انىقتاما
زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ ەر جىلدارى مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ ەر ساتىسىنان ٶتكەن. ول بٸر كەزدەرٸ جوعارى كەڭەس دەپۋتاتى, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ, قر كٶشٸ-قون جەنە دەموگرافييا جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸك تٶراعاسى, قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسى, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ, ٶزبەكستان, رەسەي, ۋكراينا, مولدوۆا ەلدەرٸندە تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸ بولىپ قىزمەت اتقارعان.
وسى جىلدىڭ 25-27 ماۋسىم ارالىعىندا ٶتكەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتٸڭ ورنىنا بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ, «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ سول كەزدەگٸ حاتشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ كەلگەن بولاتىن. سودان بەرٸ تٶرت ايدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعى استاناعا كٶشٸپ, جاڭا قارقىنمەن, تىڭ جوبامەن جۇمىس ٸستەيدٸ دەگەن سٶز شىندىققا اينالدى. ەل زاۋىتبەك قاۋىسبەكۇلىن قاۋىمداستىق جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرەدٸ دەگەن ٷمٸتپەن قارسى الدى.
قازٸر دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعى تٷگەلدەي استاناعا كٶشكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولدى. قاۋىمداستىقتىڭ الماتىداعى عيماراتى «وتانداس-ەل» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنە بەرٸلگەن. بٸرلەستٸك مٷشەلەرٸ ۇزاق جىل جٶندەۋ كٶرمەگەن عيماراتتى كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزٸپ جاتقاندارىن حابارلادى. الماتىدا قاۋىمداستىقتىڭ فيليالى جۇمىس ٸستەيدٸ ەرٸ قاۋىمداستىقپەن بٸرلەسٸپ, شەتەلدەگٸ قازاقتار جەنە وتانعا ورالعان قانداستاردىڭ رۋحاني-مەدەني, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸمەن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعى مەن «وتانداس-ەل» – ەكٸ تاراپ بٸرلٸكتە اينالىساتىن بولادى.
نايمانباەۆ, ماماشەۆ, تۇرىسبەكوۆ...
«تەۋەلسٸزدٸك الا سالىپ شەتەلدەگٸ قازاقتاردى ەلگە شاقىرۋدى, وتانعا ورنالاستىرۋدى قۇپ كٶرٸپ, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ ٸ قۇرىلتايىن ٶتكٸزۋگە بٸردەن بٸر مۇرىندىق بولعان تۇلعا – نازارباەۆ», – دەيدٸ 90 جىلداردىڭ سوڭىندا ەلگە ورالعان اقساقال زامان التىنبەكوۆ. ول ٶزٸ تۋىپ-ٶسكەن ٶزبەكستان شەتەلدەگٸ ٶزبەكتەر ٷشٸن مۇنداي مٷمكٸندٸك بەرە الماعانىن, تٸپتٸ تمد ەلدەرٸندە شەتتەگٸ وتانداستارىن شاقىرۋدى جٷيەلٸ جٷرگٸزگەن تەك قازاقستان عانا ەكەنٸن ايتىپ, «بۇل – بٸزدٸڭ ەلدٸڭ باقۋاتتىلىعىن كٶرسەتەدٸ» دەگەن پٸرٸ بٸلدٸردٸ.
ساراپشى, قوعام قايراتكەرٸ راحىم ايىپۇلى بولسا, قاۋىمداستىقتىڭ بەلگٸلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ, جازۋشى قالداربەك نايمانباەۆ باسقارىپ تۇرعان شاقتا ەدەۋٸر بەدەلدٸ بولعانىن ايتادى. شەتەلدەن ەلگە ورالعان قانداستاردىڭ قۇجات بٸتٸرۋ, كۆوتا الۋ, ەلگە ورنالاسۋ ٸستەرٸنە نايمانباەۆ باسقارعان قاۋىمداستىق جيٸ ارالاسىپ, قازاق كٶشٸ-قونىنىڭ جاندانۋىنا, زاڭنىڭ كەمەلدەنۋٸنە وڭدى ىقپال ەتتٸ دەگەن پٸكٸردە.
– ال ماماشەۆ تۇسىندا ەشقانداي جٷيەلٸ جۇمىس بولمادى. شەتەلدە قازاقتاردىڭ كٸشٸ قۇرىلتايىن ٶتكٸزۋدەن اسپادى. وندا دا مەملەكەتتەن تەندەر الىپ, ەۋروپا قازاقتارىنىڭ قوناعى بولىپ قايتۋدان ارىعا ۇزامادى. ونىڭ قانداي نەتيجە بەرگەنٸن ەشكٸم ەسەپتەگەن جوق. ماماشەۆ تۇسىنداعى قاۋىمداستىق – شالاجانسار ۇيىمنىڭ بٸرٸ بولدى. مۇنداي ۇيىمنىڭ بار ەكەنٸن دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قۇرىلتايى ٶتەتٸن كەزدە عانا ەل بٸلەتٸن, – دەيدٸ راحىم ايىپۇلى.
