دٸن قۇبىلىسى – كيەلٸ قاسيەتتٸلٸك سيپاتقا يە اكسيولوگييالىق سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن, ەتيكالىق نورمالارى مەن مورالدىق تۇجىرىمى ناقتى جەنە دٸني عۇرىپتىق قىرى مەن قۇلشىلىق شارتتىلىقتارى بار دٸني سەنٸم ينستيتۋتى. دٸن ادامنىڭ وجدانىمەن تارازىلانىپ قابىلداناتىن قۇدايلىق زاڭ, بٸراق دٸن تەك قانا جەكە ادامدى عانا ەمەس, تۇتاستاي قوعامدى, مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋشى كٷش ەكەندٸگٸ تاريحي شىندىق. دٸننٸڭ قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك مەنٸ زور. ەربٸر قوعام وتباسىنان, وتباسى جەكە ادامداردان قۇرالاتىن بولسا, ەربٸر ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ار-وجدانى ونى تۇلعا رەتٸندە ٶزٸنە, ەلەمگە, مەملەكەتكە, ەرينە, جاراتۋشىعا بايلانىستى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار تٸرشٸلٸك يەسٸ دەپ بٸرەگەيلەندٸرەدٸ. ار-وجدان ٷنٸ – بۇل تۇلعانىڭ رۋحىنىڭ قالاۋى. وسى تۇرعىدان قاراساق, دٸننٸڭ ماقساتى ادامنىڭ ار-وجدان ٷنٸمەن ۇشتاسىپ, ادامگەرشٸلٸك قاعيدالارعا قايشى كەلمەۋگە تيٸستٸ.
«ەلەمدەگٸ دٸندەردٸڭ تٷپ ماقسۇتى,
ٷش نەرسەدەن بۇلجىماي قۇشاقتاسار,
قۇداي بار, ۇجدان دۇرىس, قييامەت شىن
ەش دٸننٸڭ ماقسۇتى جوق مۇنان اسار»
دٸن ادامدى بٸر باۋىر قىلماق ەدٸ,
ونى بٶلٸپ, دۇسپاندىق قارۋ جاسار.
«ٸنجٸل» «قۇران» – بەرٸ ايتىپ تۇرسا-داعى,
اداسىپ اردان كٷسٸپ قارا باسار.
(ش. قۇدايبەردٸۇلى)
دەگەن دٸن عۇلاماسىنىڭ سٶزٸنە قۇلاق اسساق تا, وسى اقيقاتقا مەڭزەيدٸ. دەگەنمەن, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىندىعى, دٸن اتىن جامىلعان ەكسترەميزمنٸڭ بەلەڭ الۋىمەن كٶرٸنٸس بەرٸپ تۇر. سوندىقتان دا, ەلٸمٸزدە زايىرلىلىق قاعيداتتارىن عىلىمي نەگٸزدەۋ, دٸن اتىن جامىلعان ەكسترەميزمنٸڭ الدىن الۋ وعان زاڭدىق تۇرعىدا توسقاۋىل قويۋ, قوعامنىڭ ٸشكٸ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنا ٸرٸتكٸ سالۋعا جول بەرمەۋ مەسەلەلەرٸ ٶزەكتٸلٸككە يە.
بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ەرەكەت جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاما ٸسكە قوسىلۋى تيٸس.
