Qoǵamda keide kereǵar pikirler jeldei esedi. Bireý «tise terekke, timese butaqqa» dep aita salady, endi bireý sol dúrmekke ilesip, attandai jóneledi. Sondai pikirler – AES-tiń ekologiiaǵa tigizetin áserine qatysty jii aitylyp jatady. Biraq durys ne burystyǵyna anyq kóz jetkizile me?
Árine, jurttyń alańdaýshylyq bildirýi zańdylyq. Keshegi Chernobyl men Fýkýsimadaǵy apatty eshkim umyta qoiǵan joq. Alaida, jańa tehnologiia kún saiyn damyp, adamzat balasy ony meńgerýge ilese almai jatqan ýaqytta ondai qaýesetke erýdiń paidasy shamaly. Taiaýda áleýmettik jelide «atom elektr stantsiiasy ekologiiaǵa orasan ziian keltirýi múmkin» degen pikirdi kóz shalǵan. Bul adastyrýǵa baǵyttalǵan málimetti stopfake.kz teriske shyǵarǵan-dy.
Sońǵy jyldary ekologiialyq ahýal kúrdelenip, jahandyq klimat kúrt ózgeriske ushyrady. Buǵan sebep – kómirsýtekti energiia kózin, atap aitqanda gaz, munai, kómirdi keńinen paidalaný. Bular janǵan kezde aýaǵa kómirqyshqyl gazy aitarlyqtai mólsherde bólinedi. Eger aldaǵy jiyrma-otyz jylda jaǵdai osylai órbise, klimattyq apatqa ushyraýymyz ábden múmkin. Muny ǵylymda dekorbanizatsiia dep ataidy.
Qazaqstan energiia kóziniń 70 paiyzyn kómir arqyly qamtamasyz etip otyr. Eske sala ketsek, 2016 jyly 175 memleket klimat jónindegi Parij kelisimine qol qoiǵan. Bul kelisimge sáikes, kómirqyshqyl gazyn azaitý úshin 2020 jyldan bastap transshekaralyq kómir salyǵy engizildi. Endigi sheshim bireý, ol – AES salý. Onyń ústine bul elimizde aldaǵy on jyldan soń kútilip otyrǵan energiia tapshylyǵyn joiatyn birden-bir ońtaily qadam.
Árine, buǵan deiin balamaly energiia kózderi – kún, jel elektr stantsiiasyn da kádege jaratyp kórdik. Alaida, bular aýa raiyna táýeldi bolǵandyqtan, turaqty energiiamen qamtamasyz ete almaidy. Al AES-te mundai másele týyndamaidy. Osy jerde kópshiliktiń kóńilin kúpti etken jait bar. Bul – «AES Almaty oblysyna qarasty Úlken aýyly mańynan salynsa, Balqash kóline zalaly tie me?» degen saýal.
Radioaktivti qaldyqtar Balqash kóline quiylmaidy
«Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary» JShS Jańa iadrolyq jáne energetikalyq tehnologiialar boiynsha bas menedjeri Asýan Siiabekov AES dese halyqta erekshe úrei paida bolatynyn aitady.
«Halyqtyń bir bóligi muny atom bombasy dep túsinedi. Keibireýler shyndyqqa janaspaityn aqparatqa, mifke senedi. AES-te radioaktivti qaldyqtar syrtqa shyqpaidy. Birneshe kontýr bolady. Sol kontýr boiynda salqyndatylady. Biz sýdy ne úshin qoldanamyz? Eń aldymen reaktordy salqyndatý úshin. Bul sýdy toǵandardan, janyndaǵy kólden alamyz. Kontýrdaǵy qubyrmen júretin sý kól nemese toǵandaǵy sýmen janaspaidy. Sondyqtan «radioaktivti qaldyqtar Balqash kóline quiylady» degen pikir durys emes. Ekinshiden, sý býlanady, qainap ketedi degendi de estip júrmiz. Olai bolýy múmkin emes. Bári esepteýli. Sý jylyna 0,04 paiyz mólsherde ǵana býlanady. Bul óte az. Sol sebepten Balqash kóli qainap, tartylyp, ishindegi jándikter, balyqtarǵa áser etedi degen de shyndyqqa janaspaidy», – deidi Asýan Siiabekov.
Sondai-aq, maman sheteldegi AES-terde únemi balyq aýlaýdan jarys ótkiziletinin de tilge tiek etti.