ساراپشى نايمانباەۆتىڭ ۇزاق جىلدىق تەجٸريبەسٸمەن قوسا, قوعامدىق بەدەلٸ بولعانىن ايتادى. ال ماماشەۆ بولسا مينيستر بولعانىنا قاراماستان قوعامدىق ورتادا بەدەلدٸ بولماعاندىقتان مەملەكەتتٸك مەكەمەلەرگە, مينيسترلٸكتەرگە سٶزٸ ٶتٸمسٸز بولدى دەپ قارايدى.
– جۋىردا استانادا زاۋىتبەك قاۋىسبەكۇلىنىڭ شاقىرۋىمەن ارنايى كەزدەسۋگە باردىق. ول كٸسٸ قاۋىمداستىقتىڭ الدا اتقارار جۇمىستارىمەن تانىستىردى. ٶز جوسپارلارىمەن بٶلٸستٸ. شىنىمدى ايتايىن, زاۋىتبەك مىرزانىڭ ٸسكەر باسشى ەكەنٸنە كٶزٸم جەتكەندەي بولدى. بۇل شاق تۇرىسبەكوۆ ٷشٸن تاريحي مٷمكٸندٸك. ەلەمدەگٸ قازاقتاردى ەلگە ەكەلۋ – وتان ٷشٸن ٸستەلەر ەڭ باستى جۇمىس. بٸزگە ولار, ولارعا بٸز كەرەكپٸز, – دەيدٸ راحىم ايىپۇلى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەرتەرەكتە كٶشٸ-قون جەنە دەموگرافييا اگەنتتٸگٸن باسقارعان تۇرىسبەكوۆ بۇل سالانىڭ قىر-سىرىن ەبدەن بٸلەدٸ.
ول ٶزٸنٸڭ تۇرىسبەكوۆتىڭ جوسپارلارىن ۇناتقانىن ايتادى. «وتانداستار» قورى ارقىلى شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردى ەل ٶمٸرٸنە بەيٸمدەۋ, جۇمىسپەن, باسپانامەن قامتۋ, سولتٷستٸك وبلىستارعا ورنالاستىرۋدىڭ جٷيەلٸ مەحنيزمدەرٸن ويلاستىرىپ, سونى قولعا الۋعا كٷش سالىپ جاتقانىنا قۋانۋلى.
«تۇرىسبەكوۆ دەۋٸرٸ» بولا ما?
«قاۋىمداستىق جاي ۇيىم ەمەس, پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ ٶزٸ تٶراعا بولىپ سانالاتىن ساناۋلى ۇيىمنىڭ بٸرٸ. بۇل ۇيىمنىڭ دەڭگەيٸ كەرەك بولسا, قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىمەن تەڭ بولۋى تيٸس».
«وتانداس-ەل» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ تٶراعاسى مۇقان مامىتحاننىڭ پٸكٸرٸ وسىعان سايادى. قالداربەك نايمانباەۆ كەزٸندە قاۋىمداستىقتا ۇزاق جىل قىزمەت ەتكەن مۇقان مامىتحان قاۋىمداستىقتىڭ قولىندا كٶپ مٷمكٸندٸك بار دەپ بٸلەدٸ.
– قاۋىمداستىق نايمانباەۆتىڭ كەزٸندە بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەگەنٸ شىن. ماماشەۆ كەزٸندە اتقارىلعان ٸستەر نايمانباەۆ بەكٸتٸپ كەتكەن ٸس-شارالاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا بولدى. نايمانبەۆ قازاق كٶپ شوعىرلانعان قىتاي, ٶزبەكستان, موڭعوليياعا جيٸ بارىپ, ونداعى زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸمەن ٷنەمٸ پٸكٸرلەسٸپ, ولاردى ەلگە شاقىراتىن. مەنٸڭشە, زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ زور مٷمكٸندٸگٸ بار. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 26 جىلىندا ەكونوميكالىق جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ. الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, تەجٸريبە جيناقتادى. تۇرىسبەكوۆ مىرزا – ەلٸمٸزدٸڭ كٶشٸ-قون ساياساتىنىڭ نەگٸزٸن قالاعانداردىڭ بٸرٸ. ول كٸسٸ ۇزاق جىل ٶزبەكستان مەن رەسەيدە ەلشٸ بولدى. بٸزدٸڭ شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ كٶپ بٶلٸگٸ وسى ەكٸ ەلدە تۇرادى. ەگەر ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييالىق تەجٸريبەسٸن ٸسكە قوسار بولسا, قازاق كٶشٸندەگٸ «تۇرىسبەكوۆ دەۋٸرٸ» باستالۋى مٷمكٸن. كٸمدە-كٸم قازاق كٶشٸ ٷشٸن, شەتەلدەگٸ قازاقتاردى ەلگە ورالتۋ ٷشٸن ازداپ بولسا دا, ەڭبەك ەتەر بولسا, ۇلتقا جاساعان ايرىقشا ٷلەسٸ دەپ بٸلگەن جٶن. بٸرەۋلەر ۇرانداتىپ, ەندٸ بٸرەۋلەر ٷنسٸز ٸس تىندىرادى. زاۋىتبەك قاۋىسبەكۇلى – سوڭعى توپقا جاتادى, – دەيدٸ بٸرلەستٸك تٶراعاسى.
