Жаз келсе болды, күннің шуағын аңсайтындар көбейеді. Алайда соңғы жылдары Қазақстанда аптап ыстық бұрынғыдан жиілеп, ауа температурасы кей өңірлерде 40-45 градусқа дейін жетіп жүр, деп хабарлайды dalanews.kz.
Мұндай ауа райы тек жайсыздық туғызбайды. Дәрігерлердің айтуынша, ыстық адамның жүрек-қантамыр жүйесіне ауыр салмақ түсіріп, қан қысымын өзгертеді, ағзаны сусыздандырады және күн өту қаупін бірнеше есе арттырады.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметіне сәйкес, климаттың өзгеруі салдарынан ыстық толқындары жиілеп келеді. Соның кесірінен әлемде жыл сайын жүздеген мың адам өмірімен қоштасады. Әсіресе қарттар, балалар, жүкті әйелдер мен созылмалы ауруы бар адамдар қауіп тобында.
Ендеше аптап ыстықтан қалай қорғануға болады? Dalanews тілшісі мамандардың кеңесі мен көпшілік біле бермейтін қызықты деректерді жинақтады.
Күннің ең қауіпті уақыты қай мезгіл?
Көпшілік үшін таңғы немесе кешкі уақыттың жайлы екені белгілі. Ал дәрігерлердің айтуынша, сағат 11:00 мен 17:00 аралығы күннің ең қауіпті кезеңі саналады. Дәл осы уақытта ультракүлгін сәулелердің белсенділігі ең жоғары деңгейге жетеді.
Егер дәл осы уақытта көшеге шығу қажет болса, көлеңкемен жүруге тырысыңыз. Бас киімсіз ұзақ уақыт күн астында жүру күн өтуіне әкелуі мүмкін.
Бір қызығы, тікелей күн сәулесінің астында тұрған адамның денесі көлеңкеде тұрған адамға қарағанда 10-15 градусқа артық жылуды сезінуі мүмкін. Сондықтан ауа температурасы 35 градус болса да, ағза әлдеқайда жоғары температураны қабылдайды.
Шөлдегенше күтпеңіз
Адамдардың көпшілігі су ішуді тек шөлдеген кезде ғана есіне алады. Бірақ мамандар мұны қате әдет деп есептейді. Шөлдеу сезімі пайда болған кезде ағза сұйықтықтың белгілі бір бөлігін жоғалтып үлгереді. Сондықтан ыстық күндері суды аз-аздан, бірақ жиі ішкен дұрыс.
ДДҰ мамандары күні бойы кемінде 2-3 литр су ішуді, ал ұзақ уақыт далада жүрген жағдайда бұл мөлшерді арттыруды ұсынады. Газдалған тәтті сусындар, күшті кофе және алкоголь сусыздануды күшейтуі мүмкін. Сондықтан аптап күндері қарапайым ауыз су ең дұрыс таңдау саналады.
Киіміңіз сізді салқындата да, қыздыра да алады
Жазда сән үшін қара түсті киім киетіндер аз емес. Бірақ физика заңдары бойынша қара түс күн сәулесін көбірек сіңіреді.
Сол себепті дәрігерлер мен климат мамандары:
- ақ немесе ашық түсті киім таңдауға;
- кең пішілген киім киюге;
- мақта, зығыр, вискоза секілді табиғи маталарды пайдалануға кеңес береді.
Ал бас киім тек сәндік аксессуар емес. Ол күн өтуінің алдын алатын ең қарапайым құралдардың бірі.
Үйді салқындатудың қарапайым тәсілдері
Көп адам үй ысып кеткенде барлық терезені ашып тастайды. Бірақ бұл әрдайым тиімді әдіс емес. Егер сырттағы ауа үйдің ішінен ыстық болса, ашық терезе бөлмені одан әрі қыздырады.
Сондықтан мамандар:
- күн қатты қызған кезде перде немесе жалюзиді жабуды;
- терезелерді күн батқаннан кейін ғана ашуды;
- қажетсіз электр құрылғыларын өшіруді;
- кондиционер болмаса, желдеткішпен бірге мұз салынған ыдыс қоюды ұсынады.