2017-2020 جىلدارعا ارنالعان وسىناۋ ماڭىزدى قۇجات جايىندا ەلباسى ٶزٸنٸڭ سوڭعى جولداۋىندا اتاپ ٶتكەن بولاتىن:
«قازٸرگٸ زاماندا ادامزات تەرروريزمنٸڭ بەلەڭ الۋىمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىر. بۇل رەتتە دەسترۋكتيۆتٸ كٷشتەردٸ قارجىلاندىراتىندارعا, شەتەلدٸك تەرروريستٸك ۇيىمدارمەن بايلانىس جاسايتىندارعا قارسى كٷرەس جٷرگٸزۋ ٸسٸ نەگٸزگٸ مەسەلە بولىپ سانالادى. دٸني ەكسترەميزمدٸ ناسيحاتتاۋدىڭ الدىن الۋ, ەسٸرەسە ينتەرنەت پەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ونىڭ جولىن كەسۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋ كەرەك. قوعامدا, ەسٸرەسە, دٸني قارىم-قاتىناس سالاسىنداعى راديكالدى كٶزقاراسقا بايلانىستى كەز كەلگەن ەرەكەتكە «مٷلدە تٶزبەۋشٸلٸكتٸ» قالىپتاستىرۋى كەرەك. باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا سوتتالعانداردى تەولوگييالىق تۇرعىدان ساۋاتتاندىرۋ قىزمەتتەرٸنٸڭ ماقساتتى جۇمىسى ۇيىمداستىرىلۋعا تيٸس. ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك رۋحىندا تەربيەلەۋ ٷشٸن قوسىمشا قادامدار جاساۋ كەرەك. بۇل ٸسكە مەملەكەتتٸك ەمەس سەكتوردى جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەردٸ بەلسەندٸ تٷردە تارتۋ قاجەت»
قازاقستاندا تەۋەلسٸزدٸك العان ۋاقىتتان بەرٸ دٸن مەن ساياسات قاتىناسىندا بٸراز تەجٸريبە جيناقتالدى. دٸن تۋرالى زاڭدار قابىلدانىپ, زاڭ جوبالارى مەن باپتار تولىقتىرۋلار مەن ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. بۇلار قۇقىقتىق جاعىنان جاسالىپ جاتقان ٸس شارالار. تەرروريزممەن كٷرەس ستراتەگيياسى قابىلداندى. زاڭدا حانافي مەكتەبٸ مەن حريستيان پراۆوسلاۆ مەكتەبٸنٸڭ تاريحي رٶلٸ مويىندالاتىندىعى كٶرسەتٸلدٸ. نەگٸزٸنەن بۇل شەشٸمدەر مەملەكەتتٸڭ دٸن ساياساتىنىڭ باعىتىن دا انىقتايدى.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ دٸنگە باستى قاتىستى قاعيدا بۇل زايىرلىلىق ۇستانىمى. اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابى, 1-تارماعىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶزiن دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتiك مەملەكەت رەتiندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جەنە ادامنىڭ ٶمiرi, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەگەن قاستەرلٸ قاعيداتتار قازاق دالاسىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحي-رۋحاني تەجٸريبەسٸنەن باستاۋ الىپ, بٷگٸنگٸ ٷدەرٸستەرمەن توعىسىپ جاتىر. زايىرلى مەملەكەتتٸڭ زاڭدارىنا ساي ادامنىڭ دٸني سەنٸم بوستاندىعى قورعالاتىندىقتان, كٶپ كونفەسسيونالدى جەنە كٶپ ەتنوستى ەلٸمٸزدٸڭ جاعدايىندا قانداي دا بٸر دٸني سەنٸمنٸڭ كٶزقاراستارىن تاڭۋعا تىيىم سالىناتىندىقتان «دٸن مەملەكەتتەن بٶلەك» دەگەن ۇستانىم بار. بۇل دٸننٸڭ قوعام ٶمٸرٸندەگٸ ورنىن جوققا شىعارۋ ٷشٸن ەمەس, دٸننٸڭ مەملەكەت ساياساتىنا قول سۇقپاي, بەيتاراپتىق ساقتايتىندىعىن بٸلدٸرەدٸ جەنە دٸننٸڭ ساياسيلانۋى ارقىلى بەلگٸلٸ بٸر مٷددەلٸ توپتاردىڭ يدەولوگييالىق قۇرالىنا اينالۋىنان ساقتانۋداعى باستى قاعيدا بولىپ سانالادى.
زايىرلى قۇقىق – دٸني شارتتارعا نەگٸزدەلمەگەن قۇقىق, ال زايىرلى مەملەكەت – دٸني سەنٸم اقيدالارىنا سٷيەنبەگەن مەملەكەت دەپ بٸلەمٸز.
زايىرلىلىق ورىس تٸلٸندەگٸ «سۆەتسكوست» ۇعىمى, باتىستاعى «لايتسيزم», «سەكۋليياريزم» ۇستانىمدارىنىڭ بالاماسى رەتٸندە قولدانىلۋدا. ساياسي بيلٸكتٸڭ قۋاتىن دٸننەن الماۋى, كونستيتۋتسيياسىن دٸنگە نەگٸزدەمەۋٸ, بەلگٸلٸ بٸر دٸندٸ قولداماۋى, بارلىق دٸن ٶكٸلدەرٸنە تەڭ قۇقىق بەرۋٸ, دٸن جەنە مەملەكەت ٸستەرٸنٸڭ اجىراتىلۋى سيياقتى نەگٸزگٸ ۇستانىمداردىڭ وسى لايتسيزمگە تەن باستى قاعيداتتار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىنداي فۋنكتسييالاردى قامتىعان – لايتسيزمنٸڭ مازمۇنىندا دٸن جەنە دٷنيە, جاماعات جەنە قوعامنىڭ ٶزارا اجىراتىلۋى, بٸر بٸرٸنە ارالاسپاۋى, ادامداردىڭ دٸنٸنە نەمەسە اتەيست بولۋىنا قاراپ باعالانباۋى, تٶمەندەتٸلمەۋٸ, ەركٸن قۇلشىلىقتارىن ورىنداۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸلۋٸ نەمەسە ورىنداۋعا مەجبٷرلەۋدٸڭ بولماۋىن قاراستىرعان.
