Almaty oblysyn mekendeitin ulttar men ulystardyń kórsetkishi
Almaty oblysynda sońǵy halyq sanaǵynyń málimeti boiynsha 105 ult pen ulys ókilderiniń turatynyn baiqaýǵa bolady. Olardyń ishinde oblys kóleminde ótip jatqan áleýmettik jáne tildik protsesterde qomaqty ról atqaratyn etnostar bar. Bul oblys turǵyndarynyń 67,7 paiyzyn quraityn qazaqtardyń ózi, 16,9 paiyzy orystar jáne úles salmaǵy 8,0 paiyzǵa jetetin uiǵyrlar. Oblys turǵyndarynyń qalǵan bóligin ártúrli etnostar quraidy. Olardyń ishinen sandyq úlesi jaǵynan alǵashqy ondyqqa kiretinderge: túrikter – 2,0 paiyz (35599 adam), kárister – 0,9 paiyz (16627 adam), ázirbaijandar – 0,8 paiyz (14881 adam), kúrdter – 0,7 paiyz (13517 adam), tatarlar – 0,7 paiyz (13513 adam), nemister – 0,5 paiyz (8709 adam) jáne ýkraindar 0,4 paiyz (6458 adam) jatady. Oblys turǵyndarynyń qazaqtardan ózgesiniń barlyǵy burynǵy odaqtyq respýblikadan kelgender, al keibireýleri syrt elderdegi iri jáne az sandy halyqtardyń ókilderi bolyp tabylady.
2009 jylǵy halyq sanaǵynyń málimeti boiynsha Almaty oblysyndaǵy barlyq halyqtyń sany 1 807 894 adam, bul respýblika halqynyń 11,7 paiyzyn quraidy. Onyń ishinde 886 365 er adam, iaǵni oblys halqynyń 49,0 paiyzyn qurasa, 921 529 áiel adam, oblys halqynyń 51,0 paiyzyn quraidy. Oblys halqynyń 76,9 paiyzy (1 391 036 adam) aýyldyq jerde, 23,1 paiyzy (416858 adam) qalada turady.
Sońǵy halyq sanaǵynyń málimeti boiynsha Almaty oblysynda 1223181 qazaq turady. Qazaq halqy osy Qazaqstan jerinde erte zamannan óziniń «el» dep atalatyn tól memleketin quryp, onyń táýelsizdigi men derbestigin saqtaýda «myń ólip, myń tirilgen» birden-bir ult bolyp tabylady. Qazaqtar búgingi tańda kópetnosty respýblika halqynyń jartysynan astamyn ( 63,1 paiyzyn) quraidy, iaǵni keń baitaq Qazaqstan jerinde qazaq kezdespeitin jer joq. Aitalyq, zertteý nysany bolyp otyrǵan bir ǵana Almaty oblysynyń ózinde qazaqtar 16 aýdannyń 15-inde jáne oblysqa qaraityn 3 qalanyń 2-sinde basym kópshilikti quraidy. Tek bir qalada (Tekeli qalasynda orystardan keiingi ekinshi oryndy alady. Orystar – 48,8 paiyz, qazaqtar – 43,2) jáne bir aýdanda (Uiǵyr aýdanynda uiǵyrlardan keiingi ekinshi oryndy alady. Uiǵyrlar – 55,5 paiyz, qazaqtar – 42,3 paiyz.).
Oblysta sany jaǵynan ekinshi oryndy alatyn iri etnos – orystardyń 37,2 paiyzy aýyzsha túsinemin, 10,4 paiyzy erkin oqi alamyn jáne 7,7 paiyzy erkin jaza alamyn dep málimdeidi. Sany jaǵynan úshinshi basymdyqqa ie uiǵyrlardyń 96,7 paiyzy aýyzsha túsinetinin, 75,3 paiyzy erkin oqi alatynyn, 65,7 paiyzy erkin jaza alatynyn kórsetedi.
