Aýylsharýashylyǵy ónimderi sapasyn arttyrýda sapaly tuqym daiyndaýdyń mańyzy zor. Bul baǵytta elimizde birqatar jumystar qolǵa alynýda. Qazaqstanda bidai men ózge dándi-daqyldardyń joǵary surypty tuqymdaryn daiyndaý isi jolǵa qoiylǵan. Búginde Aqmola oblysy Stepnogor qalasynda «Ulttyq biotehnologiialyq ortalyq» innovatsiialyq jolmen sapaly kartop tuqymyn daiyndaýda. Taiaýda ortalyqtyń direktory, jas ǵalym Darhan Balapanov ózderiniń tyń tehnologiialary jaiynda áńgimelep berdi. Endi bilikti mamannyń oi-pikirine qulaq túrseńizder.
– Darhan Serikuly, qazirgi tańda ózińiz basqaratyn «Ulttyq biotehnologiialyq ortalyǵy kartoptyń sapaly tuqymyn óndirip jatqanyn bilemiz. Budan qarapaiym sharýalarǵa qandai da bir paida bar ma?
– Sapaly kartop tuqymynyń paidasy shash etekten. Ádette bizder ekken kartobymyzdy kúzde qazyp alǵanda ony suryptap, keler jylǵa biraz tuqym alyp qalamyz ǵoi. Jalpy, kartoptyń sapaly tuqymy 6 jylǵa deiin óziniń ónimdiligin joǵaltpaidy. Al budan keiin kartopqa biraz virýstar men túrli aýrýlar enip, ónimdiligin tómendeidi. Kei jyldar az ónim alyp qalǵanda, sharýalar buǵan aýa-raiynyń qolaisyzdyǵy keri áser etkenin aityp jatady. Al kartoptyń tuqymyna mán bermeitini jasyryn emes.
Al kartopty keń kólemde ósiretin iri kásiporyndar syrt elderden tuqymdyq kartoptardy satyp ákelip, paidalanady. Biraq ózge elderdiń tuqym óndirýshileri bizge taza tuqymdaryn satpaidy. Olar eki-úsh paidalanǵan kartoptan alǵan tuqymyn beredi. Osy máseleni eskerip, bizdiń «Ulttyq biotehnologiia ortalyǵy» sharýalarymyz úshin kartoptyń taza tuqymyn óndirý isin qolǵa alǵan bolatyn. Qazirgi jer emgen sharýalarymyz taza tuqymnyń paidasyn kórip jatyr.
– Sonda sizder sapaly tuqymdy qalai alasyzdar?
– Bul úshin bizder kartoptyń taza jasýshasyn bólip alyp, arnaiy zerthanada ósiremiz. Kartop jasýshasyn biraz jetilgennen keiin ony aerofondy tehnologiiaǵa otyrǵyzamyz. Iaǵni, kletkalar zerthanalyq jaǵdaida suiyqtyqtyń ishinde ósedi. Bul aralyqta kartoptyń ósip jetilýine qajetti dáýirmender men garmondardy arnaiy dozatorlar arqyly jiberemiz. Osylaisha úsh ailyq kútimnen keiin kartoptyń taza minitúinegin alýǵa bolady. Ádette kartopǵa túrli virýstar men aýrýlar topyraq pen aýadan juǵyp, onyń ónimdiligine keri áser etip jatatyny belgili. Bizder tuqymdyq kartoptardy daiyndaǵanda taza jasýshasyn alyp, topyraqsyz ortada ósiremiz. Osylaisha virýsqa shaldyqpaǵan taza tuqymdyq kartop alamyz. Bizder ony minitúinekter dep ataimyz. Eger qarapaiym kartoptyń bir túineginen 8-10 túinek alsaq, bizdiń taza tuqymdyq minitúinekterden 80 túinek kartop alýǵa bolady. Osydan-aq taza tuqymnyń qanshalyqty ónimdi bolatynyn baǵamdaýǵa bolady.
– Darhan myrza, sizderdiń taza tuqymdyq minitúinekterińiz qansha jylǵa deiin ónimdiligin saqtaidy?
– Taza tuqymdar jerge egilgennen keiin onyń ón-boiyna birtindep virýstar uia sala bastaityny belgili. Biraq ortalyqtyń daiyndaǵan tuqymdyq kartoptary 6-7 jylǵa deiin ónimdiligin saqtaitynymen erekshelenedi. Qazirgi tańda bul tehnologiia damyǵan elderde keńinen qoldanylýda. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan da innovatsiialyq tehnologiialarǵa iek súiep, aýylsharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa kúsh salýy kerek. Qazirgi tańda sharýalarymyz jańa tehnologiianyń mánin túsinip, ózderine qajetti kartop sorttarynyń tuqymdaryn tazartyp alyp jatyr.
– Sonda aerofondy tehnologiiamen kartoptyń kez kelgen túriniń tuqymyn tazartyp bere ala ma?
