قوعامدا كەيدە كەرەعار پٸكٸرلەر جەلدەي ەسەدٸ. بٸرەۋ «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەپ ايتا سالادى, ەندٸ بٸرەۋ سول دٷرمەككە ٸلەسٸپ, اتتانداي جٶنەلەدٸ. سونداي پٸكٸرلەر – اەس-تٸڭ ەكولوگيياعا تيگٸزەتٸن ەسەرٸنە قاتىستى جيٸ ايتىلىپ جاتادى. بٸراق دۇرىس نە بۇرىستىعىنا انىق كٶز جەتكٸزٸلە مە?
ەرينە, جۇرتتىڭ الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرۋٸ زاڭدىلىق. كەشەگٸ چەرنوبىل مەن فۋكۋسيماداعى اپاتتى ەشكٸم ۇمىتا قويعان جوق. الايدا, جاڭا تەحنولوگييا كٷن سايىن دامىپ, ادامزات بالاسى ونى مەڭگەرۋگە ٸلەسە الماي جاتقان ۋاقىتتا ونداي قاۋەسەتكە ەرۋدٸڭ پايداسى شامالى. تاياۋدا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى ەكولوگيياعا وراسان زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن» دەگەن پٸكٸردٸ كٶز شالعان. بۇل اداستىرۋعا باعىتتالعان مەلٸمەتتٸ stopfake.kz تەرٸسكە شىعارعان-دى.
سوڭعى جىلدارى ەكولوگييالىق احۋال كٷردەلەنٸپ, جاھاندىق كليمات كٷرت ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. بۇعان سەبەپ – كٶمٸرسۋتەكتٸ ەنەرگييا كٶزٸن, اتاپ ايتقاندا گاز, مۇناي, كٶمٸردٸ كەڭٸنەن پايدالانۋ. بۇلار جانعان كەزدە اۋاعا كٶمٸرقىشقىل گازى ايتارلىقتاي مٶلشەردە بٶلٸنەدٸ. ەگەر الداعى جيىرما-وتىز جىلدا جاعداي وسىلاي ٶربٸسە, كليماتتىق اپاتقا ۇشىراۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن. مۇنى عىلىمدا دەكوربانيزاتسييا دەپ اتايدى.
قازاقستان ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ 70 پايىزىن كٶمٸر ارقىلى قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. ەسكە سالا كەتسەك, 2016 جىلى 175 مەملەكەت كليمات جٶنٸندەگٸ پاريج كەلٸسٸمٸنە قول قويعان. بۇل كەلٸسٸمگە سەيكەس, كٶمٸرقىشقىل گازىن ازايتۋ ٷشٸن 2020 جىلدان باستاپ ترانسشەكارالىق كٶمٸر سالىعى ەنگٸزٸلدٸ. ەندٸگٸ شەشٸم بٸرەۋ, ول – اەس سالۋ. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ەلٸمٸزدە الداعى ون جىلدان سوڭ كٷتٸلٸپ وتىرعان ەنەرگييا تاپشىلىعىن جوياتىن بٸردەن-بٸر وڭتايلى قادام.
ەرينە, بۇعان دەيٸن بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ – كٷن, جەل ەلەكتر ستانتسيياسىن دا كەدەگە جاراتىپ كٶردٸك. الايدا, بۇلار اۋا رايىنا تەۋەلدٸ بولعاندىقتان, تۇراقتى ەنەرگييامەن قامتاماسىز ەتە المايدى. ال اەس-تە مۇنداي مەسەلە تۋىندامايدى. وسى جەردە كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸن كٷپتٸ ەتكەن جايت بار. بۇل – «اەس الماتى وبلىسىنا قاراستى ٷلكەن اۋىلى ماڭىنان سالىنسا, بالقاش كٶلٸنە زالالى تيە مە?» دەگەن ساۋال.
راديواكتيۆتٸ قالدىقتار بالقاش كٶلٸنە قۇيىلمايدى
«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس جاڭا يادرولىق جەنە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالار بويىنشا باس مەنەدجەرٸ اسۋان سييابەكوۆ اەس دەسە حالىقتا ەرەكشە ٷرەي پايدا بولاتىنىن ايتادى.