«Iaǵni, balyq aýlap, oǵan dozimetrlik tekseris júrgizedi. Sonyń nátijesinde dozanyń mólsheri asyp ketken joq pa, sýǵa radionýklidti qaldyqtar taraǵan joq pa, bárin tekserip balyqty sýǵa qaita jiberedi. Sondyqtan AES salynyp, jumys istese Balqash kóline eshqandai qaýip tónbeidi. Talap boiynsha AES halyq turatyn jerden 40 shaqyrym qashyqtyqta bolýy kerek. Bul qaǵidat qatań saqtalady. Mysaly, Úlken aýyly Almaty, Taldyqorǵan qalasynan 350-360 shaqyrym jerde. Arnaiy quqyqtyq-normativtik qujat bar. AES salatyn balamaly aýmaq tańdalǵanmen onyń ózi taǵy da qosymsha zertteledi. Ekologiiaǵa, qorshaǵan ortaǵa, jan-janýarlarǵa keri áseri bolmaidy. Munyń bári álemdegi 60 jyl boiy jumys istep turǵan AES aiasynda zerttelgen», – dep jaýap berdi Asýan Siiabekov.
Álem boiynsha 423 reaktor jumys istep tur
Álbette, AES reaktoryna Balqash sýy paidalanýy múmkin. Osy turǵyda maman eki jol baryn aitady. «Birinshi, Balqash sýyn paidalanýǵa bolady, ekinshi qurǵaq gradirnia arqyly sýytýǵa bolady. Biraq sońǵysy qomaqty qarjyny talap etedi. Eger sýdy Balqash kólinen tikelei alsaq, áldeqaida tiimdirek. Alaida, AES-ti kóldiń, teńizdiń janynan salý mindetti emes. Mundai kezde qurǵaq gradirnia qoldanylady» deidi maman bizge bergen pikirinde.
Qazir qoldanystaǵy reaktorlardyń paidalanýǵa berilgenine 66 jyl bolsa, álem boiynsha 423 reaktor jumys istep tur. Barlyǵynda derlik sýytý úshin sý qoldanylady. Munyń bári MAGATE-niń eskertpesi, usynysy arqyly jasalady. Ár reaktordy salý kezinde buǵan deiingi olqylyqtar eskeriledi. Buryn reaktordyń býyny 2 jáne 2+ dep ataldy. Al búginde qatelikterdi boldyrmaý úshin reaktordyń qaýipsiz 3+ býynyna kóship jatyr. Bular balqyp ketpeidi, radioaktivti qaldyqtar syrtqa shyǵyp ketý qaýpi joq, sýmen janaspaidy. Sol sebepten mamandar qorqýdyń qajeti joq deidi.
Aitpaqshy, «Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary» JShS Jańa iadrolyq jáne energetikalyq tehnologiialar boiynsha bas menedjeri Asýan Siiabekov «AES salýǵa – imidjdik joba dep qaramaý kerek» dep sanaidy.
«Onyń bizdiń elge tigizetin paidasyna úńilý qajet. Sondyqtan qazir sheshim qabyldasaq, jobany salý on jyl ishinde júzege asady. Bizdi on jyldan keiin energiia tapshylyǵy kútip tur. Birinshiden, elimizde halyq kóbeiip jatyr, esesine energiiany shamadan tys tutynatyn kásiporyndar artady. Máselen, biz jylyna 119,3 TVt saǵat qýat kózin tutynamyz. 2035 jyly bul kórsetkish 153,9 TVt saǵatqa artady. Al bizde barlyq generatsiia kóziniń qýattylyǵy – 15,8 GVt bolsa, bul 23 GVt-qa deiin kóbeiedi. Bul qajetti energiiany qaidan alamyz? Kómirqyshqyl gazyn azaitý kelisimine qol qoiǵan soń, kómir stantsiiasyn salýdan asa paida joq. Sondyqtan jasyl energiia kózi – AES salýǵa toqtaý qajettigi aiqyn».
Túiin: Ekologiia vitse-ministri Zúlfiia Súleimenova AES salýda eskerilýi kerek ekologiialyq talaptar týraly aita kele, «kómirmen salystyrǵanda atom energetikasynyń ziiandy shyǵaryndylary az. Tipti, joq dep aitýǵa bolady. Biz AES salynýy múmkin aýmaqqa strategiialyq jáne ekologiialyq taldaý jasaimyz. Onyń ekojúiege qalai áser etetinin, sýdyń jetkilikti bolýyn anyqtaýymyz kerek» degen bolatyn. Bul jumystyń bári qurylys bastalǵan ýaqytqa deiin qabyldanýy tiis.
