الماتى وبلىسىن مەكەندەيتٸن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ كٶرسەتكٸشٸ
الماتى وبلىسىندا سوڭعى حالىق ساناعىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا 105 ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸنٸڭ تۇراتىنىن بايقاۋعا بولادى. ولاردىڭ ٸشٸندە وبلىس كٶلەمٸندە ٶتٸپ جاتقان ەلەۋمەتتٸك جەنە تٸلدٸك پروتسەستەردە قوماقتى رٶل اتقاراتىن ەتنوستار بار. بۇل وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 67,7 پايىزىن قۇرايتىن قازاقتاردىڭ ٶزٸ, 16,9 پايىزى ورىستار جەنە ٷلەس سالماعى 8,0 پايىزعا جەتەتٸن ۇيعىرلار. وبلىس تۇرعىندارىنىڭ قالعان بٶلٸگٸن ەرتٷرلٸ ەتنوستار قۇرايدى. ولاردىڭ ٸشٸنەن ساندىق ٷلەسٸ جاعىنان العاشقى وندىققا كٸرەتٸندەرگە: تٷرٸكتەر – 2,0 پايىز (35599 ادام), كەرٸستەر – 0,9 پايىز (16627 ادام), ەزٸربايجاندار – 0,8 پايىز (14881 ادام), كٷردتەر – 0,7 پايىز (13517 ادام), تاتارلار – 0,7 پايىز (13513 ادام), نەمٸستەر – 0,5 پايىز (8709 ادام) جەنە ۋكرايندار 0,4 پايىز (6458 ادام) جاتادى. وبلىس تۇرعىندارىنىڭ قازاقتاردان ٶزگەسٸنٸڭ بارلىعى بۇرىنعى وداقتىق رەسپۋبليكادان كەلگەندەر, ال كەيبٸرەۋلەرٸ سىرت ەلدەردەگٸ ٸرٸ جەنە از ساندى حالىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ بولىپ تابىلادى.
2009 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا الماتى وبلىسىنداعى بارلىق حالىقتىڭ سانى 1 807 894 ادام, بۇل رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 11,7 پايىزىن قۇرايدى. ونىڭ ٸشٸندە 886 365 ەر ادام, ياعني وبلىس حالقىنىڭ 49,0 پايىزىن قۇراسا, 921 529 ەيەل ادام, وبلىس حالقىنىڭ 51,0 پايىزىن قۇرايدى. وبلىس حالقىنىڭ 76,9 پايىزى (1 391 036 ادام) اۋىلدىق جەردە, 23,1 پايىزى (416858 ادام) قالادا تۇرادى.
سوڭعى حالىق ساناعىنىڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا الماتى وبلىسىندا 1223181 قازاق تۇرادى. قازاق حالقى وسى قازاقستان جەرٸندە ەرتە زاماننان ٶزٸنٸڭ «ەل» دەپ اتالاتىن تٶل مەملەكەتٸن قۇرىپ, ونىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن دەربەستٸگٸن ساقتاۋدا «مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن» بٸردەن-بٸر ۇلت بولىپ تابىلادى. قازاقتار بٷگٸنگٸ تاڭدا كٶپەتنوستى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن ( 63,1 پايىزىن) قۇرايدى, ياعني كەڭ بايتاق قازاقستان جەرٸندە قازاق كەزدەسپەيتٸن جەر جوق. ايتالىق, زەرتتەۋ نىسانى بولىپ وتىرعان بٸر عانا الماتى وبلىسىنىڭ ٶزٸندە قازاقتار 16 اۋداننىڭ 15-ٸندە جەنە وبلىسقا قارايتىن 3 قالانىڭ 2-سٸندە باسىم كٶپشٸلٸكتٸ قۇرايدى. تەك بٸر قالادا (تەكەلٸ قالاسىندا ورىستاردان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندى الادى. ورىستار – 48,8 پايىز, قازاقتار – 43,2) جەنە بٸر اۋداندا (ۇيعىر اۋدانىندا ۇيعىرلاردان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىندى الادى. ۇيعىرلار – 55,5 پايىز, قازاقتار – 42,3 پايىز.).
وبلىستا سانى جاعىنان ەكٸنشٸ ورىندى الاتىن ٸرٸ ەتنوس – ورىستاردىڭ 37,2 پايىزى اۋىزشا تٷسٸنەمٸن, 10,4 پايىزى ەركٸن وقي الامىن جەنە 7,7 پايىزى ەركٸن جازا الامىن دەپ مەلٸمدەيدٸ. سانى جاعىنان ٷشٸنشٸ باسىمدىققا يە ۇيعىرلاردىڭ 96,7 پايىزى اۋىزشا تٷسٸنەتٸنٸن, 75,3 پايىزى ەركٸن وقي الاتىنىن, 65,7 پايىزى ەركٸن جازا الاتىنىن كٶرسەتەدٸ.