الايدا زايىرلىلىق تەك قانا قۇلشىلىق پەن سەنٸم بوستاندىعى نەمەسە مەملەكەت پەن دٸننٸڭ ٶزارا اجىراتىلۋىمەن شەكتەلمەيدٸ, ونىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى جەكە تۇلعانى سىرتتان تاڭىلعان دٸندەردٸڭ جەنە يدەولوگييالاردىڭ قىسىمىنان قورعاۋدى قۇتقارۋدى كٶزدەيدٸ. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قازاقستانعا كەيٸنگٸ ۋاقىتتا بەلسەندٸلٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن, ەرتٷرلٸ تەرورلىق ەرەكەتكە بارۋشىلار ٶز ەرەكەتٸن دٸني تۇرعىدا نەگٸزدەۋگە قولدانعان «سالافيلٸك» اعىمنىڭ يدەولوگييالىق قۇرساۋىنا ٶز ازاماتتارىن باقىلاۋسىز بەرٸپ قويۋى مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ. باسقا دا كٶپتەگەن دٸني اعىمدار مەن حريستيان ميسسيونەرلەرگە دٸني يدەولوگييالىق كەڭٸستٸكتٸ بەرٸپ, باقىلاۋسىز قالدىرۋ مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زور قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
دٸن مەن مەملەكەت اراسىنداعى زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ اياسى مەن قىزمەتتەرٸ, تاريحي, بولمىستىق قاتىناسى, قولدانۋ تەتٸكتەرٸ عىلىمي تەورييالىق, پراكتيكالىق جاعىنان كٶرٸنٸس تابۋى ٷشٸن قازاقستاننىڭ ەشكٸمدٸ قايتالامايتىن ٶزٸندٸك زايىرلىلىق كونتسەپتسيياسى, دٸني بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ جاڭعىرتىلىپ قايتا قالىپتاستىرىلۋى تابيعي شارت. يسلام شاريعاتى اياسىندا دا زايىرلىلىققا تەن قۇندىلىقتار كٶرٸنٸس تاپقانى مەلٸم. ونىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – دٸني سەنٸم بوستاندىعى قاعيداسى. يسلام ٸلٸمٸن ەڭ كەمەل, ەڭ اقيقات سەنٸم دەپ بٸلۋ, ٶزگە دٸندٸ ۇستانۋشىلارعا شەك قويمايدى, زەبٸر كٶرسەتپەيدٸ, قامقورلىقسىز قالدىرمايدى. «دٸندە زورلىق جوق» دەگەن قاعيدا قۇران اياتتارىنان باستاۋ الىپ, مۇحاممەد پايعامباردىڭ ٶنەگەسٸنە نەگٸزدەلٸپ, ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸنە دەگەن قۇرمەتكە, يسلامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشٸلٸك ۇستانىمدارىنا نەگٸز بولعان. دٸنارالىق قاتىناس قاعيداتتارىن, دٸني سەنٸم مەن ار-وجدان بوستاندىعىن بەكٸتكەن العاشقى قۇجاتتار «مەدينا كەلٸسٸمٸندە» كٶرٸنٸس تاۋىپ, ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸنە قامقورلىق جاساۋدان, مال-مٷلكٸنە قول سۇقپاۋدان, مۇسىلمان مەملەكەتٸندەگٸ قوعام مٷشەلەرٸ بولىپ تابىلاتىن ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸمەن بەيبٸت, تەڭ كٶرشٸلٸك قاتىناستا بولۋ ٷلگٸسٸنەن كٶرٸندٸ. ق. ا. ياساۋيدٸڭ: «سٷننەت ەكەن, كەپٸر دە بولسا, بەرمە ازار» دەگەن ۇستانىمى قوعامداعى رۋحاني تەپە-تەڭدٸك پەن كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋعا باعىتتالعان. «ادامزاتتىڭ بەرٸن سٷي باۋىرىم دەپ» دەگەن ابايدىڭ دٸننٸڭ ٶزەگٸن حاققا ماحابباتتان, مەيٸرٸمنەن ٸزدەۋٸ بٷگٸندە ٶزەكتٸلٸگٸن جويماعان اقيقات. بۇل دەستٷردٸ جاڭعىرتۋ ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ باياندىلىعى ٷشٸن جاسالۋى تيٸس: ساياسيلانعان دٸننەن ساقتانۋ ٷشٸن, دٸندٸ ساياساتتىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋدان اۋلاق بولۋ ٷشٸن قاجەت. بٸراق, دٸننٸڭ نەگٸزگٸ مەنٸنە دە, ماڭىزىنا دا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ونى قوعامداعى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي ورىندى پايدالانا بٸلۋگە ۇمتىلىس جەنە ونىڭ دەستٷرٸ قازاق قوعامىندا بۇرىندا دا بار ەدٸ. مەسەلەن, الاش قوزعالىسىنىڭ ٸرٸ رەفورماتورى ب.