Ótken demalys kúnderi búkil adamzattyń shashyn tik turǵyzǵan oqiǵa oryn aldy. 22 maýsymda AQSh-tyń áýe áskeri kúshteri Irannyń úsh iadrolyq nysanyn bombalap tastady. Túsinesizder me, jazyq dala nemese taý-tasty emes, iadrolyq nysandardy. Búkil álem ishten tyndy. Aýaǵa radiatsiia tarap jatyr ma? Úshinshi dúniejúzilik soǵys bastalyp ketti me? Osy eki suraqtyń jaýabyn bile almai, demalys kúnderi jurt sharq urdy. "Jaman aitpai, jaqsy joq" demekshi, negizi, Germaniianyń Keńes Odaǵyna aitpastan, tutqiyldan shabýyly naq osy 22 maýsymǵa tuspa tus keledi eken, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Sonymen osy demalys kúnderi Taiaý Shyǵysta ne boldy? Negizinen, AQSh Iranǵa iadrolyq baǵdarlama boiynsha kelissózder talqysyna eki apta ýaqyt bergen. Sondyqtan Iran AQSh tarapynan soqqyny kútken joq. Degenmen Izrailmen shielenistiń kúsheiýi Tegerandy 21 maýsymda keshke Islam yntymaqtastyǵy uiymy (IYU) Syrtqy ister ministrleri keńesiniń arnaiy otyrysyn ótkizýine májbúr etti. Óitkeni osy kúni Izraildiń Qorǵanys armiiasy (TsAHAL) Irannyń zymyran infraqurylymyna birqatar soqqy jasaǵan. Jalpy, 13 maýsymnan beri jalǵasyp jatqan kezek-kezek atys-shabys barysynda Iranda 220 adam qaza taýyp, 2,8 myńy zardap shekken. Al Izrail 20 adam opat bolyp, 1,2 myńy jaralanǵanyn habarlaǵan. Iaǵni, kún ótken saiyn adam shyǵyndary artýda. Bul jiyn jabyq formatta ótti.
Iran SIM basshysy Abbas Aragchi jinalǵan qaýym aldynda ashyna sóiledi:
"Nege bizdi atqylai beredi? Mine, 20 jyl boldy, biz baiytyp jatqan ýran tek beibit maqsattarǵa arnalǵanyn dáleldeýmen kelemiz. Tipti, arnaiy sóz berip, kelissózge de qol qoidyq. Búkil álem bizdi quttyqtady. Biraq bul kelissózden AQSh ózi shyǵyp ketti. Odan keiin biz jańa kelissózge kelýge tyrystyq. Biraq olar onyń ornyna bizge shabýyldaýdy jón dep tapty. Basynda, Izraildy paidalandy, endi ashyqtan ashyq ózderi doq kórsetýde".
IYU-ǵa múshe elderdiń barlyǵy óz kózqarastaryn bildirdi. Sonyń ishinde Qazaqstan da. QR Syrtqy ister ministri óz sózinde Irannyń ainalasyndaǵy jaǵdaidy deeskalatsiialaýdyń mańyzdylyǵyna nazar aýdaryp, Gaza sektoryna azyq-túlik pen dári-dármek jetkizý úshin gýmanitarlyq dálizderdi ashýǵa shaqyrdy.
"Qazaqstan óńirdegi jaǵdaidy turaqtandyrý jáne qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerine óziniń berik qoldaýyn rastaidy jáne taǵy da atysty dereý toqtatýǵa jáne Gazaǵa gýmanitarlyq kómekti kedergisiz jetkizýge shaqyrady", – dedi Murat Nurtileý.
Osy retpen kezdesý barysynda delegatsiia basshylary IYU keńistigindegi túrli áskeri-saiasi jáne gýmanitarlyq daǵdarystardy retteý jónindegi sharalardy talqylap, Iran-Izrail qarýly qaqtyǵysty tez arada sheshýge jáne Gaza sektorynda atysty dereý toqtatýǵa shaqyrdy. Biraq muny elegen AQSh bolmady.
2025 jyldyń 22 maýsymǵa qaraǵan túni AQSh-tyń áýe kúshteri Irannyń Fordo, Natanz jáne Isfahan syndy iadrolyq nysandaryna dóp soqqy berdi.
Muny maqtana otyryp, aldymen AQSh prezidenti Donald Tramp Truth Social-daǵy óz akkaýntynda jazdy.
"Biz Irandaǵy úsh iadrolyq nysanǵa óte sátti shabýyl jasadyq. Bombalar negizgi nysan - Fordoǵa dóp tidi. Bizdiń barlyq ushaǵymyz Irannyń áýe keńistigin tastap, úige aman-esen qaityp keledi. Bizdiń uly amerikan jaýyngerlerimizdi quttyqtaimyz! Álemde mundaidy istei alatyn basqa áskeri kúsh joq. ENDI BEIBITShILIK ORNATATYN KEZ KELDI! Nazar aýdarǵandaryńyz úshin raqmet".
Tramp Memlekettik hatshy Marko Rýbio jáne TsRÝ basshysy Djon Ratklifpen birge sitýatsiialyq bólmede soqqylar men olardyń saldaryn syrttai baqylap otyrǵany belgili boldy.
Negizinen, áskeri turǵyda AQSh tarapy óte ákki is-qimyldar jasap, saýatty áskeri sheshimder qabyldaǵan. Osyny maqtana aitqysy kelgen biliktiń sózin búkil álem tur ǵoi amerikalyqtardyń ózi de estigisi kelmei, teris ainaldy.
