Қазақстандықтардың банк шоттары мен депозиттеріндегі қаражат 2026 жылдың алғашқы сегіз айында 30,5 трлн теңгеден асты. Алайда ақшаның басым бөлігі ірі сомалар сақталған шоттарға тиесілі. Ал шағын шоттардағы қаражат көбіне күнделікті шығындарға жұмсалады. Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының (ҚҚҚ) зерттеуі ел тұрғындарының банк қаражатын қалай пайдаланатынын және жинақтарының қалай бөлінгенін көрсетті, деп хабарлайды dalanews.kz.
Ақшаның 45 пайызы ірі шоттарда жатыр
2026 жылғы қаңтар-тамыз аралығында халықтың банк шоттары мен депозиттеріндегі қаражат көлемі 8,3%-ға өсіп, 30,5 трлн теңгеден асты. Бірақ бұл қаражат барлық шотқа бірдей бөлінбеген. ҚҚҚ мәліметінше, бөлшек депозиттердегі ақшаның 45%-ы 20 млн теңгеден астам қаражат сақталған шоттарға тиесілі.
Бұл шамамен 13,7 трлн теңге. Ал қалған 16,8 трлн теңге бұдан аз қаражат сақталған шоттарда жатыр. Дегенмен бұл көрсеткіш қазақстандықтардың 45%-ы осындай көлемде ақша жинағанын білдірмейді. Зерттеуде салымшылардың саны емес, шоттардағы қаражат көлемі есепке алынған. Бір адамның бірнеше банкте депозиті мен ағымдағы шоты болуы мүмкін.
Сондықтан зерттеу нәтижесіне қарап, Қазақстанда қанша адамның 20 млн теңгеден астам жинағы бар екенін нақты анықтау мүмкін емес.
1 млн теңгеге дейінгі шоттардағы ақша қайда жұмсалады?
Шағын және ірі шоттардың айырмашылығы тек қаражат көлемінде емес, оны пайдалану тәсілінде де байқалады. ҚҚҚ зерттеуіне сәйкес, шоттарындағы қалдық 1 млн теңгеге дейінгі сегментте қаражаттың жартысынан астамы ағымдағы шоттарда сақталады.
Мұндай шоттар күнделікті қаржылық операцияларға арналған. Оларға жалақы мен басқа да кірістер түседі. Сондай-ақ тұрғындар осы шоттардан азық-түлік, коммуналдық қызметтер, аударымдар және басқа да қажеттіліктер үшін ақша жұмсайды.
Сондықтан банк статистикасында халықтың қаражаты ретінде есептелген ақшаның бәрін жинақ деп қарастыруға болмайды. Мысалы, адам 350 мың теңге жалақы алса, бұл ақша картадағы қалдық ретінде банк статистикасына кіреді. Бірақ оның басым бөлігі пәтерақыға, азық-түлікке және басқа да міндетті төлемдерге жұмсалуы мүмкін. Демек, шоттағы ақшаның барлығы бірдей ұзақ мерзімді жинақ болып саналмайды.
Ал ірі шоттарда жағдай өзгеше. 20 млн теңгеден астам қаражат сақталған шоттарға теңгедегі тұрақты депозиттік қаражаттың 56%-ы тиесілі.
Мұндай қаражат мерзімді және жинақ депозиттерінде орналастырылады. Олардың шарттары ағымдағы шоттарға қарағанда өзгеше: әсіресе жинақ депозитінен ақшаны мерзімінен бұрын алу кезінде сыйақының бір бөлігінен айырылу немесе қаражатты қайтаруды күту мерзімі сияқты шектеулер болуы мүмкін. Осылайша, шағын шоттар күнделікті төлемдерге жиі пайдаланылса, ірі шоттар ұзақ мерзімді теңгелік салымдардың негізгі бөлігі.
Алайда бұл шағын шоттардағы ақшаның бәрі жұмсалады немесе ірі сомалардың барлығы жылдар бойы сақталады дегенді білдірмейді. Зерттеу тек әртүрлі шоттардағы қаражат құрылымының айырмашылығын көрсетеді.
Ірі салымшылар ақшасын қай валютада сақтайды?
Зерттеу нәтижесі шоттағы қаражат көлеміне қарай тұрғындардың шетел валютасына деген көзқарасы да әртүрлі екенін көрсетті. 20 млн теңгеге дейінгі қаражат сақталған шоттарда валюталық қаражаттың үлесі шамамен 8-10% болса, 20 млн теңгеден асатын шоттарда бұл көрсеткіш 32,1%-ға жетеді.