سىرتانوۆ 1911 جىلى «قازاق ەلٸ» ۋستاۆىن جازىپ شىقتى. وندا «ادام بالاسىنىڭ قۇقى تۋراسىندا» دەپ اتالاتىن ٸٸ تاراۋىنىڭ 10 بابىندا: «قازاق ەلٸندە ادام بالاسىنىڭ بەرٸ تەڭ قۇقىلى. دٸنٸنە, قانىنا, تەگٸنە, نەسٸلٸنە قاراپ, ادامدى قورلاۋعا جول جوق. ادام تەك زاكون ھەم قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ» دەپ جازدى. «الاش» پارتيياسىنىڭ 1917 جىلعى باعدارلاماسىنىڭ IV تاراۋىندا: «دٸن ٸسٸ مەملەكەت ٸسٸنەن ايىرىلۋى بولۋى. دٸن بٸتكەنگە تەڭ قۇقىق. دٸن جايۋعا ەرٸك. كٸرۋ-شىعۋ جاعىنا بوستاندىق. مۋفتيلٸك قازاقتا ٶز الدىنا بولۋى. نەكە, تالاق, جانازا, بالاعا ات قويۋ سيياقتى ٸستەر موللادا بولۋى, جەسٸر داۋى سوتتا قارالۋى» دەگەن قۇقىقتىق نورما كٶرسەتٸلدٸ. باعدارلاماداعى «دٸن ٸسٸ مەملەكەت ٸسٸنەن ايىرىلۋى بولۋى» دەگەن نورما زايىرلىلىقتىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. زايىرلىلىق ۇستانىمىن نەگٸزگە المايتىن مەملەكەتتەردە دٸني فاناتيزم نەمەسە ساياسي لاڭكەستٸكتٸڭ بيلٸككە ٷستەمدٸك ەتۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعارىلايدى. دٸني فاناتيزم - نادان دٸنداردىڭ ٶز دٸني اقيدالارىن ابسوليۋتتٸك اقيقات رەتٸندە قابىلداتىپ, باسقا دٸني تانىمداعىلاردىڭ جولىنا «شيرك» رەتٸندە ٷكٸم شىعارىپ, ساياسي بيلٸكتٸ ٶز ىقپالىنا الىپ, اللانىڭ اتىنان سٶيلەۋگە بەيٸمدەلەدٸ. سوندىقتان دٸن ەركٸندٸگٸن دٸني جەنە ساياسي فاناتيزمگە قارسى قورعانۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى زايىرلىلىق ۇستانىمى جەنە ونىڭ كٶپقىرلى فۋنكتسييالارى بولۋ كەرەك «بٸز بۇقارا ساناسىنداعى دٸنشٸلدٸكتٸڭ ارتۋىنا ەزٸر بولۋىمىز كەرەك, وندا تۇرعان قاتەرلٸ ەشتەڭە جوق. جالپى دٸن ٶزدٸگٸنەن ٶنەگەلٸ اقيقاتتان بٶتەن ەشتەڭە ٷيرەتپەيدٸ. جالعىز-اق, بٸزگە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸ: دٸني بٸلٸمٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸ ونشا جوعارى بولماي وتىرعانى» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ ٸٸ سەزٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە.
سوندىقتان «دٸن مەملەكەتتەن بٶلٸنگەندٸگٸ» بيلٸكتٸڭ دٸنگە بەيتاراپ قاراۋى ەمەس, زايىرلىلىقتىڭ بۇل ۇستانىمىنا ساي – دٸن ساياساتقا قۇرال بولماۋى ٷشٸن مەملەكەتتٸك بيلٸك پەن دٸني بيلٸكتٸڭ اجىراتىلۋى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە لايىقتى زايىرلىلىق كونتسەپتسيياسى قازاق حالقىنىڭ جٷرٸپ ٶتكەن تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى بولۋعا تيٸستٸ. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كٶتەرٸلگەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەر ەلەمدەگٸ جاڭا تاريحي كەزەڭنٸڭ دٷبٸرلٸ ٷدەرٸستەرٸنە كٶش تٷزەپ, بٸرتۇتاس ۇلت رەتٸندە قادام باسۋىمىزعا باعىت سٸلتەگەن. ساناداعى تاپتاۋرىنداردان ارىلۋ, جاھاندانۋدىڭ داۋىلىنا تٶتەپ بەرە وتىرىپ, جاڭعىرۋدىڭ جاعىمدى جاقتارىن قولدانا بٸلۋ.