وسىعان قاراعاندا, قازاق تٸلٸن مەڭگەرٸپ, ونىڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸن جٷزەگە اسىرۋدا بارىنشا اتسالىسىپ, تٸكەلەي كٶمەكتٸ قازاق حالقىنا تۋىستاس ەتنوس ٶكٸلدەرٸ كٶرسەتەدٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاراقالپاقتاردى (100%), قىرعىزداردى (98,3%), تٷرٸكمەندەردٸ (96,3%), تٷرٸكتەردٸ (97,7%), ٶزبەكتەردٸ (93,9%), باشقۇرتتاردى (92,9%) ايتۋعا بولادى.
ورىستار وبلىستىڭ بارلىق اۋماعىندا كەزدەسەدٸ, الايدا قونىستانۋ جاعدايلارى بٸركەلكٸ ەمەس. الماتى وبلىسىندا جالپى قازاقستاندىق ورىستاردىڭ 8,1 پايزى تۇرادى. ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ, ياعني 60,6 پايىزى اۋىلدا تۇرسا, قالعان 39,4 پايىزى قالادا تۇرادى. ورىستاردىڭ ەڭ شوعىر ورنالاسقان جەرلەرٸنە تەكەلٸ قالاسى جاتادى, وندا ولار بارلىق تۇرعىنداردىڭ 48,8% قۇرايدى. تالدىقورعان قالاسىندا – 25,3%, قاپشاعاي قالاسى – 34,5 %. سونداي-اق قاراتال اۋدانىندا -23,4 %, تالعار اۋدانىندا – 22,5%, ەسكەلدٸ اۋدانىندا – 20,5%, سارقاند اۋدانىندا - 18,0%, قاراساي اۋدانىندا – 17,5%, جەنە ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىندا 15,6% ورىس ەتنوسى تۇرادى. ال ەڭ از قونىستانعان جەرلەرٸ رايىمبەك اۋدانى, وندا ولار بارلىق حالىقتىڭ نەبەرٸ 0,2% قۇراسا, ۇيعىر اۋدانىندا – 1,9%, اقسۋ اۋدانى – 3,9 %, پانفيلوۆ اۋدانى 4,4% قۇرايدى.
حالىق ساناعىنىڭ مەلٸمەتٸندە 15 جاس جەنە ودان جوعارى جاستاعىلاردىڭ ٸشٸندە ورىس تٸلٸن اۋىزشا تٷسٸنەمٸن دەيتٸندەر 91,6 پايىزدى قۇراسا, سونىڭ 84,3 پايىزى ەركٸن وقي الامىن, 80,5 پايىزى ەركٸن جازا الامىن دەپ كٶرسەتكەن.
ال ورىستاردىڭ ٶز ەتنوسىنىڭ تٸلٸن سول جاستاعىلاردىڭ 96,4 پايىزى اۋىزشا تٷسٸنەمٸن, 95,4 پايىزى ەركٸن وقي الامىن, 93,6 پايىزى ەركٸن جازا الامىن دەپ مەلٸمدەگەن.
ۇيعىرلار حالىقتىڭ 8,0 پايىزىن قۇرايتىن وبلىستاعى ٷشٸنشٸ ٸرٸ ەتنوستاردىڭ بٸرٸ. ولاردىڭ 87,4 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە قونىستانعان, سونىڭ ٸشٸندە باسىم بٶلٸگٸ ۇيعىر اۋدانىندا – 55,5%, پانفيلوۆ اۋدانىندا – 27,1%, ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىندا 18,6% تۇرادى. قالالى جەرلەردە ۇيعىرلاردىڭ نەبەرٸ 12,6 % ورنالاسقان.
تٷرٸكتەر وبلىس حالقىنىڭ 2,0 پايىزىن قۇرايتىن كٶپ ساندى دياسپورالاردىڭ بٸرٸ. تٷرٸكتەر دە ۇيعىرلار سيياقتى اۋىلدىق جەرلەرگە قونىستانعان. ولاردىڭ اۋىلدا تۇراتىنى – 76,7% بولسا, قالاداعىسى – 23,3%. ولار وبلىستىڭ بارلىق ايماعىندا بٸردەي كەزدەسە بەرمەيدٸ. ولاردىڭ بٸرشاما تىعىز قونىستانعان جەرلەرٸ – ەڭبەكشٸقازاق اۋدانى – 5,0%, قاراساي اۋدانى – 5,0%, تالعار اۋدانى – 3,0%, جامبىل اۋدانى – 2,0%, ٸلە اۋدانى – 1,5%. قالعان اۋداندار مەن قالالاردا ولار ٶتە سيرەك, ساناۋلى تٷردە كەزدەسەدٸ.
ساناق قورىتىندىسىندا تٷرٸكتەردٸڭ 15 جاس جەنە ودان جوعارى جاستاعىلارىنىڭ 89,0%-ى قازاق تٸلٸن اۋىزشا تٷسٸنەمٸن دەسە, سونىڭ 45,1%-ى ەركٸن وقي الامىن, 38,4%-ى ەركٸن جازا الامىن دەپ كٶرسەتكەن. ال ورىس تٸلٸن وسى جاستاعىلاردىڭ 97,6%-ى اۋىزشا تٷسٸنەمٸن, 92,7%-ى ەركٸن وقي الامىن, 90,0%-ى ەركٸن جازا الامىن دەگەن.