Amerikalyq respýblikashyl kongressmen Tomas Massi AQSh-tyń Iranǵa soqqylaryn Konstitýtsiiaǵa qaishy dep atady. Birneshe kún buryn ol Trampqa Iranmen arada soǵysty ózi jalǵyz bastaýyna tyiym salatyn qaýly qabyldaýdy usynǵan bolatyn. Al bolar is bolǵannan keiin AQSh Kongresiniń múshesi Aleksandriia Okasio-Kortes AQSh prezidenti Donald Trampqa impichment jariialaityn ýaqyt kelgenin aitty.
"AQSh-tyń Irandaǵy nysandarǵa jasaǵan shabýyldary Trampqa impichment jariialaýǵa negiz bolyp tabylady", dep jazdy Aleksandriia Okasio-Kortes H-daǵy paraqshasynda.
Kongressmen Prezidenttiń sheshimin júgensizdik dep atady. Onyń pikirinshe, Tramptyń impýlsivti túrde bastaǵan soǵysy búkil eldi, tipti aldaǵy urpaqtardy da tuzaqqa túsirýi múmkin.
Degenmen jurtty ol emes, NASA jariialaǵan málimet qatty alańdata bastady. NASA-nyń Baqylaý júiesi AQSh-tyń áýe shabýyldary týraly jasaǵan habarlandyrýynan biraz ýaqyt buryn Iran iadrolyq nysany Fordo aýmaǵynan kúshti jylý jarylysyn tirkegen. The New York Times gazetiniń habarlaýynsha, mundai belgilerdi júie, ádette bombalaý oryndarynda nemese alapat órt bolǵanda tirkeidi. Keibir jaǵdailarda júie ónerkásiptik shyǵaryndylardy nemese tabiǵi órtterdi de osylai tirkeýi múmkin, alaida Fordo aimaǵynda sońǵy aida mundai oqiǵalar bolmaǵan.
Osy habardan keiin el dúrlige bastady. "Aýaǵa radiatsiia tarady ma, álde taramady ma, nege osy jait aitylmaidy" degen saýaldar Jer sharynyń túkpir-túkpirinen qarsha borady. Osydan keiin Halyqaralyq Atom energiiasy agenttigi (MAGATE) aqparat taratty
"Irannyń úsh iadrolyq nysanyna, sonyń ishinde Fordoǵa jasalǵan shabýyldarǵa bailanysty MAGATE qazirgi ýaqytta obektilerden tys aýmaqtarda radiatsiia deńgeiiniń artýy tirkelmegenin rastai alady. MAGATE Irandaǵy jaǵdaidy ary qarai baqylap, jańa aqparat túsken jaǵdaida qosymsha habarlandyrý jasaidy", delingen MAGATE-niń H áleýmettik jelisindegi habarlamada.
Bul aradaǵy "obektilerden tys" degen sóz kóptiń kóńilin odan beter kúpti etti. Osy kezde Irannyń ózi málimdeme jasap, qarashanyń basyndaǵy jaman oidy aqyry seiiltti.
Sóitse baiytylǵan ýran AQSh soqqy bergen barlyq úsh ortalyqtan aldyn ala áketilgen bolyp shyqty. Iran biligi biraz ýaqyt buryn AQSh soqqy jasaǵanǵa deiin barlyq úsh iadrolyq nysanda evakýatsiialaý jumystaryn júrgizgen eken.
"Baiytylǵan ýran qory iadrolyq ortalyqtardan tasyp áketilgen, jalpy radiatsiia týdyrýy jáne otandastarymyzǵa ziian tigizýi múmkin materialdar bul nysandarda bolǵan joq", - dedi Abedini 22 maýsymda tikelei efir kezinde.
Iran parlamenti tóraǵasynyń keńesshisi Mehdi Mohammadidyń aitýynsha, Iran Fordoǵa shabýyl jasalatynyn bilgen, sondyqtan "nysan ishi áldeqashan evakýatsiialanyp qoiylǵan". Rasynda, Maxar spýtniktik barlaý kompaniiasy Fordo zaýytynyń aimaǵynda AQSh-tyń soqqylarynan eki kún buryn "júk kólikteriniń erekshe belsendiligi" tirkelgenin habarlady. Osylaisha álem bir haostan aman qaldy. Al soǵys ary qarai keń kólemdige ulasýy múmkin be? Ázirge, ol jaǵy, beimálim. Al búgin AQSh Qorǵanys ministri ózderiniń soǵysty qalamaitynyn, tek Irandy sabasyna túsirgisi keletinderin aityp aqtaldy. Degenmen Aq úi 48 saǵat ishinde Iran tarapynan jaýapty soqqy bolady dep kútetin kórinedi...
PS Kókti tazalap, qos tarap "oq qashan atylady" dep tym-tyrys kútip otyrsa, Iran aspanynda bir ushaq beimaral ketip barady deidi. Sóitse ol Qazaqstandiki bolyp shyqqan. Biraq bul týra keshe bolǵan jait emes. Iran men Izrail arasyndaǵy qarýly qaqtyǵys 13 maýsymnan beri jalǵasyp jatqany belgili. Rasynda, 16 maýsymda QR SIM baspasóz qyzmeti eskertýge qaramastan Qazaqstan ushaqtary arab elderine Taiaý Shyǵys arqyly ushqanyn aityp, memlekettik organdarǵa eskertý jasaǵan. Al Air Astana kompaniialar toby tek búgin, 23 maýsymda Taiaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystyń shielenýine bailanysty mynadai reisterdi toqtatatynyn habarlady: KS191/192/Atyraý-Dýbai-Atyraý; KS205/206/Astana-Dýbai-Astana; KS897/898/Almaty-Dýbai-Almaty; KS655/656/Astana-Doha-Astana. Oryndalmaǵan reisterdiń jolaýshylaryna aqysyz qaita brondaý nemese biletiniń qunyn tolyq qaitarý usynyldy.