ونىڭ باستى شارتى:
«ەجەپتەۋٸر جاڭعىرعان قوعامنىڭ ٶزٸنٸڭ تامىرى تاريحىنىڭ تەرەڭٸنەن باستاۋ الاتىن رۋحاني كودى بولادى. جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي بٸلۋ» دەپ ۇسىنىلۋى جەنە ونىڭ سەبەبٸ «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدٸڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان نەر الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەپ تۇجىرىمدالۋى ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ارتا تٷسۋٸنٸڭ تاعى بٸر كۋەسٸ. ماقالادا «ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸ ساقتاۋ مەن ۇلتتىق جاڭعىرۋ دەگەن ۇعىمداردى ۇشتاستىرا وتىرىپ, ونىڭ ٶزٸن ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋٸنٸڭ شارتى» دەپ تۇجىرىمداپ: «ونىڭ ەكٸ قىرى بار. بٸرٸنشٸدەن, ۇلتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتۋ. ەكٸنشٸدەن, ۇلتتىق بولمىستىڭ ٶزەگٸن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ بٸرقاتار سيپاتتارىن ٶزگەرتۋ» دەپ تٷيٸندەيدٸ.
پاتريوتتىق تەربيەنٸ «تۋعان جەر» باعدارلاماسى اياسىندا دامىتۋ جەنە رۋحاني دەستٷردٸڭ باستى نەگٸزدەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە «قازاقستانىڭ قاسيەتتٸ رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسى كەرەك» دەگەن يدەيانى ۇسىنا وتىرا: «يدەيانىڭ تٷپكٸ تٶركٸنٸ ۇلىتاۋ تٶرٸندەگٸ جەدٸگەرلەر كەشەنٸن, قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيٸن, تارازدىڭ ەجەلگٸ ەسكەرتكٸشتەرٸن, بەكەت اتا كەسەنەسٸن, التايداعى كٶنە قورىمدار مەن جەتٸسۋدىڭ كيەلٸ مەكەندەرٸن جەنە باسقا دا جەرلەردٸ ٶزارا ساباقتاستىرا وتىرىپ, ۇلت جادىندا بٸرتۇتاس كەشەن رەتٸندە ورنىقتىرۋدى مەڭزەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ تۇتاسا كەلگەندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ مىزعىماس نەگٸزٸن قۇرايدى» تاريحي نىسانداردى دا ناقتى اتايدى. «قازاقستاننىڭ قاسيەتتٸ جەرلەرٸنٸڭ مەدەني-گەوگرافييالىق بەلدەۋٸ – نەشە عاسىر ٶتسە دە بٸزدٸ كەز كەلگەن رۋحاني جۇتاڭدىقتان ساقتاپ, امان الىپ شىعاتىن سيمۆولدىق قالقانىمىز ەرٸ ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ قاينار بۇلاعى. ول – ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك نەگٸزدەرٸنٸڭ باستى ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ» دەي كەلە ماقالادا بولاشاقتا وسى باعىتتا اتقارىلار وقۋ-اعارتۋ, اقپاراتتىق ناسيحات, تۋريستٸك باعىتتاردى انىقتاۋ مەسەلەلەرٸ ناقتىلى باياندالادى.
ەلباسىنىڭ وسىناۋ زور باعدارلامالىق ماقالاسىنان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ بٸزدٸڭ تاريحي رۋحاني تامىرىمىزدان قول ٷزبەۋ ارقىلى اتقارىلار ٸس ەكەندٸگٸنە قٶزٸمٸز جەتەدٸ. سوندىقتان ەربٸر رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دٸني دەستٷرمەن ساباقتاستىعى بارلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلٸمٸزدەگٸ دەستٷرلٸ دٸننٸڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارىنىڭ جاڭا زامان تالابىنا ساي قايتا قارالىپ, رۋحاني-دٸني دەستٷرٸمٸزگە ساي جاڭعىرتىلۋى ماڭىزدى ەكەندٸگٸنە نازار اۋدارامىز.
ا. مەيٸرمانوۆ,
قر بعم عك فيلوسوفييا,
ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ
اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ
