keler dep dámetedi, al ol kisi qur qol keledi. Sóitse, ájem ertesine mazasyzdanyp, kókiregi isip aýyryp qalady. Túkti atamyzdyń báibishesi ony estip: «Oi, miym qursyn, qonaqpen abyr-sabyr bolyp júrgende, umytyp ketippin ǵoi» — dep, aiybyna tez bir qoidy aldyryp soiǵyzyp, pisirip jiberip, ájeme: «Jas sorpa ish, sóitip, myna yrymdy iste, «sen dámetpe, men de dámetpeimin» dep, bizdiń tabaldyryqqa úsh ret, kókiregińe úsh ret uryp qoi» — deidi.
Báibisheden — úsh ul, eki qyz, Jibekten — Maqpalsha, Balqiia degen eki qyz ósip kele jatady. Biraq bul beibit ómir de kópke barmaidy, ókimet halyqtyń malyn tartyp alyp, elde qýǵyn-súrgin, kolhozdastyrý naýqany bastalady. Saiasattan beihabar, bar bailyǵy mal ǵana bolǵan qazaq sol malyn aman saqtap qalý úshin jan-jaqqa bosyp, bet-betine bytyraidy. Túkti elden burynyraq Besqalaǵa qarai kóship ketken aǵasy Aibergendi izdeýge bel býady, óitkeni uzyn qulaqtan: «Ol jaqta Aibergen úlken bastyq, bir aýyl jurt betine qarap otyr eken» degendi estidi. Sol Aibergendi mańailasaq, jaman bolmaspyz degen oimen Túkti týǵan-týysqany, bala-shaǵasy, mal-jandary bar, qysqasy, taily tuiaǵymen jolǵa shyǵady. Ol topqa basqalar da qosylady. Eldiń dástúri boiynsha mal jaiylymy suiyla bastasa boldy, kóshý bastalady… Biraq bul kósh — basqa kóshten ózgeshe, jer aýa kóshý edi. Barlyq adamnyń kóńili qobaljýly, artta qalyp bara jatqan elge, atamekenge degen qimastyq, kezek-kezek qosh aitysý, kim ne dep jatyr deitin bir jan joq, áiteýir, árkim óz bilgenin aityp, teńselip kóship ketip bara jatady. Qalyp bara jatqan jerdiń ár shóbi, qyraty, beli, oi-shuńqyry eske tússe, sony óleńge qosady. Sol kezden ájemniń esinde qalǵan shýmaq:
«Qonystan aýa kóshtik sarylyp-ai,
Artyma qarai-qarai zaryǵyp-ai.
Kózime bir kórinseń týǵan jerim,
Júregim keter me eken jarylyp-ai?!»
Jolda kósh demalysqa toqtap, azamattar ákelip mal soiady, áielder jaǵy et pisiredi, meniki-seniki joq, barlyǵy bala-shaǵasymen otyryp, tamaqtanady.
Jol-jónekeigi jańalyqtar: pálenshe qaitys bolypty… túgenshe bosanypty… Jańa týǵan balanyń atyn Kósherǵali, Kósherbai t.b. dep kóshke bailanysty qoiyp jatady. Bosanǵan áieldiń jaǵdaiyn jasaý eshkimniń oiyna da kelmeidi. Jolda bireýler bala ústinde qaitys bolady nemese jańa týǵan náreste shetinep jatady. Topyraq osy jerden buiyrdy dep, ony da qudaidyń ámiri etip qabyldap, «Kóppen kórgen uly toi», — dep, alǵa qarai jyljyp otyrady. Sol kezderde ájemniń qyzdarynyń úlkeni — on, kishisi úsh jas shamasynda eken. Birneshe kún jol azabyn tartady. Ol kezde ár kósh artyna, aldyna joryqshylar jiberip otyrady. Bular bir kisini ury eken dep aldaǵy ketip bara jatqan kóshtiń joryqshysyn ustap alady. Mán-jaidy túsingennen keiin, qol-aiaǵyn sheship bosatady, ol kisi bularǵa: «Senderdiń bulai júrýlerińe bolmaidy, qoldaryńda qarýlaryń da joq, oilamaǵan jerden úkimet ustap alýy múmkin, odan da eki kúndik jerde adailar ketip bara jatyr, sol topqa qosylyńdar. Olarǵa sender qýyp jetkenshe júristerin baiaýlatsyn dep habar aitý úshin, aralaryńnan bireý maǵan ilesý kerek», — deidi. Joryqshymen birge ketýge Túkti kelisedi. Atpen shapqanda kókiregine sýyq times úshin keýdesin qaiyspen orap alady. Burynǵy kórgen azap — azap pa, kóresini endi kóredi… Eki kúndik jolda ketip bara jatqan adailardyń kóshine jetý úshin, esh jerde toqtamai júre berýge týra keledi. Endi jettik–aý degen kezde, qýanyp ta úlgermeidi, bulardy biraz ýaqyt kútip qalǵan adailar ári qarai júrip ketedi. Sondaǵy Qyryqmyltyq adailarǵa jetemiz dep kórgen azabyn ájem aityp taýysa almai otyrady eken.
