ماعان ەلەۋمەتتٸڭ جەلٸدەگٸ بٸراز ادامدار اەس-كە قاتىستى وي-پايىمدارىما «قاۋٸپسٸزدٸك جايىندا ناقتى ەشتەڭە ايتا المايسىڭ» دەگەن سىڭايدا پٸكٸر قالدىردى. وسىعان ينجەنەرلٸك ديپلوم مەن ەنەرگەتيكا كافەدراسىندا العان بٸلٸمٸمدٸ العا تارتا وتىرىپ جاۋاپ بەرگەندٸ جٶن ساناپ وتىرمىن.
اەس سالۋ كەزٸندە حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸك ستاندارتتار
قازاقستاندا اەس سالۋ كەزٸندە ەڭ كٶپ قويىلاتىن سۇراقتاردىڭ بٸرٸ – قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ. بۇل جەردە مەسەلە تەك ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا ەسەرٸ مەن ستانتسييانىڭ ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەۋ قابٸلەتٸ تۋرالى ەمەس, سونىمەن قاتار قورشاعان ورتاعا ەسەرٸ جٶنٸندە دە بولىپ وتىر.
وسى سالادا قولدانىلاتىن نەگٸزگٸ قۇجاتتار:
GSR Part 3 – رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك نورمالارى
NS-G-1.13 – قورشاعان ورتاعا ەسەردٸ باعالاۋ
WS-G-2.3 – راديواكتيۆتٸ زاتتاردىڭ تٶگٸندٸلەرٸن باقىلاۋ
بۇل قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ALARA قاعيداتىنا نەگٸزدەلگەن: As Low As Reasonably Achievable – «مٷمكٸندٸگٸنشە ەڭ تٶمەن دەڭگەيدە ۇستاۋ».
ماگاتە-نٸڭ GSG-9 ستاندارتى «قورشاعان ورتاعا راديواكتيۆتٸ شىعارىندىلاردى رەتتەۋشٸ باقىلاۋ» جەنە ۇلتتىق زاڭنامالار نەگٸزٸندە اتموسفەراعا جەنە سۋ كٶزدەرٸنە راديواكتيۆتٸ زاتتاردىڭ شىعارىلۋىنا قاتاڭ شەكتەۋلەر قويىلعان.
سونىمەن قاتار, سۇيىق جەنە گاز تەرٸزدەس تٶگٸندٸلەردٸ تازارتۋ جٷيەلەرٸ, قورشاعان ورتانىڭ مٸندەتتٸ رادياتسييالىق مونيتورينگٸ جەنە لاستاۋشى زاتتاردىڭ شەكارادان تىس تارالۋىنىڭ الدىن الۋعا ارنالعان كەڭەيتٸلگەن شارالار قاراستىرىلادى.
قاجەتتٸ تالاپتارعا سەيكەس بولاشاق اەس-تە:
اۆتوماتتاندىرىلعان رادياتسييالىق باقىلاۋ جٷيەسٸ بولۋى كەرەك, ول شىعارىندىلار قۇرامىنداعى تەحنوگەندٸك راديونۋكليدتەردٸڭ ساپالىق جەنە ساندىق قۇرامىن انىقتاي الۋى تيٸس;
گاز-اەروزولدٸ شىعارىندىلاردى قالىپتاستىراتىن جٷيەلەردەگٸ گاز-اۋا اعىنى باقىلانۋى قاجەت;
اەس ورنالاسقان ايماقتاعى رادياتسييالىق احۋالدى تۇراقتى باقىلاپ وتىراتىن جٷيە بولۋى تيٸس – ەرٸ قالىپتى جاعدايدا, ەرٸ اپات ورىن العان جاعدايدا.
اەس شىعارىندىلارى 3 نەگٸزگٸ باعىت بويىنشا باقىلانادى:
راديواكتيۆتٸ گازدار (جەلدەتۋ ارقىلى):
قۇرامىندا تريتيي (³H), كٶمٸرتەك-14 (¹⁴C), يود-131, كريپتون-85, كسەنون-133 بولۋى مٷمكٸن.
