Qazaqstan 30 jyl barysynda ekonomikada aitarlyqtai jetistikterge jetti (1995 jyldan 2024 jylǵa deiin), dep esepteidi Eýraziialyq damý banki (EADB). Osy kezeń aralyǵyna eldiń naqty jan basyna shaqqandaǵy ósimi (JIÓ) úsh ese ósken. 2023 jyldyń qorytyndysy boiynsha ekonomikasy 1,8 ese ósken Qazaqstan jalpy álem elderin basyp ozdy: damyǵan elderden 1,7 ese, damýshy ekonomikalardan 2,6 ese, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Tek 1995-2024 jyldary JIÓ kólemi 4,7 ese ósken Aziiadaǵy damýshy ekonomikalar ǵana joǵary ósimdi tirkedi (HVQ klassifikatsiiasyna sáikes, olarǵa Aziia-Tynyq muhity jáne Ońtústik Aziia elderi, sonyń ishinde Qytai, Úndistan, Indoneziia kiredi)
Halyqaralyq valiýta qory (HVQ) jáne Dúniejúzilik bank (DB) jalpy álem boiynsha 2024 jylǵy baǵalaýlardy áli jariialamaǵanyn basa aita ketelik.
Ekonomikalyq ósim áleýmettik ahýaldy jaqsartty. 1995 jyldan bastap ómir súrý uzaqtyǵy 11 jylǵa ósti (75 jasqa deiin), jumyssyzdyq deńgeii shamamen 6 bazistik pýnktke tómendedi (4,8% deiin), eń ótkir derlik kedeishilik belgileri joiyldy, mysaly, 2017 jylǵy satyp alý qabiletiniń pariteti boiynsha kúnine 2,15 dollarǵa ómir súretin halyqtyń úlesi (2024 jylǵy baǵalarda 480 teńge) 2001 jylǵy 12,8%-dan qazirgi tańda nólge teńestirildi. Negizinen, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynyń klassifikatsiiasynda bul - "ekstremaldy" dep sanalatyn kedeishilik deńgei. Bul dári-dármekter men meditsinalyq kómektiń sozylmaly jetispeýshiligimen bailanysty.
Qazaqstan mańyzdy beleske jaqyndady. Aldaǵy jyldary Qazaqstan Dúniejúzilik bank klassifikatsiiasy boiynsha eń joǵary tabysty (HICs) ekonomikalar qataryna enýi múmkin. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan tabysy ortashadan joǵary el bolyp sanalady. Bul topqa jan basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq tabysy (JUÓ) 4,5–14 myń dollar aralyǵyn qamtityn ekonomikalar jatady, biraq toptardyń araqashyqtyǵy infliatsiiany qaita esepke alý maqsatynda jyl saiyn qaita qaralyp otyrady. 2023 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy JUÓ deńgeii 10,7 myń dollardy, al 2024 jyldyń qorytyndysynda, Eýraziialyq damý bankiniń baǵalaýy boiynsha, 11,5 myń dollardy quraidy.
"Halyqaralyq infliatsiianyń" indikatory retinde valiýtalary SDR (HVQ-nyń esep aiyrysý valiýtalary) sebetinde usynylǵan AQSh, Qytai, eýroaimaq, Japoniia, Ulybritaniia ekonomikalarynyń JIÓ defliatorlarynyń ortasha ósimi paidalanylady.
Qazaqstannyń 2028-2029 jyldary HICs quramynda bolý yqtimaldyǵy joǵary. Bul jaiynda 2025-2030 jyldarǵy jan basyna shaqqandaǵy JUÓ traektoriiasyn boljaýǵa múmkindik beretin EADB-dyń tolyqqqanda makroekonomikalyq baǵalaýlarynda aitylady. HICs tobynyń tómengi shegi boiynsha boljam HVQ-nyń valiýtalary SDR-ge negizdelgen elderdegi infliatsiia boiynsha jasalǵan boljamdardan quralady.
