Maǵan áleýmettiń jelidegi biraz adamdar AES-ke qatysty oi-paiymdaryma «qaýipsizdik jaiynda naqty eshteńe aita almaisyń» degen syńaida pikir qaldyrdy. Osyǵan injenerlik diplom men energetika kafedrasynda alǵan bilimimdi alǵa tarta otyryp jaýap bergendi jón sanap otyrmyn.
AES salý kezinde halyqaralyq qaýipsizdik standarttar
Qazaqstanda AES salý kezinde eń kóp qoiylatyn suraqtardyń biri – qaýipsizdik máselesi. Bul jerde másele tek adamnyń densaýlyǵyna áseri men stantsiianyń úzdiksiz jumys isteý qabileti týraly emes, sonymen qatar qorshaǵan ortaǵa áseri jóninde de bolyp otyr.
Osy salada qoldanylatyn negizgi qujattar:
GSR Part 3 – Radiatsiialyq qaýipsizdik normalary
NS-G-1.13 – Qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý
WS-G-2.3 – Radioaktivti zattardyń tógindilerin baqylaý
Bul qujattardyń barlyǵy ALARA qaǵidatyna negizdelgen: As Low As Reasonably Achievable – «múmkindiginshe eń tómen deńgeide ustaý».
MAGATE-niń GSG-9 standarty «Qorshaǵan ortaǵa radioaktivti shyǵaryndylardy retteýshi baqylaý» jáne ulttyq zańnamalar negizinde atmosferaǵa jáne sý kózderine radioaktivti zattardyń shyǵarylýyna qatań shekteýler qoiylǵan.
Sonymen qatar, suiyq jáne gaz tárizdes tógindilerdi tazartý júieleri, qorshaǵan ortanyń mindetti radiatsiialyq monitoringi jáne lastaýshy zattardyń shekaradan tys taralýynyń aldyn alýǵa arnalǵan keńeitilgen sharalar qarastyrylady.
Qajetti talaptarǵa sáikes bolashaq AES-te:
Avtomattandyrylǵan radiatsiialyq baqylaý júiesi bolýy kerek, ol shyǵaryndylar quramyndaǵy tehnogendik radionýklidterdiń sapalyq jáne sandyq quramyn anyqtai alýy tiis;
Gaz-aerozoldi shyǵaryndylardy qalyptastyratyn júielerdegi gaz-aýa aǵyny baqylanýy qajet;
AES ornalasqan aimaqtaǵy radiatsiialyq ahýaldy turaqty baqylap otyratyn júie bolýy tiis – ári qalypty jaǵdaida, ári apat oryn alǵan jaǵdaida.
AES shyǵaryndylary 3 negizgi baǵyt boiynsha baqylanady:
Radioaktivti gazdar (jeldetý arqyly):
Quramynda tritii (³H), kómirtek-14 (¹⁴C), iod-131, kripton-85, ksenon-133 bolýy múmkin.
Ruqsat etilgen deńgeiler:
– Tritii: 1×10⁻⁵ Ki/jyl (370 GBk)
– Iod-131: 0.01 Ki/jyl (370 MBk)
MAGATE usynysy boiynsha: barlyq shyǵaryndylardan keletin jyldyq tiimdi sáýle dozasy halyq úshin 1 mZv/jyldan aspaýy tiis.
Suiyq tógindiler (sý kózderine):
Quramynda tritii, korroziia jáne aktivatsiia ónimderi (Co-60, Cs-137) bolady.
Shekteýler:
– Tritii: 1.1×10⁹ Bk/m³ (VOZ jáne MAGATE standarttary)
– Cs-137: 10⁴ Bk/m³ (elge bailanysty)
Qatty radioaktivti qaldyqtar
AES-tiń qatty radioaktivti qaldyqtary arnaiy qoimalarda saqtalyp, óńdeledi. Tikelei tógilmeidi, biraq jalpy radiatsiialyq júktemede eskeriledi. Qazaqstanda bul másele arnaiy qoima salý arqyly sheshilgen.
Jalpy alǵanda, osy normalar AES-tiń júzdegen reaktory jumys istegen ondaǵan jyl ishinde qorshaǵan ortaǵa áserin barynsha tómen deńgeide ustaýǵa múmkindik berip otyr. Bul ásirese kómirmen jumys isteitin jylý elektr stantsiialarymen (JES) salystyrǵanda anyq baiqalady. Qazaqstanda dál osy JES – atmosferany eń kóp lastaityn kózderdiń biri. Olar ónerkásiptik shyǵaryndylardan da kóp ziian keltiredi.
AES radiatsiiamen bailanysty degen pikir bolǵanymen, is júzinde olardyń shyǵaryndylary qatań baqylanyp, halyq úshin 1 mZv/jyl shamasynan aspaidy. Negizgi shyǵatyn zattar – tritii, ksenon, kómirtek-14 – mikrodozada ǵana.
Al kómirmen jumys isteitin JES-ter radiatsiialyq emes dep eseptelse de, olar atmosferaǵa synap, myshiak, qorǵasyn, kadmii syndy aýyr metaldarmen qatar, qaterli isik týdyratyn politsikldi aromatty kómirsýtekter shyǵarady. Tipti, kómir janǵanda da tabiǵi radionýklidter bólinedi, biraq olar baqylanbaidy da, eseptelmeidi de.
Mysaly, Ekibastuz JES jylyna 15 million tonnadan astam kómir jaǵady.
Jyl saiynǵy CO₂ shyǵaryndylary – 30-35 million tonna,
Kúl men shań – 1,2 million tonnadan astam,
Kúkirt pen azot qospalary – ondaǵan myń tonna.
AES osyndai shyǵaryndylarsyz balamaly qýat kózi bolyp tabylady. Qaldyqtary óte az jáne tiimdiligi joǵary. Alaida, AES-tiń otyny, qurylysy jáne jumys isteýi barlyq joǵaryda aitylǵan normalar men reglamentterge tolyq sai bolýy tiis – bul ispen MAGATE men biz – qoǵam da ainalysýymyz kerek.
Shyńǵys LEPSIBAEV, "Eurasian Expert Council" qoǵamdyq qorynyń prezidenti
