Keiingi kúnderi elimizdegi birneshe ekinshi deńgeili bank "jyldyq 5 paiyzdan bastalatyn ipoteka" baǵdarlamalaryn belsendi túrde jarnamalai bastady. Alaida mundai usynystardyń sharttaryna úńilsek, jarnamada kórsetilgen tómen paiyzdyq mólsherleme is júzinde basqasha esepteletini baiqalady.
Paiyz qalai esepteledi, kommertsiialyq bankter usynǵan jańa ipotekalyq ónimder turǵyn úi qurylys jinaqtary (TQJ) júiesinen nesimen erekshelenedi jáne jarnamadaǵy tómen mólsherleme shyn máninde qanshalyqty tiimdi? Bul týraly Qazaq Expert Club sarapshysy, ekonomika ǵylymdarynyń kandidaty, qarjyger Aigerim Iliiasova túsindirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshynyń aitýynsha, turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesine negizdelgen ipotekalyq ónimderdiń kommertsiialyq bankterde paida bolýy - naryq úshin oń ózgeris.
"Buǵan deiin turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesi boiynsha is júzinde tek Otbasy banki jumys isteitin. Formaldy túrde bul júie 2026 jylǵa deiin ekinshi deńgeili bankter úshin tolyq jabyq bolǵan joq, biraq arnaiy litsenziia qajet edi. Banktik zańnamaǵa engizilgen ózgeristerden keiin ámbebap litsenziiasy bar ekinshi deńgeili bankter de TQJ júiesiniń sýbektisi bola alady. Bul básekelestikti kúsheitedi. Degenmen onyń ipoteka naryǵyna áserin asyra baǵalaýǵa bolmaidy. Alǵashqy eleýli nátije tómen paiyzben tartylǵan depozittik baza jetkilikti kólemge jetken eki-úsh jyldan keiin ǵana baiqalýy múmkin", - deidi Aigerim Iliiasova.
Qarjygerdiń pikirinshe, búginde eń tiimdi ónim retinde burynǵysynsha Otbasy bankiniń klassikalyq turǵyn úi nesiesi qalyp otyr. Eger alǵashqy jarna turǵyn úi qunynyń 50 paiyzyn qurap, qarajat keminde úsh jyl boiy jinaqtalsa, nesie jyldyq 5%-ben beriledi.
"Mysaly, quny 20 mln teńge bolatyn páterdi alý úshin úsh jyl ishinde 10 mln teńge jinaý qajet. Mundai somany ai saiyn shamamen 230 myń teńgeden jinaqtaý arqyly qalyptastyrýǵa bolady. Eger bul qarajatty tórt otbasy múshesiniń atyna bólip salsa, olardyń árqaisysy memlekettik syilyqaqy alady. Sonyń arqasynda jinaqtyń naqty tabystylyǵy kommertsiialyq bankterdegi depozitterdiń tabystylyǵyna jaqyndaidy. Úsh jyldyń ishinde baspana qunynyń 50%-y jinalyp, baǵalaý kórsetkishi 16-ǵa jetse, ipotekany jyldyq 5%-ben rásimdeýge múmkindik bar", - dep túsindirdi sarapshy.
Onyń aitýynsha, bul baǵdarlamada resmi tabysty rastaýdyń talap etilmeýi - turaqty nemese resmi kirisi joq azamattar úshin mańyzdy artyqshylyq.
Aigerim Iliiasovanyń sózinshe, 2026 jyldyń shildesinde Halyk Bank Halyk Shanyraq jinaqtaýshy ipotekasyn iske qosty. Onyń jumys isteý qaǵidaty Otbasy bankiniń turǵyn úi nesiesine óte uqsas.
"Jyldyq 5%-ben ipoteka alý úshin keminde úsh jyl boiy jyldyq 2%-ben depozit jinaqtap, baǵalaý kórsetkishin 16-ǵa jetkizý qajet. Alaida jinaq somasyna beriletin jyl saiynǵy 20%-dyq memlekettik syilyqaqy (belgilengen shekte) tek Otbasy bankinde ǵana saqtalǵan. Sonymen qatar “Otbasylyq paket” arqyly memlekettik syilyqaqyny otbasynyń árbir múshesi ala alady. Sondyqtan kommertsiialyq bankterdiń jinaqtaýshy ipotekalary ekonomikalyq turǵydan Otbasy bankiniń óniminen utymdy emes", - deidi qarjyger.
Sarapshynyń aitýynsha, negizgi suraqtar klassikalyq jinaqtaýshy ónimderge emes, tómen mólsherlememen jarnamalanatyn ipotekalyq baǵdarlamalarǵa qatysty týyndaidy.
Mysal retinde ol Freedom Bank usynatyn tsifrlyq jinaqtaýshy ipotekany keltirdi.
"Freedom Bank bul ónimdi qurylys kompaniiasymen birlesip usynady. Alǵashqy jarna retinde turǵyn úi qunynyń 30%-y keminde úsh jyl merzimge jyldyq 7%-ben depozitke salynady. Biraq nesie birden turǵyn úidiń tolyq qunyna jyldyq 14,5%-ben rásimdeledi. Ai saiynǵy tólemniń bir bóligi depozitti tolyqtyrýǵa, ekinshi bóligi nesieni óteýge jumsalady. Depozit kólemi turǵyn úi qunynyń 50%-yna jetkende (biraq úsh jyldan erte emes) qaita esepteý júrgizilip, jinaqtalǵan qarajat qaryzdyń bir bóligin jabýǵa baǵyttalady. Osydan keiin mólsherleme 10%-ǵa deiin tómendep, jańa tólem kestesi jasalady.