Бұл бөлме температурасын бірнеше градусқа төмендетуге мүмкіндік береді.
Көліктің іші бірнеше минутта пешке айналады
Жаздағы ең үлкен қателіктің бірі - баланы немесе үй жануарын көлікте қалдыру. Ғалымдардың зерттеуіне сәйкес, сыртта ауа температурасы 35 градус болған жағдайда көлік салоны 10-15 минут ішінде 50 градусқа, ал жарты сағаттан кейін 60 градусқа дейін қызуы мүмкін. Тіпті терезені сәл ашып қоюдың өзі бұл қауіпті азайтпайды. Сондықтан дәрігерлер балаларды, егде адамдарды немесе жануарларды көлікте бірнеше минутқа болса да қалдырмауға шақырады.
Күн өткенін қалай білуге болады?
Көпшілік күн өтуді жай ғана бас ауруымен шатастырады.
Шын мәнінде алғашқы белгілер мыналар:
- қатты әлсіздік;
- бас айналу;
- жүрек айну;
- шамадан тыс терлеу;
- бұлшықеттердің тартылуы;
- бас ауруы.
Егер дер кезінде көмек көрсетілмесе, жағдай күрделене түседі.
Қауіпті белгілер:
- дене қызуының 40 градусқа дейін көтерілуі;
- есінен тану;
- сананың шатасуы;
- құрысу;
- тыныстың жиілеуі.
Мұндай жағдайда уақыт жоғалтпай жедел жәрдем шақыру қажет. Дәрігерлер келгенше адамды көлеңкеге немесе салқын бөлмеге апарып, тар киімін босатып, суық компресс қойған жөн.
Ыстық неге тәбетті төмендетеді?
Аптап күндері көптеген адамның тамаққа тәбеті болмайды. Бұл қалыпты құбылыс. Себебі ағза энергияның көп бөлігін денені салқындатуға жұмсайды. Сондықтан ас қорыту жүйесінің белсенділігі төмендейді.
Мамандар мұндай күндері майлы тағамдардың орнына:
- көкөніс;
- жеміс-жидек;
- айран;
- йогурт;
- салқын сорпа;
- қарбыз бен қауын тұтынуға кеңес береді.
Аптап ыстық жайлы көпшілік біле бермейтін бірнеше фактілер
- ДДҰ дерегіне сәйкес, 2000-2019 жылдары әлемде жыл сайын шамамен 489 мың адам ыстықтың салдарынан қайтыс болған.
- 2022 жылдың жазында Еуропада 61 мыңнан астам адамның өлімі аптап ыстықпен байланысты болған.
- Зерттеулерге сәйкес, ауа температурасы жоғарылаған сайын адамның жұмыс өнімділігі төмендеп, қателесу ықтималдығы артады.
- Адам ағзасының шамамен 60 пайызы судан тұрады. Денедегі судың небәрі 2 пайызы азайса, адамның зейіні төмендеп, басы ауырып, әлсіздік сезіле бастайды.
- Асфальттың беткі температурасы кейде ауа температурасынан 20-30 градусқа жоғары болуы мүмкін. Сондықтан күндіз қала көшелері ауылдық жерлерге қарағанда әлдеқайда ыстық болады.
Денсаулықты сақтаудың ең оңай жолы
Аптап ыстықтан толықтай қашып құтылу мүмкін емес. Бірақ оның ағзаға тигізетін зиянын азайту өз қолымызда.
Ол үшін күннің ең ыстық уақытында ұзақ жүрмеу, жеткілікті мөлшерде су ішу, жеңіл әрі ашық түсті киім таңдау, бас киім кию және күн өтуінің алғашқы белгілеріне бейжай қарамау жеткілікті.
Жаздың ыстығы демалыс сыйлағанымен, денсаулыққа жауапкершілікпен қарауды да талап етеді. Кейде қарапайым сақтық шаралары адамның өмірін сақтап қалуы мүмкін.