«حالىقتىڭ بٸر بٶلٸگٸ مۇنى اتوم بومباسى دەپ تٷسٸنەدٸ. كەيبٸرەۋلەر شىندىققا جاناسپايتىن اقپاراتقا, ميفكە سەنەدٸ. اەس-تە راديواكتيۆتٸ قالدىقتار سىرتقا شىقپايدى. بٸرنەشە كونتۋر بولادى. سول كونتۋر بويىندا سالقىنداتىلادى. بٸز سۋدى نە ٷشٸن قولدانامىز? ەڭ الدىمەن رەاكتوردى سالقىنداتۋ ٷشٸن. بۇل سۋدى توعانداردان, جانىنداعى كٶلدەن الامىز. كونتۋرداعى قۇبىرمەن جٷرەتٸن سۋ كٶل نەمەسە توعانداعى سۋمەن جاناسپايدى. سوندىقتان «راديواكتيۆتٸ قالدىقتار بالقاش كٶلٸنە قۇيىلادى» دەگەن پٸكٸر دۇرىس ەمەس. ەكٸنشٸدەن, سۋ بۋلانادى, قايناپ كەتەدٸ دەگەندٸ دە ەستٸپ جٷرمٸز. ولاي بولۋى مٷمكٸن ەمەس. بەرٸ ەسەپتەۋلٸ. سۋ جىلىنا 0,04 پايىز مٶلشەردە عانا بۋلانادى. بۇل ٶتە از. سول سەبەپتەن بالقاش كٶلٸ قايناپ, تارتىلىپ, ٸشٸندەگٸ جەندٸكتەر, بالىقتارعا ەسەر ەتەدٸ دەگەن دە شىندىققا جاناسپايدى», – دەيدٸ اسۋان سييابەكوۆ.
سونداي-اق, مامان شەتەلدەگٸ اەس-تەردە ٷنەمٸ بالىق اۋلاۋدان جارىس ٶتكٸزٸلەتٸنٸن دە تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«ياعني, بالىق اۋلاپ, وعان دوزيمەترلٸك تەكسەرٸس جٷرگٸزەدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە دوزانىڭ مٶلشەرٸ اسىپ كەتكەن جوق پا, سۋعا راديونۋكليدتٸ قالدىقتار تاراعان جوق پا, بەرٸن تەكسەرٸپ بالىقتى سۋعا قايتا جٸبەرەدٸ. سوندىقتان اەس سالىنىپ, جۇمىس ٸستەسە بالقاش كٶلٸنە ەشقانداي قاۋٸپ تٶنبەيدٸ. تالاپ بويىنشا اەس حالىق تۇراتىن جەردەن 40 شاقىرىم قاشىقتىقتا بولۋى كەرەك. بۇل قاعيدات قاتاڭ ساقتالادى. مىسالى, ٷلكەن اۋىلى الماتى, تالدىقورعان قالاسىنان 350-360 شاقىرىم جەردە. ارنايى قۇقىقتىق-نورماتيۆتٸك قۇجات بار. اەس سالاتىن بالامالى اۋماق تاڭدالعانمەن ونىڭ ٶزٸ تاعى دا قوسىمشا زەرتتەلەدٸ. ەكولوگيياعا, قورشاعان ورتاعا, جان-جانۋارلارعا كەرٸ ەسەرٸ بولمايدى. مۇنىڭ بەرٸ ەلەمدەگٸ 60 جىل بويى جۇمىس ٸستەپ تۇرعان اەس اياسىندا زەرتتەلگەن», – دەپ جاۋاپ بەردٸ اسۋان سييابەكوۆ.
ەلەم بويىنشا 423 رەاكتور جۇمىس ٸستەپ تۇر
ەلبەتتە, اەس رەاكتورىنا بالقاش سۋى پايدالانۋى مٷمكٸن. وسى تۇرعىدا مامان ەكٸ جول بارىن ايتادى. «بٸرٸنشٸ, بالقاش سۋىن پايدالانۋعا بولادى, ەكٸنشٸ قۇرعاق گراديرنيا ارقىلى سۋىتۋعا بولادى. بٸراق سوڭعىسى قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەدٸ. ەگەر سۋدى بالقاش كٶلٸنەن تٸكەلەي الساق, ەلدەقايدا تيٸمدٸرەك. الايدا, اەس-تٸ كٶلدٸڭ, تەڭٸزدٸڭ جانىنان سالۋ مٸندەتتٸ ەمەس. مۇنداي كەزدە قۇرعاق گراديرنيا قولدانىلادى» دەيدٸ مامان بٸزگە بەرگەن پٸكٸرٸندە.