Túkti ata aýrýdan basyn kótergen soń, inisi Saǵidy taýyp alady da, dariiadan ótpei, Hojelide qalady. Biraq kóp ótpei Túkti ata men báibishesi dúnie salyp, «Balalary Aqtóbede tynyshtyq ómir ornapty, burynǵydan ómir jaqsarypty» degendi estip, qaita atamekenge ketýge bel bailaidy. Elderine qaityp kelgende, olardy «kýlak» atandyryp, Jambyl qalasyna jer aýdaryp jiberedi. Ájem eki qyzymen Qońyratta qalady. Al Aibergen ata asharshylyq kezde aldy otyzǵa kelgen, arty on altydaǵy bes balasynan aiyrylyp, qolynda jalǵyz qyzy Úmit qana qalady. Artynda urpaq joq. Aibergen atanyń anasy bes nemeresin joqtai berem dep soqyr bolyp qalady. Ájem Jibektiń de kóziniń aldy munarlanyp, nashar kóre bastaidy. Sol kezde ájemdi Jámshe degen áiel «Yrza Ishan» degen jerdegi bir kóripkel táýipke alyp barady. Bular esikten kire bere táýip birden: «Myna kelinshektiń eshqandai aýrýy joq kózi sheldene bastaǵan, biraq bir bala tapsa, bári ornyna keledi» — deidi. Al kóziniń tumandanýy ájemniń janyna qatty bata bastaidy, bara-bara aiaǵynyń astyndaǵy joldy kórý de qiynǵa soǵady. Ájem ne isterin bilmeidi. Osy kezde taǵdyrdyń isi bolar, Aibergen ata tús kóredi. Túsinde bir adam: «Aibergen, seniń qasyńa kelip qonǵan kúńniń qaltasynda altyn qanjar bar, sony nege almaisyń?» — deidi. Túsin qaryndasy Teńgege jorytady. Teńge: «Bul tús emes, bul – aian, sen Jibekti al, áli jas qoi, bir ul taýyp berer» — deidi. Sóitip, ájemdi shaqyryp alyp, úsheýara otyryp kelisedi. Aibergen ata ájeme: «Elge qazirshe jariialamai qoia turaiyq, bir jaǵy báibishe ne deidi, eger shynymen de bala kóterip jatsań, toi qylyp nekemizdi qiiamyz, al ekiqabat bolmasań, atymyzdy bylǵamai-aq qoiaiyq» — deidi. Ájem buǵan qarsy bolmaidy, bir jaǵy táýiptiń sózi de esinde… Araǵa eki-úsh ai salyp, ájem júkti bolady. Endigi qiyndyq – báibisheniń kelisimin alý. Bul jaǵdaidy qalai túsindirýdi qaitadan Teńgemen aqyldasady. Áýeli: «Úilendik demei, úilensek dep aitý kerek» — dep kelisedi, Áńgimeniń basyn Aibergen tús kórýden bastaidy. Túsinde ne aian bergenin aitady. Jibekke úilený kerek ekendigin aitqanda, báibishe birden qarsy shaǵydy: «Úilenseń, jastaýyna úilen, ózim de osyny aita almai júrgen edim — erteńgi kúni bizdiń izimizdi basar, myna úidiń iesi boltyndai tuiaq kerek qoi. Seniń aityp otyrǵan jesiriń otyzdyń ortasyna kelgen áiel, bala taba qoia ma, bosqa ómiriń ótip ketedi» deidi. Sol kezde shaly aǵynan jarylyp, barlyq shyndyqty aitady. Báibisheniń aty — Aisulý, óte aqyldy, parasatty, baisaldy, aqpeiil adam bolǵan eken. Mán-jaidy bilgennen soń Aisulý: «Onda neden jasqanamyz? Qasyma kóshirip ákel. Shynynda da qudai berip jatsa, balany ózim baýyryma basamyn, oǵan emizdirmeimin» — dep tikelei sharýaǵa kirisip ketedi. Sol kúnnen bastap ekiqabat Jibek ájemdi qasyna aldyryp, qyzǵyshtai qoryp, jaqsy qarap, ne dámdi bolsa, sony aýzyna salyp, óziniń úlken kelinindei kútedi. «Biraq balany emizbesten meniń baýyryma salsyn» degen talap qoiady. Aibergen elge jariialap, ájemdi toi berip alady. Ai-kúni jetip, dúniege ul keledi. Atyn Tólegen qoiady. Báibishe bala týyla salysymen, anasynyń ýyzyn da emizdirmei baýyryna basady. Balany eshkiniń sútimen asyraýǵa týra keledi. Ózi baǵady, Jibek ájemmen ekeýi bir adamnyń áieli bolsa da, burynǵy joldy saqtap, bir-birimen abysyn retinde qarym-qatynas jasaidy. Aibergenniń anasy nemereleri shetinen qaitys bolǵan kezde, sýqarańǵy bolyp qalǵan eken. Sol kisi kishi kelinin úlken kelini joqta shaqyryp alyp: «Balam, sen myna náresteni ýyzǵa toidyrmasań bolmaidy, Aisulýdyń emizbe degenine qaramai, jasyryp, ol joqta emizip, ýyzǵa, tym bolmasa, úsh-tórt ret toiǵyzyp qoi» — deidi. Jibek ájeme de keregi — sol, biraq Aisulýmen aradaǵy syilastyq buzylmaý úshin muny ashyp aita almaidy eken. Endi ańdyǵany — balanyń ońasha qalýy bolady. Qalai bala ońasha qaldy boldy, ala salady da, emizedi. Sol kezde sábidiń mańdaiynan shyp–shyp ter shyǵady eken. Birde sóitip, jasyrynyp emizip jatqanynda syrttan Aisulýdyń daýysyn estip, shoshyp ketip, balany qalai sylq etkizip tastai salǵanyn ózi de bilmei qalady. Bala shyńǵyryp jylap qalady. Bir jerin aýyrtyp aldym ba degen oi kópke deiin ájeme maza bermeidi…
Sóitip, bir úlken bosaǵanyń tileýimen dúniege kelgen bala meniń ákem — Tólegen bolatyn.
derekkóz: Aqtóbe gazeti