Яғни ірі шоттардағы қаражаттың шамамен үштен бірі шетел валютасында сақталады. Сонымен қатар валюталық қаражаттың басым бөлігі салыстырмалы түрде тез пайдалануға болатын шоттарда орналасқан. ҚҚҚ дерегінше, валюталық қаражаттың 95%-ы ағымдағы шоттар мен мерзімсіз депозиттерде сақталады.
2026 жылдың сегіз айында халықтың теңгедегі депозиттері 12,2%-ға өсіп, 24,7 трлн теңгеге жеткен. Ал теңгемен есептегендегі валюталық депозиттердің көлемі 5,6%-ға азайып, 5,9 трлн теңгені құраған. Дегенмен валюталық депозиттердің азаюын халықтың шетел валютасындағы жинақтарынан бас тартуымен ғана түсіндіруге болмайды. Осы кезеңде АҚШ долларының теңгеге шаққандағы бағамы 8,7%-ға төмендеген. Бұл валюталық қаражатты ұлттық валютаға қайта есептегендегі жалпы көлеміне әсер еткен.
Банктерге ірі салымшылар не үшін маңызды?
Депозиттердің қалай бөлінетіні банктер үшін де маңызды. Халық ақшасын мерзімді және жинақ депозиттеріне көбірек орналастырған сайын, қаржы ұйымдары тартылған қаражатты жоспарлауға мүмкіндік алады. Өйткені мұндай салымдарды ағымдағы шоттардағы ақшаға қарағанда бірден шешіп алу қиынырақ болуы мүмкін. ҚҚҚ мәліметінше, бөлшек депозиттер қоржынындағы мерзімді және жинақ депозиттерінің үлесі 2025 жылдың бірінші тоқсанындағы 15,6%-дан 2026 жылдың екінші тоқсанында 30,9%-ға дейін өскен.
Ал теңгедегі тұрақты депозиттік қаражаттың жартысынан астамы 20 млн теңгеден көп ақша сақталған шоттарға тиесілі. Сондықтан ірі салымшылар банктер үшін маңызды клиенттер саналады. Егер қаржы ұйымы депозиттердің кірістілігін күрт төмендетсе, салымшылардың бір бөлігі ақшасын жоғары сыйақы ұсынатын басқа банкке ауыстыруы мүмкін.
ҚҚҚ сарапшыларының пікірінше, ірі салымшылар үшін бәсекенің күшеюі ақша-несие саясаты жұмсарған жағдайда да депозит мөлшерлемелерінің төмендеу қарқынын тежей алады. Бұл Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесі төмендеген күннің өзінде барлық банктегі депозит сыйақысы бірден әрі бірдей азаяды деген сөз емес.
Депозиттердің өсуі қазақстандықтардың тұрмысы туралы не айтады?
Қазақстандықтардың банк шоттары мен депозиттеріндегі қаражат көлемі өсіп келеді. 2026 жылдың алғашқы сегіз айында депозиттік қоржын 8%-дан астам ұлғайған. Алайда банк шоттарындағы ақшаның көбеюі халықтың басым бөлігінің қаржылық жағдайы жақсарғанын бірден білдірмейді.
ҚҚҚ зерттеуі қаражаттың әртүрлі шоттар арасында біркелкі бөлінбегенін көрсетеді: шағын шоттарда күнделікті төлемдерге арналған ақша басым болса, барлық депозиттік қаражаттың 45%-ы 20 млн теңгеден астам сома сақталған шоттарға тиесілі.
Қазақстандық отбасылардың нақты қаржылық жағдайын бағалау үшін басқа да деректер қажет. Мәселен, әр санаттағы салымшылардың саны, бір адамға шаққандағы жинақ көлемі, халықтың табысы және ақшаның сатып алу қабілетінің өзгеруі ескерілуі керек. Сондықтан банктердегі 30,5 трлн теңге көрсеткіші қарапайым отбасының қанша қаражаты бар екенін өздігінен көрсетпейді.
Бір адам үшін банк шотындағы ақша келесі жалақыға дейінгі күнделікті шығындарға арналса, екінші біреу үшін ол — ондаған миллион теңге жинап, сыйақы алатын орын. ҚҚҚ зерттеуі халықтың банк қаражатын пайдалануындағы осы айырмашылықты көрсетіп отыр.