قازٸر قولدانىستاعى رەاكتورلاردىڭ پايدالانۋعا بەرٸلگەنٸنە 66 جىل بولسا, ەلەم بويىنشا 423 رەاكتور جۇمىس ٸستەپ تۇر. بارلىعىندا دەرلٸك سۋىتۋ ٷشٸن سۋ قولدانىلادى. مۇنىڭ بەرٸ ماگاتە-نٸڭ ەسكەرتپەسٸ, ۇسىنىسى ارقىلى جاسالادى. ەر رەاكتوردى سالۋ كەزٸندە بۇعان دەيٸنگٸ ولقىلىقتار ەسكەرٸلەدٸ. بۇرىن رەاكتوردىڭ بۋىنى 2 جەنە 2+ دەپ اتالدى. ال بٷگٸندە قاتەلٸكتەردٸ بولدىرماۋ ٷشٸن رەاكتوردىڭ قاۋٸپسٸز 3+ بۋىنىنا كٶشٸپ جاتىر. بۇلار بالقىپ كەتپەيدٸ, راديواكتيۆتٸ قالدىقتار سىرتقا شىعىپ كەتۋ قاۋپٸ جوق, سۋمەن جاناسپايدى. سول سەبەپتەن ماماندار قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق دەيدٸ.
ايتپاقشى, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى» جشس جاڭا يادرولىق جەنە ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالار بويىنشا باس مەنەدجەرٸ اسۋان سييابەكوۆ «اەس سالۋعا – يميدجدٸك جوبا دەپ قاراماۋ كەرەك» دەپ سانايدى.
«ونىڭ بٸزدٸڭ ەلگە تيگٸزەتٸن پايداسىنا ٷڭٸلۋ قاجەت. سوندىقتان قازٸر شەشٸم قابىلداساق, جوبانى سالۋ ون جىل ٸشٸندە جٷزەگە اسادى. بٸزدٸ ون جىلدان كەيٸن ەنەرگييا تاپشىلىعى كٷتٸپ تۇر. بٸرٸنشٸدەن, ەلٸمٸزدە حالىق كٶبەيٸپ جاتىر, ەسەسٸنە ەنەرگييانى شامادان تىس تۇتىناتىن كەسٸپورىندار ارتادى. مەسەلەن, بٸز جىلىنا 119,3 تۆت ساعات قۋات كٶزٸن تۇتىنامىز. 2035 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 153,9 تۆت ساعاتقا ارتادى. ال بٸزدە بارلىق گەنەراتسييا كٶزٸنٸڭ قۋاتتىلىعى – 15,8 گۆت بولسا, بۇل 23 گۆت-قا دەيٸن كٶبەيەدٸ. بۇل قاجەتتٸ ەنەرگييانى قايدان الامىز? كٶمٸرقىشقىل گازىن ازايتۋ كەلٸسٸمٸنە قول قويعان سوڭ, كٶمٸر ستانتسيياسىن سالۋدان اسا پايدا جوق. سوندىقتان جاسىل ەنەرگييا كٶزٸ – اەس سالۋعا توقتاۋ قاجەتتٸگٸ ايقىن».
تٷيٸن: ەكولوگييا ۆيتسە-مينيسترٸ زٷلفييا سٷلەيمەنوۆا اەس سالۋدا ەسكەرٸلۋٸ كەرەك ەكولوگييالىق تالاپتار تۋرالى ايتا كەلە, «كٶمٸرمەن سالىستىرعاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ زيياندى شىعارىندىلارى از. تٸپتٸ, جوق دەپ ايتۋعا بولادى. بٸز اەس سالىنۋى مٷمكٸن اۋماققا ستراتەگييالىق جەنە ەكولوگييالىق تالداۋ جاسايمىز. ونىڭ ەكوجٷيەگە قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن, سۋدىڭ جەتكٸلٸكتٸ بولۋىن انىقتاۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. بۇل جۇمىستىڭ بەرٸ قۇرىلىس باستالعان ۋاقىتقا دەيٸن قابىلدانۋى تيٸس.