– Árine. Qazirgi tańda Qazaqstanda kartoptyń kóptegen túri ósedi. Bizder kartoptyń barlyq sortynyń tuqymyn tazartyp, sharýalardyń mol ónim alýyna múmkindik týǵyza alamyz. Óitkeni zerthanalyq jaǵdaida kez kelgen kartoptyń taza virýspen zaqymdanbaǵan jasýshasyn alyp, sony ósirip beremiz ǵoi.
– Mundai tuqymdardan ósip shyqqan kartopty gendik modifikatsiialanǵan ónimderdiń qataryna jatqyzýǵa bola ma?
– Joq. Aerofondy tehnologiiamen kartoptyń tuqymyn gendik modifiktsiialanǵan ónimderdiń qataryna jatqyzýǵa bolmaidy. Buǵan úsh qainasa da sorpasy qosylmaidy. Bul – taza, tabiǵi ónim. Bizder kartoptyń jasýshasyna basqa bir zattyń jasýshasyn engizbeimiz. Bar bolǵany kartoptyń taza jasýshasyn alyp, ony taza ortada, taza qorektik zattardy berip ósiremiz. Bolǵan, bitkeni osy. Kerisinshe, bizdiń ónimderdi tabiǵi ónimderdiń qataryna jatqyzǵan jón shyǵar.
– Búginde sizderge tuqymdyq kartoptaryn tazartyp berýge ótinish aityp jatqan sharýalar bar ma?
– Usynys aityp, áriptestik qarym-qatynas ornatqan sharýalar óte kóp. Ortalyq qyzmetkerleri olardyń tapsyrysyn oryndaý úshin kún-tún demei, jumys istep jatyr. Qazirgi tańda ár aimaq kartoptyń túrli sorttaryn tutynady. Soǵan orai sharýalar usynys jasaidy. Eger olar dástúrli jolmen kartoptyq tuqymdaryn tazartatyn bolsa, olar 5 jyl ýaqytyn jumsaidy. Bul ýaqytta kartoptyń basqa túrine suranys artyp ketýi múmkin. Sondyqtan sharýalar bizdiń kómegimizge júginip jatqan jaiy bar. Aldaǵy ýaqytta bizder aerofondyq tehnologiiany iri sharýashylyqtarǵa satyp, qyzmet kórsetý aýqymymyzdy keńeitýdi kózdep otyrmyz. Óitkeni dál qazir ortalyqtyń búkil Qazaqstanǵa taza tuqymdyq kartop daiyndap beretin múmkindigi joq. Sondyqtan ózimiz oilap tapqan tehnologiiany Qazaqstanǵa keńinen taratýdy josparlap otyrmyz.
– Sizderdiń taza tuqymdyq kartoptaryńyzdy paidalanǵan sharýalar qansha ónim alatynyn aita ketseńiz?
– Uzaq jyl paidalǵan kartoptan alynǵan tuqymdy bir gektar jerge ekseńiz, 15 tonnadan astam ónim alasyz. Al aerofondyq tehnologiiamen alynǵan minitúinektik tuqymdardy bir gektar jerge egip, 40 tonnaǵa deiin sapaly ónip alýǵa bolady. Osydan-aq taza tuqymdyq kartoptardyń sharýalar úshin qanshalyqty paidaly ekenin baiqaýǵa bolady. Búginde elimizde kúzde kartoptyń baǵasy 30-40 teńgege deiin quldyrap ketedi. Óitkeni taza emes tuqymnan shyqqan kartoptar uzaq ýaqyt saqtaýǵa jaramaidy. Sodan keiin sharýalar olardy kúzde basym bóligin satyp jiberýge tyrysady. Nátijesinde kartoptyń quny elimizde qys pen kóktemde 150-160 teńgege deiin sharyqtaityny jasyryn emes. Sondai-aq, aerofondyq tehnologiiamen alynǵan tuqymnan ósip shyqqan kartop jaqsy saqtalatynymen erekshelenedi. Eger osy taza tuqymdy búkil el aýmaǵynda paidalanatyn bolsaq, kartop baǵasyna sharyqtaýy men sharýalardyń shamadan tys eńbektenýinen qutylýǵa bolady.
– Darhan myrza, Qazaqstanda jyl saiyn qansha tonna kartoptyń tuqymy qajet? Sizderdiń ortalyq elimizge qajet tuqymdy daiyndap shyǵaratyn múmkindigi bar ma?
– Bizdiń esebimizshe, elimizge jyl saiyn 400 myń tonnadan astam kartoptyń tuqymy qajet. Qazirgi tańda «Ulttyq biotehnologiialyq ortalyǵy» jylyna 10 myń tonna taza tuqymdyq kartopty óńdeitin múmkindikke ie. Sondyqtan bizder aerofondy tehnologiiany elimizdegi fermerler arasynda taratyp, barlyq sharýa qojalyqtarynyń taza tuqymdyq kartopqa qoljetimdiligin arttyrý baǵytynda jumys istep jatyrmyz.
Suhbattasqan Nurlan JUMAHAN,
«Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵy» AQ Qoǵammen bailanys bólimi.