Bul júie Otbasy bankiniń aldyn ala jáne aralyq nesiesine uqsas. Biraq eger mólsherlemeni qaryz alýshy bankten naqty alǵan somaǵa, iaǵni baspana qunynan alǵashqy jarnany alyp tastaǵandaǵy qarjyǵa shaqtap eseptesek, alǵashqy kezeńdegi naqty mólsherleme jylyna 20%-dan asyp ketedi. Al turǵyn úi nesiesi kezeńinde bank 7%-ben tartylǵan depozit esebinen 10% tabys tabady", - deidi Aigerim Iliiasova.
Onyń aitýynsha, dál osyndai tásil Bank TsentrKredittiń Jana ipotekasynda da qoldanylady. Jarnamada "jyldyq 5 paiyzdan bastalady" dep kórsetilgenimen, alǵashqy jarna kepildik depozit retinde ornalastyrylady, al paiyz turǵyn úidiń tolyq qunyna esepteledi.
"Bank alǵashqy jarna neǵurlym joǵary bolsa, mólsherleme soǵurlym tómen bolatynyn kórsetedi. Mysaly, alǵashqy jarna 20% bolsa, ipoteka mólsherlemesi 16%-dy quraidy. Al jyldyq 5% mólsherlemege tek áldeqaida joǵary alǵashqy jarna engizip, jalaqy jobasyna qatysqan klientter ǵana qol jetkize alady. Eger paiyz naqty alynǵan nesie somasyna qaita eseptelse, mólsherleme 20%-dan joǵary bolyp shyǵady", - deidi sarapshy.
Osyǵan uqsas qaǵidat ForteBank-tiń "Aqsha kepilimen ipoteka" óniminde de qoldanylady.
"Bul baǵdarlamada da alǵashqy jarna bank shotynda kepil retinde saqtalady, al paiyz turǵyn úidiń tolyq qunyna esepteledi. Jyldyq 9% mólsherleme tek alǵashqy jarna nesie somasynyń 70%-yn quraǵanda ǵana qoljetimdi. Eger alǵashqy jarna 20% bolsa, mólsherleme 17%-dy quraidy. Al naqty alynǵan nesie somasyna qaita eseptegende kredittiń quny jylyna shamamen 20–30% aralyǵynda bolady", - dep túsindirdi qarjyger.
Aigerim Iliiasovanyń pikirinshe, mundai ónimderde jyldyq tiimdi syiaqy mólsherlemesin (JTSM) esepteý tásili de suraq týǵyzady.
"Bankter alǵashqy jarnany kepildik depozit nemese aqsha kepili retinde kórsetip, ony JTSM esepteý kezinde eskermeidi. Sondyqtan mundai ádis qaryz alýshy úshin nesieniń naqty qunyn qanshalyqty kórsetedi degen zańdy suraq týyndaidy. Meniń oiymsha, retteýshi organ osy ónimderge nazar aýdaryp, JTSM-dy qaryz alýshynyń naqty qolyna alǵan qarajatyn eskere otyryp eseptep, ony mindetti túrde jariialaýdy talap etýi kerek", - deidi ol.
Sonymen birge sarapshy turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesiniń kommertsiialyq bankterge engizilýin jalpy oń qadam dep baǵalaidy. Onyń aitýynsha, búginde ipotekalyq nesieleýdiń shamamen 70%-y Otbasy banki men memleket usynatyn jeńildetilgen baǵdarlamalarǵa tiesili.
Alaida bul jańashyldyq ipotekaǵa degen suranysty kúrt arttyrmaidy. Kerisinshe, eger ekinshi deńgeili bankter qosymsha tiimdi sharttar usyna alsa, suranystyń bir bóligi Otbasy bankinen solarǵa aýysýy múmkin.
"Jalpy alǵanda, turǵyn úi qurylys jinaqtary júiesi kommertsiialyq bankterdiń ónim jelisin keńeitýge múmkindik beredi. Bank úshin depozit pen nesie mólsherlemesiniń absoliýttik kóleminen góri olardyń arasyndaǵy paiyzdyq marja mańyzdy. Mysaly, eger bank qarajatty 18%-ben tartyp, 21%-ben nesie berse, onyń marjasy 3% bolady. Sol siiaqty jańa TQJ baǵdarlamalary boiynsha bankter depozitti 2%-ben tartyp, sol qarajat esebinen ipotekany 5%-ben bere alady. Iaǵni olar kez kelgen jaǵdaida óz marjasyn saqtaidy.
Menińshe, kommertsiialyq bankter úshin eń durys jol – qarapaiym ári túsinikti jinaqtaýshy ipotekalyq ónimderdi damytý. Sonda jarnamadaǵy tómen mólsherleme avtomatty túrde eń arzan nesie degen qate túsinik qalyptaspaidy", - dep túiindedi Aigerim Iliiasova.