Osyǵan qaraǵanda, qazaq tilin meńgerip, onyń memlekettik mártebesin júzege asyrýda barynsha atsalysyp, tikelei kómekti qazaq halqyna týystas etnos ókilderi kórsetedi. Olardyń ishinde birinshi kezekte qaraqalpaqtardy (100%), qyrǵyzdardy (98,3%), túrikmenderdi (96,3%), túrikterdi (97,7%), ózbekterdi (93,9%), bashqurttardy (92,9%) aitýǵa bolady.
Orystar oblystyń barlyq aýmaǵynda kezdesedi, alaida qonystaný jaǵdailary birkelki emes. Almaty oblysynda jalpy qazaqstandyq orystardyń 8,1 paizy turady. Olardyń basym kópshiligi, iaǵni 60,6 paiyzy aýylda tursa, qalǵan 39,4 paiyzy qalada turady. Orystardyń eń shoǵyr ornalasqan jerlerine Tekeli qalasy jatady, onda olar barlyq turǵyndardyń 48,8% quraidy. Taldyqorǵan qalasynda – 25,3%, Qapshaǵai qalasy – 34,5 %. Sondai-aq Qaratal aýdanynda -23,4 %, Talǵar aýdanynda – 22,5%, Eskeldi aýdanynda – 20,5%, Sarqand aýdanynda - 18,0%, Qarasai aýdanynda – 17,5%, jáne Eńbekshiqazaq aýdanynda 15,6% orys etnosy turady. Al eń az qonystanǵan jerleri Raiymbek aýdany, onda olar barlyq halyqtyń nebári 0,2% qurasa, Uiǵyr aýdanynda – 1,9%, Aqsý aýdany – 3,9 %, Panfilov aýdany 4,4% quraidy.
Halyq sanaǵynyń málimetinde 15 jas jáne odan joǵary jastaǵylardyń ishinde orys tilin aýyzsha túsinemin deitinder 91,6 paiyzdy qurasa, sonyń 84,3 paiyzy erkin oqi alamyn, 80,5 paiyzy erkin jaza alamyn dep kórsetken.
Al orystardyń óz etnosynyń tilin sol jastaǵylardyń 96,4 paiyzy aýyzsha túsinemin, 95,4 paiyzy erkin oqi alamyn, 93,6 paiyzy erkin jaza alamyn dep málimdegen.
Uiǵyrlar halyqtyń 8,0 paiyzyn quraityn oblystaǵy úshinshi iri etnostardyń biri. Olardyń 87,4 paiyzy aýyldyq jerlerde qonystanǵan, sonyń ishinde basym bóligi Uiǵyr aýdanynda – 55,5%, Panfilov aýdanynda – 27,1%, Eńbekshiqazaq aýdanynda 18,6% turady. Qalaly jerlerde uiǵyrlardyń nebári 12,6 % ornalasqan.
Túrikter oblys halqynyń 2,0 paiyzyn quraityn kóp sandy diasporalardyń biri. Túrikter de uiǵyrlar siiaqty aýyldyq jerlerge qonystanǵan. Olardyń aýylda turatyny – 76,7% bolsa, qaladaǵysy – 23,3%. Olar oblystyń barlyq aimaǵynda birdei kezdese bermeidi. Olardyń birshama tyǵyz qonystanǵan jerleri – Eńbekshiqazaq aýdany – 5,0%, Qarasai aýdany – 5,0%, Talǵar aýdany – 3,0%, Jambyl aýdany – 2,0%, Ile aýdany – 1,5%. Qalǵan aýdandar men qalalarda olar óte sirek, sanaýly túrde kezdesedi.
Sanaq qorytyndysynda túrikterdiń 15 jas jáne odan joǵary jastaǵylarynyń 89,0%-y qazaq tilin aýyzsha túsinemin dese, sonyń 45,1%-y erkin oqi alamyn, 38,4%-y erkin jaza alamyn dep kórsetken. Al orys tilin osy jastaǵylardyń 97,6%-y aýyzsha túsinemin, 92,7%-y erkin oqi alamyn, 90,0%-y erkin jaza alamyn degen.
Kárister oblys halqynyń 0,9 paiyzyn quraidy. Olardyń 50,3 paiyzy aýyldyq jerde tursa, 49,7 paiyzy qalada turady. Qalalyqtar men aýyldyqtar shamalas. Káristerdiń kóp shoǵyrlanǵan jerleri: Qaratal aýdany (8,3%), Taldyqorǵan qalasy (3,1%), Qapshaǵai qalasy (2,4%), Tekeli qlasy (1,3%), Kóksý aýdany (1,3%), Eskeldi aýdany (1,1%).
Ázirbaijandar oblys halqynyń 0,8 paiyzyn quraidy, barlyǵy – 14 881 adam. Olardyń basym kópshiligi aýyldyq jerlerge qonys tepken, iaǵni 82,2% aýylda turady. Qalada turatyny – 17,8%. Ázirbaijandar oblystyń sanaýly ǵana aýdandarynda kezdesedi. Olar: Kóksý aýdany (3,3%), Qarasai aýdany (1,6%), Talǵar aýdany (1,5%), Ile aýdany (1,5%), Eńbekshiqazaq aýdany (1,3%).
Oblystaǵy ázirbaijandardyń 15 jas jáne odan joǵary jastaǵylarynyń ishinde 81,2%-y qazaq tilin aýyzsha túsinetindigin, 41,9%-y erkin oqi alatynyn, 35,8%-y erkin jaza alatynyn sanaq qorytyndysynda málimdegen. Al orys tilin sol jastaǵy ázirbaijandardyń 97,3% aýyzsha túsinemin, 91,1% erkin oqi alamyn, 88,4% erkin jaza alamyn dep kórsetipti.
Kúrdter oblys halqynyń 0,7 paiyzyn quraidy. Olar Ile aýdanynda (2,3%), Qarasai aýdanynda (1,3%), Eńbekshiqazaq aýdanynda (1,2%) shoǵyr qonystanǵan. Basym bóligi aýldyq jerde – 87,3%, qalǵan bóligi 12,7% qalaǵa ornalasqan. Kúrdter ana tilin jaqsy saqtaǵan etnosqa jatady.
Tatar diasporasy da kúrdter siiaqty oblys halqynyń 0,7 paizyn quraidy. Jalpy sany – 13 513 adam. Tatarlardyń 38,1%-y qalada, 61,9% aýyldyq eldi mekenderge qonystanǵan. Olar oblys qalalary men aýdandaryna shashyrai qonystanǵan, barlyq jerlerde jalpy turǵyndardyń ishinde shamamen 5-6 oryndardy alady.
Nemister oblys halqynyń 0,5 paiyzyn ǵana quraidy. Barlyǵy – 8709 adam. Oblystaǵy nemis diasporasynyń basym bóligi, iaǵni 65,8% aýyldyq jerde, qalǵan 34,2% qalaly jerde turady. Nemister zerttelip otyrǵan oblysta, jalpy Qazaqstanda óz ana tilin joǵalta bastaǵan diasporalarǵa jatady.
Mine, bul Almaty oblysyndaǵy ulttar men ulystardyń sanyna qatysty derekter. Aldaǵy jyldary elimizde halyq sanaǵy ótetinin eskersek, bul baǵyttaǵy málimetterge birqatar ózgerister enetinin baiqaýǵa bolady. Jalpy, Almaty oblysyndaǵy etnostardyń qoǵamdyq kelisimdi saqtap, el birligine qyzmet etýi joǵary deńgeide. Barlyq ult ókilderi el damýyna úles qosyp, ortaq Otanymyz – Qazaqstandy órkendetýdi azamattyq paryzy sanaidy. Olar pandemiia kezinde Qazaqstan halqy Assambleiasy Almaty oblystyq filialynyń mańyna toptasyp, indetpen kúreske belesene aralasyp, ózderiniń azamattyq pozitsiiasyn aiqyndap kórsetti. Osy bir jaittan-aq Jetisý jerinde bereke men birlik myqtap uia salǵanyn baǵamdaýǵa bolady.
Nurlan ÁÝBÁKIR