كەرٸستەر وبلىس حالقىنىڭ 0,9 پايىزىن قۇرايدى. ولاردىڭ 50,3 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرسا, 49,7 پايىزى قالادا تۇرادى. قالالىقتار مەن اۋىلدىقتار شامالاس. كەرٸستەردٸڭ كٶپ شوعىرلانعان جەرلەرٸ: قاراتال اۋدانى (8,3%), تالدىقورعان قالاسى (3,1%), قاپشاعاي قالاسى (2,4%), تەكەلٸ قلاسى (1,3%), كٶكسۋ اۋدانى (1,3%), ەسكەلدٸ اۋدانى (1,1%).
ەزٸربايجاندار وبلىس حالقىنىڭ 0,8 پايىزىن قۇرايدى, بارلىعى – 14 881 ادام. ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ اۋىلدىق جەرلەرگە قونىس تەپكەن, ياعني 82,2% اۋىلدا تۇرادى. قالادا تۇراتىنى – 17,8%. ەزٸربايجاندار وبلىستىڭ ساناۋلى عانا اۋداندارىندا كەزدەسەدٸ. ولار: كٶكسۋ اۋدانى (3,3%), قاراساي اۋدانى (1,6%), تالعار اۋدانى (1,5%), ٸلە اۋدانى (1,5%), ەڭبەكشٸقازاق اۋدانى (1,3%).
وبلىستاعى ەزٸربايجانداردىڭ 15 جاس جەنە ودان جوعارى جاستاعىلارىنىڭ ٸشٸندە 81,2%-ى قازاق تٸلٸن اۋىزشا تٷسٸنەتٸندٸگٸن, 41,9%-ى ەركٸن وقي الاتىنىن, 35,8%-ى ەركٸن جازا الاتىنىن ساناق قورىتىندىسىندا مەلٸمدەگەن. ال ورىس تٸلٸن سول جاستاعى ەزٸربايجانداردىڭ 97,3% اۋىزشا تٷسٸنەمٸن, 91,1% ەركٸن وقي الامىن, 88,4% ەركٸن جازا الامىن دەپ كٶرسەتٸپتٸ.
كٷردتەر وبلىس حالقىنىڭ 0,7 پايىزىن قۇرايدى. ولار ٸلە اۋدانىندا (2,3%), قاراساي اۋدانىندا (1,3%), ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىندا (1,2%) شوعىر قونىستانعان. باسىم بٶلٸگٸ اۋلدىق جەردە – 87,3%, قالعان بٶلٸگٸ 12,7% قالاعا ورنالاسقان. كٷردتەر انا تٸلٸن جاقسى ساقتاعان ەتنوسقا جاتادى.
تاتار دياسپوراسى دا كٷردتەر سيياقتى وبلىس حالقىنىڭ 0,7 پايزىن قۇرايدى. جالپى سانى – 13 513 ادام. تاتارلاردىڭ 38,1%-ى قالادا, 61,9% اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەرگە قونىستانعان. ولار وبلىس قالالارى مەن اۋداندارىنا شاشىراي قونىستانعان, بارلىق جەرلەردە جالپى تۇرعىنداردىڭ ٸشٸندە شامامەن 5-6 ورىنداردى الادى.
نەمٸستەر وبلىس حالقىنىڭ 0,5 پايىزىن عانا قۇرايدى. بارلىعى – 8709 ادام. وبلىستاعى نەمٸس دياسپوراسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ, ياعني 65,8% اۋىلدىق جەردە, قالعان 34,2% قالالى جەردە تۇرادى. نەمٸستەر زەرتتەلٸپ وتىرعان وبلىستا, جالپى قازاقستاندا ٶز انا تٸلٸن جوعالتا باستاعان دياسپورالارعا جاتادى.
مٸنە, بۇل الماتى وبلىسىنداعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ سانىنا قاتىستى دەرەكتەر. الداعى جىلدارى ەلٸمٸزدە حالىق ساناعى ٶتەتٸنٸن ەسكەرسەك, بۇل باعىتتاعى مەلٸمەتتەرگە بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ەنەتٸنٸن بايقاۋعا بولادى. جالپى, الماتى وبلىسىنداعى ەتنوستاردىڭ قوعامدىق كەلٸسٸمدٸ ساقتاپ, ەل بٸرلٸگٸنە قىزمەت ەتۋٸ جوعارى دەڭگەيدە. بارلىق ۇلت ٶكٸلدەرٸ ەل دامۋىنا ٷلەس قوسىپ, ورتاق وتانىمىز – قازاقستاندى ٶركەندەتۋدٸ ازاماتتىق پارىزى سانايدى. ولار پاندەمييا كەزٸندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى الماتى وبلىستىق فيليالىنىڭ ماڭىنا توپتاسىپ, ٸندەتپەن كٷرەسكە بەلەسەنە ارالاسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسىن ايقىنداپ كٶرسەتتٸ. وسى بٸر جايتتان-اق جەتٸسۋ جەرٸندە بەرەكە مەن بٸرلٸك مىقتاپ ۇيا سالعانىن باعامداۋعا بولادى.
نۇرلان ەۋبەكٸر
