Biz Saýd Arabiia týraly oilanbai tura almaimyz
Avtory Joan SMITH
(The independent basylymynan aýdarǵan Bolatbek KERIMULY)
Ashyq-áshkere adamdardy aiaýsyz jazalap, álemge dini radikalizmdi tyqpalaityn bir eldiń sailanbaǵan kósemin ne dep ataý kerek?! Eger ol ózin ózi Islam memleketiniń halifasy etip sailap alǵan Ábý Bákir ál Baǵdadi bolsa “álemdegi eń atyshýly terroristerdiń biri” dep atalar edi. Al, ol Abdýlla ibn Abdýl-Aziz ál-Saýd korol bolsa she? Onda ony “mártebelim” dep ataǵanymyz oń bolar edi.
Keshe Ýelstiń hanzadasy men Bas ministri Salmannyń jartylai (sheshesi bólek) inisi Abdýllahqa końil aitýǵa Er-Riiadta boi kórsetti. Abdýllahtyń qazasy juma kúni jaria etilgen bolatyn. 90 jas jasaǵan Abdýllahtyń ólimi álem kósemderiniń arasyndaǵy jiirkenishti ekijúzdilikti kórsetip berdi.
Devid Kemeron marqum patshanyń «Aralyq senim-túsinistikterdi kúsheitý» jaǵyndaǵy qulshynystaryn alqap jatqan kezde, Ulybritaniia úkimet ǵimaratynyń memleket týy jartylai túsirildi. Bas ministr myrza musylmansha jazylmaǵan materialdardy shektep, dinnen bezýdi eń aýyr qylmys dep sanaityn Saýdi rejiminiń basqa senimderge qyzyǵýshylyq tanytqandyǵyn dálelimen kórsete alsa jarar edi.
Eki aptanyń aldynda ǵana, Ál-Kaida uiymynyń terrorshylarynan zardap shekkendermen yntymaqtasa otyryp, Parijge marsh qadamymen kirgen dál osy Devid Kemeron bolatyn. Sosyn, ol Saýd Arabiiasyndaǵy adam quqyǵy men sóz bostandyǵynyń shektelip otyrǵany jaiynda esil sózin aiamaǵan edi. Parijge barmai, orny oisyrap qalǵan Barak Obama da osy absoliýtty patshany madaqtaýǵa ýaqyt taba bildi ári AQSh pen Saýd Arabiia qatynasyn «Orta shyǵystyń turaqtylyǵy men qaýipsizdigine arnalǵan kúsh» dep quptady. Onyń memleket hatshysy Djon Kerri tvitterinde bul qaza tapqan arysty : «Aqyl-parasattyń iesi edi», -dep jazdy. Ol, tipti: «Álem birtýar kóseminen aiyryldy», - dep aǵynan aqtaryldy.
Bir qyzyǵy, bul qarbalas kisilerdiń eshqaisysyda eki aptanyń aldyndaǵy soǵylǵan 50 dúreden áli esin jiia almaǵany úshin qalǵan dúresi keshiktirilgen Saýd Arabiialyq bloger Raif Badaýidi tilge tiek etýge ýaqyt shyǵara almady. Badaýige berilgen aiaýsyz jazanyń ózi demokratiialyq elderdiń Arabiia patshalyǵyna qandai kózqarasta ekendigin pash etti. Hanzada Charlz byltyr aqpan aiynda Er-Riiad ta ulttyq halatpen naǵyz aqymaqtarsha qanjar biine qatynasqan kezinde, Saýdi aqsuiekterine jaqyndasýdyń birde-bir oraiyn qur jibermegen edi. Alty aidan soń Charlzdyń Saýd Arabiialyq dostary úsh aptanyń ishinde 20-dan astam adamdy bir jaqtyly etkende, ol dostaryna qarsy bir aýyz sóz aitpady. Olardyń basym kóp sandysynyń bastary alynǵan. Charlz hanzadanyń bilegen kezindegi qolyna ustaǵan qanjarymen alynbaǵan bolsa eken, áiteýir.
Abdýllany «Reformashy» dep tanityn adamdardyń eshqaisysy da patshalyqtyń adam quqyǵyn aiaq asty etkeni jaily qorqynyshty estelikterge bailanysty eshteme aitqan joq. Álde, olar jýyrdaǵy Saýdi ofitseriniń qan kóshede birmalyq áieldiń basyn shyńǵyrtyp qoiyp kesip alǵan videosyn bilmei me? Osy rejimniń áielderdi qorsanaityn qursaýlanǵan ideiasynyń kórinisi dep mynany aitsaq ta bolady, áiel júrgizýshilerge qoiylǵan oǵash shektemelerge qaishy kelgen saýdilyq eki áiel óz isterin terroristik sotqa jóneltken edi. Halyqaralyq qarjy uiymynyń bastyǵy Kristin Lagard Abdýllahty «áielderdiń qamqorshysy» dep sýrettegende, zaiyry, ne oilady eken?
Bul Patshalyq - Saýdi áýletine bilik berip, ony qorǵashtaǵan Islamnyń ushqary formasy ýahabbizmnyń oshaǵy boldy . Saýdilyqtardyń ashyq-áshkere kisi óltirýge qushtarlyqtary, qorqynyshty taǵdyr keshkeli turǵan batystyq barymtalanýshylardyń videosymen jer-álemdi dúrliktirgen ózderiniń qas jaýy Isis(Islam memleketi)-dikinen kem túspeidi.
Eń óreskeli, Saýdi aqsuiek áýletiniń Ál-Kaida jáne onyń tarmaqtarynyń kelip shyǵýyna sebepker bolǵan ózderiniń qursaýlanǵan ideiasy ekenin eshkim rastai almady. Bul Patshalyq - Saýdi áýletine bilik berip, ony qorǵashtaǵan Islamnyń ushqary formasy ýahabbizmnyń oshaǵy boldy . Saýdilyqtardyń ashyq-áshkere kisi óltirýge qushtarlyqtary, qorqynyshty taǵdyr keshkeli turǵan batystyq barymtalanýshylardyń videosymen jer-álemdi dúrliktirgen ózderiniń qas jaýy Isis(Islam memleketi)-dikinen kem túspeidi. Jurt IM buny qaidan qabyldady dep oilaidy eken? Al-Kaida nemese Islam memleketi bolsyn, ekeýi de negizinen Saýd Arabiiadan esh aiyrmasyz qiialdaryndaǵy halifattaryn qaita qurǵysy keledi.
Zańdy oppozitsiiaǵa ýákildik etken ár qandai adamǵa júieli túrde qoqan-loqqy jasap otyrǵan Saýdi aqsuiekteri: «Bizsiz kúnderiń qarań» dep eskertedi. Olar sheteldik odaqtastaryn reforma engizýdi qatty qalaimyz deýmen sendirip, talai jyldy jym-jylas ótkizdi. Biraq, el jaǵdaiy bul reformalarǵa daiyn emes edi. Osy aqsuiek áýlettiń qarýly kúshter men barlaý qyzmetteriniń bolat tutqasyn ýysynda ustap turǵany elge eshbir kúmán týdyrmaityn shyǵar.
Saýd Arabiianyń Osama Ben Laden toby jáne basqa Saýdilyq jastardy Aýǵanstanǵa soǵysqa jiberip, álemdi sharpyǵan ''Djihad'' qozǵalysyn úkilep otyrǵanyn bárimiz bilemiz. Sodan bastap ýahabbist ideologiiasy Orta Shyǵysta, Afrikada, Amerikada, sondai-aq, Eýropa astanalarynyń jol taraýlarynda jai halyqqa baǵyttalǵan qorqynyshty shabýyldardyń biltesin tutandyrdy . Saýd Arabiialyqtarǵa jaǵymsý 11 qyrkúiek oqiǵasyn, 7 shildede bolǵan Madridtaǵy bombylaýdy, Chibok-tik qyzdardyń barymtalanýy men Charlie Hebdo-daǵy qyrǵynshylyqty da toqtata almady. Ýahabbizm – zamannyń bas aýrýy. Al, ekijúzdy aqsuiek áýletine ie Saýd Arabiia – qaýip-qaterdiń oshaǵy.