رۇقسات ەتٸلگەن دەڭگەيلەر:
– تريتيي: 1×10⁻⁵ كي/جىل (370 گبك)
– يود-131: 0.01 كي/جىل (370 مبك)
ماگاتە ۇسىنىسى بويىنشا: بارلىق شىعارىندىلاردان كەلەتٸن جىلدىق تيٸمدٸ سەۋلە دوزاسى حالىق ٷشٸن 1 مزۆ/جىلدان اسپاۋى تيٸس.
سۇيىق تٶگٸندٸلەر (سۋ كٶزدەرٸنە):
قۇرامىندا تريتيي, كورروزييا جەنە اكتيۆاتسييا ٶنٸمدەرٸ (Co-60, Cs-137) بولادى.
شەكتەۋلەر:
– تريتيي: 1.1×10⁹ بك/م³ (ۆوز جەنە ماگاتە ستاندارتتارى)
– Cs-137: 10⁴ بك/م³ (ەلگە بايلانىستى)
قاتتى راديواكتيۆتٸ قالدىقتار
اەس-تٸڭ قاتتى راديواكتيۆتٸ قالدىقتارى ارنايى قويمالاردا ساقتالىپ, ٶڭدەلەدٸ. تٸكەلەي تٶگٸلمەيدٸ, بٸراق جالپى رادياتسييالىق جٷكتەمەدە ەسكەرٸلەدٸ. قازاقستاندا بۇل مەسەلە ارنايى قويما سالۋ ارقىلى شەشٸلگەن.
جالپى العاندا, وسى نورمالار اەس-تٸڭ جٷزدەگەن رەاكتورى جۇمىس ٸستەگەن ونداعان جىل ٸشٸندە قورشاعان ورتاعا ەسەرٸن بارىنشا تٶمەن دەڭگەيدە ۇستاۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. بۇل ەسٸرەسە كٶمٸرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارىمەن (جەس) سالىستىرعاندا انىق بايقالادى. قازاقستاندا دەل وسى جەس – اتموسفەرانى ەڭ كٶپ لاستايتىن كٶزدەردٸڭ بٸرٸ. ولار ٶنەركەسٸپتٸك شىعارىندىلاردان دا كٶپ زييان كەلتٸرەدٸ.
اەس رادياتسييامەن بايلانىستى دەگەن پٸكٸر بولعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ولاردىڭ شىعارىندىلارى قاتاڭ باقىلانىپ, حالىق ٷشٸن 1 مزۆ/جىل شاماسىنان اسپايدى. نەگٸزگٸ شىعاتىن زاتتار – تريتيي, كسەنون, كٶمٸرتەك-14 – ميكرودوزادا عانا.
ال كٶمٸرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن جەس-تەر رادياتسييالىق ەمەس دەپ ەسەپتەلسە دە, ولار اتموسفەراعا سىناپ, مىشياك, قورعاسىن, كادميي سىندى اۋىر مەتالدارمەن قاتار, قاتەرلٸ ٸسٸك تۋدىراتىن پوليتسيكلدٸ اروماتتى كٶمٸرسۋتەكتەر شىعارادى. تٸپتٸ, كٶمٸر جانعاندا دا تابيعي راديونۋكليدتەر بٶلٸنەدٸ, بٸراق ولار باقىلانبايدى دا, ەسەپتەلمەيدٸ دە.
مىسالى, ەكٸباستۇز جەس جىلىنا 15 ميلليون توننادان استام كٶمٸر جاعادى.
جىل سايىنعى CO₂ شىعارىندىلارى – 30-35 ميلليون توننا,
كٷل مەن شاڭ – 1,2 ميلليون توننادان استام,
كٷكٸرت پەن ازوت قوسپالارى – ونداعان مىڭ توننا.
اەس وسىنداي شىعارىندىلارسىز بالامالى قۋات كٶزٸ بولىپ تابىلادى. قالدىقتارى ٶتە از جەنە تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى. الايدا, اەس-تٸڭ وتىنى, قۇرىلىسى جەنە جۇمىس ٸستەۋٸ بارلىق جوعارىدا ايتىلعان نورمالار مەن رەگلامەنتتەرگە تولىق ساي بولۋى تيٸس – بۇل ٸسپەن ماگاتە مەن بٸز – قوعام دا اينالىسۋىمىز كەرەك.
شىڭعىس لەپسٸباەۆ, "Eurasian Expert Council" قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ
