Жыл сайын жаз мезгілі мыңдаған қазақстандық түлек үшін үміт пен үрейдің, арман мен алаңның тоғысқан шағына айналады. Ұлттық бірыңғай тестілеу аяқталған соң талапкерлерді тағы бір маңызды кезең - мемлекеттік грант конкурсы күтеді. Бір қарағанда бұл білім жарысы секілді көрінгенімен, оның астарында жасөспірімдердің психологиялық денсаулығына әсер ететін күрделі мәселе жатыр.
Бүгінде көптеген талапкерлер үшін грант тек тегін білім алу мүмкіндігі емес. Ол-ата-ананың сенімі, қоғамның бағасы, бірнеше жылдық еңбектің нәтижесі, тіпті болашақ тағдырдың өлшемі ретінде қабылданады. Сондықтан «грантқа түсе алмай қалсам не болады?» деген сұрақ көптеген жастың санасын мазалайды.
Сандар сөйлейді
Қазақстанда жоғары білімге сұраныс жыл сайын артып келеді. 2025-2026 оқу жылына мемлекет тарапынан 77 мыңнан астам білім гранты бөлінгенімен, жоғары оқу орындарына түсуге ниет білдіретін талапкерлер саны бұдан әлдеқайда көп.
Кейбір мамандықтар бойынша бәсекелестік ерекше жоғары. Мысалы, стоматология, халықаралық қатынастар, психология, аударма ісі сияқты бағыттарда бір орынға бірнеше талапкерден келеді. Мұндай жағдайда жастар арасында алаңдаушылықтың артуы заңды құбылыс.
Алайда мәселе тек конкурста емес. Психологтардың айтуынша, көптеген түлек өз құндылығын жинаған балымен өлшей бастайды. Грант алса - жеңімпаз, ал ала алмаса - жеңілген адам ретінде қабылдайды. Бұл қауіпті психологиялық қателік.
Әр екінші талапкер күйзеліске шалдығады
Ғылыми зерттеулер емтихан алдындағы мазасыздықтың әлемдік деңгейде кең таралғанын көрсетеді. Сарапшылардың мәліметінше, студенттер арасындағы емтихандық мазасыздық деңгейі 41-55 пайыз аралығында. Басқаша айтқанда, аудиторияда отырған әрбір екінші талапкер қатты психологиялық қысым сезінуі мүмкін.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жасөспірімдер арасындағы мазасыздық пен депрессияны ең өзекті мәселелердің бірі ретінде қарастырады. Ұйым дерегіне сәйкес, әлемдегі әр жетінші жасөспірім психикалық денсаулыққа қатысты қиындықтарға тап болады.
Ал халықаралық зерттеулер академиялық қысымның жоғары болуы жасөспірімдерде үрейдің, эмоционалдық күйзелістің және депрессиялық белгілердің артуына әсер ететінін дәлелдеген.
Грант қысымының үш қыры
Психологтар талапкерлер бастан кешіретін күйзелісті үш негізгі факторға бөледі.
Біріншісі – жеке қысым
Көптеген жастар өзін жинаған балымен бағалай бастайды. «Басқалар менен жақсы» деген ой адамның өзіне деген сенімін әлсіретеді.
Екіншісі – отбасылық қысым
Көп жағдайда ата-аналар баласына жақсылық тілейді. Алайда «грант алуың керек», «бүкіл үмітіміз сенде» деген сөздер кейде қолдау емес, қосымша жүкке айналады. Жасөспірім өзін отбасының үмітін ақтауға міндетті адам ретінде сезінеді.
Үшіншісі – әлеуметтік қысым
Әлеуметтік желілерде грант иегерлерінің қуанышты жазбалары, құттықтаулар мен жетістік оқиғалары үздіксіз жарияланып жатады. Ал грант ұта алмаған талапкерлер өзін өзгелермен салыстырып, психологиялық тұрғыдан ауыр күй кешуі мүмкін.
Маман не дейді?
Психология саласындағы зерттеулер жасөспірімдердің психикалық денсаулығына әсер ететін негізгі факторлардың қатарында оқу жүктемесі, әлеуметтік қысым және отбасындағы эмоционалдық ахуал тұрғанын көрсетеді.
Мамандардың пікірінше, аздаған алаңдаушылық адамның жауапкершілігін арттырып, әрекет етуге ынталандырады. Бірақ қысым шамадан тыс күшейген кезде ми ақпаратты қабылдауды қиындатады, есте сақтау қабілеті төмендейді, ұйқы бұзылады және адамның эмоциялық тұрақтылығы әлсірейді.
Сондықтан психологтар емтиханға дайындық кезінде тек білімге ғана емес, психологиялық саулыққа да көңіл бөлу қажет екенін айтады.
Грант - тағдыр емес
Өкінішке қарай, қоғамда «грантқа түспесең, болашағың жоқ» деген қате түсінік әлі де кездеседі. Шын мәнінде, грант - мақсат емес, мақсатқа жетудің бір жолы ғана.
Бүгінде талапкерлер үшін балама мүмкіндіктер аз емес. Университеттердің ішкі гранттары, оқу барысында мемлекеттік грантқа ауысу мүмкіндігі, өңірлік бағдарламалар мен түрлі білім беру қорлары жұмыс істейді. Көптеген студенттер алғашқы жылы ақылы бөлімде оқып, кейін жақсы үлгерімі арқылы грант иегері атануда.
Тарихта да, қазіргі қоғамда да грантсыз білім алып, үлкен жетістікке жеткен адамдар аз емес. Адамның болашағын бір ғана емтихан нәтижесі анықтай алмайды.
Қорытынды
Грант конкурсы - өмір жолындағы маңызды белес. Бірақ ол адамның қабілетін, мінезін немесе болашақтағы орнын толық анықтайтын өлшем емес.
Жыл сайын мыңдаған талапкер өз тағдырын бірнеше санға сыйғызуға тырысады. Алайда балл - адамның бағасы емес. Ол тек белгілі бір сәттегі нәтиже ғана.
Сондықтан жастарға ең алдымен өз денсаулығын, психологиялық тұрақтылығын және өзіне деген сенімін сақтау маңызды. Ал ата-аналар мен қоғам талапкерден мінсіз нәтиже күтуден бұрын, оған қолдау көрсетуді үйренуі керек.
Өйткені грант ұтып алу - жетістік. Бірақ қандай жағдай болса да алға ұмтылуды жалғастыру - одан да үлкен жетістік.
Автор: Ақбота Тойғанбек