Qazaqstannyń neǵurlym joǵary tabysty elder tobyna ótýine yqpal etetin faktorlar. Eldiń basymdyq beretin tustary – ekonomikany ártaraptandyrý jáne investitsiialyq tartymdylyqty arttyrý.
Ol úshin negizgi infraqurylymdardy jáne áleýmettik salany damytý jónindegi memlekettik deńgeide qolǵa alynǵan mańyzdy jobalar júzege asyrylýda. Máselen, 2024 jyly óńdeý salalarynda jalpy somasy 1,3 trln teńgeniń 180 investitsiialyq jobasy iske asyryldy.Nátijesinde sektor ósimi shamamen 6%-dy qurady, bul sońǵy 10 jyldaǵy eń joǵary kórsetkish, dep naqtylaidy EADB. Qaita óńdeýónerkásibiniń JIÓ-degi úlesi 2015-2019 jyldardaǵy ortasha mánmen salystyrǵanda sońǵy tórt jylda ortasha eseppen 1,7 p. p. ósti. 2015-2019 jyldary orta eseppen kórsetkishi nóldiń mańynda bolǵan mashina jasaý salasynyń óndirisi 2019-2024 jyldary orta eseppen 3 p. p. deiin ulǵaiyp, erekshe kózge tústi.
Bilik ekonomikany yryqtandyrý, ekonomikadaǵy memlekettiń qatysýyn qysqartý jáne investorlar úshin qolaily jaǵdailar qurý týrasynda aýqymdy reformalar júrgizýde. Investitsiialar jasaýǵa perspektivalyq baǵyttar ónerkásip, energetika, agroónerkásiptik keshen, kólik jáne logistika bolyp qala bermek. Investitsiialyq jobalardy qoldaý úshin Úkimet ShOB jáne iri bizneske kómektesý kórsetý naýqanyn bastady, onyń sheńberinde jyl saiyn 50 myń jobany qoldaý jáne qarjylandyrýdy 2027 jylǵa qarai 10 trln teńgege deiin ulǵaitý jospary bar. Bul sharalardyń barlyǵy ekonomikalyq ósim men deńgeidiń joǵarylaýy úshin berik negiz qalyptastyrady, delingen Eýraziialyq damý banki boljamynda.
Sondai-aq, EADB Qazaqstan úshin joǵary deńgeidegi tabysty elder tobyna ótý qandai múmkindikterge jol ashatynyn da atap kórsetti:
- Eldiń ekonomikalyq damýdaǵy jetistikterin halyqaralyq turǵyda moiyndaý sheteldik seriktester aldynda Qazaqstannyń investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrady. Básekege qabilettilik - WEF reitingine enetin úzdik 30 eldiń kóbisi (Malaiziia jáne Qytaidy eseptemegende) joǵary kiristi ekonomikalar bolyp tabylady;
- Ekonomikanyń uzaq merzimdi turaqtylyǵyn arttyrý. Tabysy joǵary elder, ádette jaǵymsyz ekonomikalyq kúizelister men daǵdarystarda berik keledi. Bul zańdylyq empirikalyq túrde rastalǵan (Chavas, 2024);
- Arzan qarjy kózderine qol jetkizý. Investitsiialyq tartymdylyq pen ekonomikalyq turaqtylyqtyń ósimi nesielik reitingter kórsetkishin jaqsartady. Qazaqstannyń tabys deńgeii joǵary elder tobyna aýysýy kezinde nesielik ball "upper medium" investitsiialyq deńgeiine deiin kóterilýi múmkin (qazir – «lower medium»). Bul infraqurylym jáne ónerkásipterge investitsiiany syrtqy kapitaldan tartýdy jeńildetedi;
- Ekonomikalyq ósý modelderi ózgeredi (World Bank-ke qarańyz (2024) jáne Gill & Kharas (2015)). Basymdyqtardyń ishinde óndiristegi halyqaralyq mamandandyrýdy damytý siiaqty baǵyttar qamtylady.
Buǵan deiin saitymyzda "Qazaqstan qalai orta derjava atanyp júr" degen maqala jariialanǵan bolatyn.
