Biyl, 17-18 qyrkúiekte, beibitshilik pen kelisimniń ordasy – Astana qalasynda Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń VIII Sezi ótedi. Bul jahandyq deńgeidegi mańyzdy basqosý qazirgi qaqtyǵystarǵa toly kúrdeli álemde konfessiiaaralyq jáne órkenietaralyq dialogty nyǵaitýda, ózara túsinistik pen qurmetti arttyrýda erekshe mánge ie.
Elimizdiń osyndai aýqymdy Sezge turaqty túrde alań usynyp kelýi tegin emes. Bul bizdiń qazaq dalasynyń san ǵasyrlyq taǵylymymen, tereńnen tamyr tartqan biregei bolmysymen astasyp jatyr. Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń VII Seziniń ashylý saltanatynda sóilegen sózinde: «Qazaq jeri ǵasyrlar boiy Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy kópir bolyp keledi. Uly dala tórinde nebir alyp kóshpeli imperiialar ómir súrgen. Dini ustamdylyq – olardyń bárine ortaq sipat» dep atap ótken edi. Rasynda da, Qazaqstan Respýblikasy – barlyq álemdik dinder toǵysqan qasietti mekenge ainalyp otyr.
Tarih synap, náýbet jailaǵan kezeńderde – dúnieniń tórt buryshynan taǵdyr aidap, túrli etnostar men din ókilderi bizdiń darhan dalamyzdan pana izdegen shaqtarda – biz óz úiimizdiń esigin aiqara ashyp, barymyzdy: jutym sýymyzdy, bir túiir nanymyzdy, sońǵy shapanymyzdy bólistik. Ulan-ǵaiyr qazaq dalasy, Saryarqa tósi ár alýan taǵdyr ielerine meken boldy.
Bul tek qarapaiym meiirimdilik qana emes edi. Bul – adamdy ardaqtaýdyń, tirshilikti qasterleýdiń, teńdesi joq baýyrmaldyqtyń aiqyn kórinisi bolatyn. Halqymyzdyń «Qonaqpen erip dáýlet kiredi» nemese «Qonaǵyńdy Qudaidai kút» syndy maǵynasy tereń maqal-mátelderi osy darhan qonaqjailyqtyń, baýyryna basýdyń tereńde jatqan taǵylymyn ańǵartady.
Bul – jalań dástúr emes, bul – bizdiń ulttyq jadymyzdyń ózegi, qanymyzǵa sińgen qasietti qundylyq.
Osy erekshe tarihi sabaqtastyq Qazaqstan halqynyń boiyndaǵy parasattylyq pen ómirge degen asqaq rýhty qalyptastyrdy. Biz ózge konfessiia ókilderimen bir shańyraq astynda tatý-tátti, beibit ǵumyr keshýdiń úlgisin kórsetip, túrli ádet-ǵuryptardyń, nanym-senimderdiń birlikte ómir súrýiniń shynaiy múmkin ekenin dáleldedik. Bul – biz úshin kieli uǵymǵa ainalyp, ulttyq biregeiligimizdi baiytqan, baǵa jetpes rýhani jáne mádeni qazynaǵa ainaldy. Uly Abai atamyzdyń «Adamzattyń bárin súi, baýyrym dep» degen dana sózi birliktiń, baýyrmaldyqtyń tereń tamyryn kórsetedi.
Bizdiń darhan qonaqjailyǵymyz ben ózgelerdi qabyldai bilý qasietimizdiń, ózge mádenietterden úirenýge degen ashyqtyǵymyzdyń arqasynda, Qazaqstan búginde álem moiyndaǵan, kópetnosty jáne kópkonfessiialy, turaqty damý jolyndaǵy irgeli memleketke ainaldy. Bul – bizdiń eldigimizdiń beriktiginiń, álem aldyndaǵy airyqsha bolmysymyzdyń nyshany.
Álemdik jáne dástúrli dinder liderleri Sezi qazaqstandyq tájiribeni jahandyq deńgeide pash etetin, din liderleri arasyndaǵy tikelei dialog arqyly túsinbeýshilikterdiń aldyn alyp, qaqtyǵystardy boldyrmaýǵa umtylatyn jáne beibitshilik mádenietin ilgerletýge baǵyttalǵan biregei alań.
Qazirgi kúrdeli kezeńde dinbasylardyń bir ústel basynda jinalýynyń airyqsha mańyzdy ekenin atap ótken Prezident: «Olar kez-kelgen másele boiynsha ortaq oiǵa kelip, til tabysýǵa bolatynyn búkil álemge pash etýde. Menińshe, Sezdiń eń basty missiiasy da, ereksheligi de – osy» dep atap ótti.
Sezd dinbasylarǵa qazirgi zamannyń syn-qaterlerin (ekstremizm, terrorizm, áleýmettik teńsizdik, ekologiialyq máseleler) dini turǵydan talqylaýǵa jáne olarǵa ortaq rýhani jaýaptar izdeýge múmkindik beredi.
VII Sezdiń qurmetti qonaǵy, Vatikan jáne Katolik shirkeýiniń basshysy Rim Papasy Frantsisk Sezdiń mańyzdylyǵyn aiqyndai túsip: «Qazaqstan taǵy da bir-birinen qashyqtyqta júrgender arasyndaǵy kezdesý orny bolsyn. Onyń arqasynda kezdesýdiń jańa joly ashylsyn, onyń negizinde adami qatynastar jatyr: qurmet, dialogtaǵy shynaiylyq, ár adamnyń sheksiz qadir-qasieti, yntymaqtastyq. Bizdi beibitshilikke aparatyn baýyrlastyqtyń jańa joly» dep joǵary baǵa bergen edi.
Ókinishke orai, jaqynda Rim Papasy Frantsisk dúnieden ótti. Endi katolik dininiń lideri bolyp, Robert Frantsis Prevosta sailandy. Ol Lev – XIV degen atpen tarihi missiiasyn bastady.
Jańa sailanǵan Rim papasy da Qazaqstanda ótetin Álemdik dástúrli dinder jahandyq sezine keledi dep úmittenemin.
Mysyrdyń Ál-Ázhardyń Joǵary Imamy sheih Ahmad at-Taieb te Sezdiń mańyzdylyǵyn atap ótip: «Biz Alla Taǵaladan bul forýmnyń naýqastyń aýrýy men azabyn toqtata alatyn emge úmittenetini siiaqty búginde beibitshilikke muqtaj álemde adamzattyń baýyrlastyǵy men birge ómir súrýine jańa eleýli úles qosýyn suraimyz» degen bolatyn. Bul joǵary mártebeli tulǵalardyń qatysýy men olardyń jyly lebizderi Sezdiń jahandyq deńgeidegi bedeli men mańyzdylyǵyn asha túsedi.
Biyl Sezd aiasynda Jas dini liderlerdiń II Forýmy ótedi. Ótken jyly bastaý alǵan osy igi bastama bolashaq býynnyń dialog mádenietin boiyna sińirip, beibitshilik pen kelisim jolyndaǵy estafetany qabyldaýy úshin mańyzdy alań bolyp otyr. Bul jastardyń boiynda ózara qurmet, ashyqtyq jáne alýan túrlilikti qabyldai bilý rýhyn qalypastyrady.
Jaqynda Astanada Qazaqstan Halqy Assambleiasynyń XXXIV sessiiasy ótken bolatyn. Onda Memleket Basshysy jahandy torlaǵan kóptegen ekonomikalyq, ekologiialyq sondai-aq, senim daǵdarysy oryn alyp otyrǵanyna nazar aýdardy.
Álemde ornyqqan san-qaterlerdi soǵyspen emes, halyqaralyq yqpaldastyqpen, ózara dialog arqyly sheshýdiń mańyzy zor ekenin Prezident atap ótti.
Osydan bir jyl buryn Astanada joǵaryda aitylǵan Sezdiń izgilik elshileri sailanǵan edi. Olar álemdik dialogtyń adamgershilik ideialaryn ornyqtyratyn yntymaqtastyqtyń kilti bola alady dep kútilýde.
Memleket Basshysy ár úsh jyl saiyn ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń Sezin kúrdeli, kúrmeýi qiyn máselelerdi diplomatiia áleýetin paidalaný arqyly, qaqtyǵystar men soǵystardyń aldyn alýǵa bolatynyna erekshe mán berip keledi.
Árine, Sezdi daiyndaý, ótkizý kóp uiymdastyrýshylyq jumysty talap etedi. Kún tártibiniń ózektiligin aiqyndaidy, baǵyt-baǵdarlardy belgileidi. Bul rette, Qazaqstan Respýblikasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary Sezi Hatshylyǵynyń Basshysy M.S. Áshimbaevtiń tikelei jetekshiligimen mańyzdy máseleler ekshelip, uiymdastyrý jumystary oidaǵydai júrgizilip jatyr.
Osy máselede Respýblika Úkimeti, Mádeniet jáne aqparat ministrligi, Syrtqy ister ministrligi, Astana qalasynyń ákimdigi taǵy da basqa quzyrly memlekettik organdar da óz jumystaryn aldyn ala josparlanǵan sharalar negizinde atqarý ústinde.
Atalǵan is sharaǵa daiyndyq jumystary barysynda, jaqynda Saýd Arabisynda QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy M.S. Áshimbaevtyń qatysýymen «Din liderleri ádiletti jáne qaýipsiz álem úshin» atty dóńgelek ústel jumysy ótti. Onda:
- Biz qazirgi syn-qaterlerdiń, eń aldymen, ýshyǵa túsken geosaiasi shielenistiń saldaryn eńserý jolynda kúsh-jigerimizdi biriktirý úshin qasietti jerde jinalyp otyrmyz. Búginde Taiaý Shyǵysta, Palestinada, Gazada qiyn jaǵdai qalyptasyp, beibit turǵyndar zardap shegýde. Bul máselede qantógisti dereý toqtatyp, saiasi dialogty jandandyrý qajet. Atalǵan protseste Dúniejúzilik islam ligasy mańyzdy ról atqarady. Sondai-aq dinge, násilge jáne senimge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq túrin aiyptaityn Mekke deklaratsiiasynyń mańyzy men máni zor. Qujat álem jurtyn tózbeýshilik pen jekkórýshilikke qarsy birlesip áreket etýge úndeidi. Sondyqtan bul Deklaratsiiany bárimiz Saýd Arabiiasy men Dúniejúzilik islam ligasynyń jahandyq beibitshilikti nyǵaitýǵa qosqan úlken úlesi dep qabyldaimyz», – dedi Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary Sezi Hatshylyǵynyń Basshysy.
Dóńgelek ústelge qatysýshylar M.S. Áshimbaev myrzanyń Qazaqstan Respýblikasy Memleket Basshysy Q.K.Toqaevtyń beibitshilikke shaqyratyn jańa jahandyq qozǵalys qurý týraly bastama kótergenin ortaǵa saldy. Bul – dóńgelek ústelge qatysýshylar tarapynan qoldaý tapqany Buqaralyq aqparat quraldary arqyly álemge taratyldy.
Dóńgelek ústel barysynda birqatar ózekti máseleler kóterildi. Olardy ishinde, Dúniejúzilik Islam ligasy men Qazaqstanda jumys isteitin Halyqaralyq konfessiialardyń jáne dinaralyq dialog ortalyǵy arasynda ózara túsinistik týraly Memorandýmǵa qol qoiyldy.
Sonymen qatar, Astanada Muhammed Paiǵambardyń ómirine qatysty Halyqaralyq kórme ótkizý, islam órkenietine arnalǵan murajai salý máseleleri de kóterildi.
Dúniejúzilik Islam ligasy Bas hatshysynyń orynbasary Abdýlrahman ben Abdýlla Ál-Zaid óz sózinde jahandyq dinaralyq dialogty jan-jaqty júrgizý barysyndaǵy Qazaqstan tarapynan atqarylyp jatqan bastamalarǵa joǵary baǵa berdi.
Qandai zamanda ómir súrsek te, bir-birimizdi tereń túsiný, ózara qurmet tanytý jáne jan dúniemizben qabyldai bilý – bul bizdiń eń úlken rýhani qazynamyz. Bul qazynany kózdiń qarashyǵyndai saqtaý jáne ony keler urpaqqa miras qylyp qaldyrý – búgingi din kóshbasshylarynyń qasietti missiiasy.
Álemdik jáne dástúrli dinder liderleri Sezi osy missiiany júzege asyrýdaǵy mańyzdy qadam bolyp qala beredi.
Aldaǵy Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń VIII Sezd jumysy nátijeli bolyp, onyń sheshimderi men talqylaýlary jahandyq beibitshilik pen kelisim jolyndaǵy igi isterge berik negiz bolady dep kámil senemiz.
Astana – dialog alańy retinde óz missiiasyn jalǵastyra bermek.
Marat QALIJANOV, Konfessiiaaralyq jáne dinaralyq dialogtyń halyqaralyq ortalyǵy Basqarma tóraǵasy m.a.