سونىمەن قاتار ول, قاۋىمداستىق پەن «وتانداس-ەل» بٸرٸگٸپ, الداعى ۋاقىتتا ەلگە كەلگەن جەنە شەتەلدە تۇراتىن قازاقتارعا نەگٸزدەپ مەدەني-رۋحاني, بٸلٸم, سپورت, بيزنەس سالاسىندا كٶپتەگەن شارالاردى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن ايتادى.
– مىسالى, ەر جىلى ەلەمدٸك ەكونوميكا فورۋمى, ايماقتىق ەكونوميكا فورۋمى, ينۆەستورلاردىڭ فورۋمى دەگەن سەكٸلدٸ كٶپ شارالار ٶتەدٸ. شەتەلدەگٸ قازاقتار اراسىندا ٸرٸ بيزنەسمەندەر, كەسٸپكەرلەر, زاۋىت-فابريكا يەلەرٸ بارشىلىق. بٸز سولاردى ەلگە شاقىرىپ, ٶزٸمٸزدەگٸ «اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ ٸسكەر توبىمەن نەگە كەزٸكتٸرمەيمٸز? ولاردى ەلدٸڭ كٶركەيۋٸ ٷشٸن ينۆەستور بولۋعا نەگە ٷگٸتتەمەيمٸز? مۇنداي شارانى ۇيىمداستىرۋعا كٸم قارسى? زەكەڭ (زاۋىتبەك) بۇل سەكٸلدٸ كٶپتەگەن ويىمىزدى قولداپ وتىر. بٸزدٸڭ ماقسات – قاۋىمداستىق جۇمىسىن جانداندىرۋ ارقىلى ەلگە پايدالى جۇمىس ٸستەۋ, – دەيدٸ مۇقان مامىتحان.
قىتايداعى قازاقتارعا اراشا تٷسە مە?
سوڭعى بٸر جىل كٶلەمٸندە قىتايداعى قازاقتاردىڭ تٷرلٸ قىسىم كٶرٸپ جاتقانى تۋرالى باق بەتتەرٸندە ٷزبەي جازىلىپ كەلەدٸ. دٷنيەجٷزٸ قازاقتاردىڭ V قۇرىلتايىندا بۇل جاعداي تۋرالى گەرمانييادان كەلگەن دەلەگات ٶمٸرحان التىن پرەزيدەنت نازارباەۆقا ايتقان بولاتىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنداي جاعدايدان حابارسىز ەكەنٸن جەتكٸزٸپ, تيٸستٸ ورىندارعا تاپسىرما بەرٸپ, بۇل ٸس جٶنٸندە ارنايى زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸنٸن جەتكٸزگەن ەدٸ. جۋىردا سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ قايرات ەبدٸراحمانوۆ قىتايدىڭ شىڭجاڭ رايونىندا قالىپتاسقان كٷردەلٸ جاعدايدى زەرتتەگەندەرٸ, شىنىمەن دە قۇجات الۋ, قازاقستانعا شىعۋ قيىنداعانىن ايتقان ەدٸ. ول «شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسىنىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ – بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز» دەگەن بولاتىن.
الماتىداعى بەلسەندٸ جاستار بۇل ٸسكە قاۋىمداستىق تاراپىنىڭ تٸس جارماعانىنا تاڭىرقايتىنىن جەتكٸزەدٸ. ولار بۇل ٸسپەن اينالىسۋ تٸكەلەي قۇزىرەتتەرٸنە جاتپاسا دا, قاۋىمداستىق تاراپىنان قولداۋ كٶرسەتٸپ, تيٸستٸ مەكەمەلەرگە حات جازىپ, تۋىستارى سوتتالعان قانداستاردى قابىلداپ, اقىل-كەڭەس كٶرسەتسە دەگەن ٷمٸتٸ بارلارىن ەرٸ زاۋىتبەك قاۋىسبەكۇلىنىڭ مۇنداي جاعدايعا سەلقوس قارامايدى دەگەن ويلارى بارىن ايتادى.
– قاۋىمداستىق مەملەكەتتٸك ەمەس ۇيىم ەكەنٸن بٸلەمٸز. الايدا جەكە ادامداردىڭ اتىنان حات جازعاننان گٶرٸ, تيٸستٸ مەكەمەلەرگە قاۋىمداستىق اتىنان حات جازساق, ەلدەقايدا تيٸمدٸ بولار ەدٸ. ەگەر بٸزدٸ قابىلداسا, وندا ناقتى پٸكٸرٸمٸزدٸ, قىتايداعى تۋىستارىمىزدىڭ قانداي قيىندىققا تاپ بولىپ وتىرعانىن دەلەلمەن تٷسٸندٸرەر ەدٸك. زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ مىرزا بۇل جايدان حابارى بولا تۇرا, ەلٸ كٷنگە قىتايداعى قازاقتار تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸرمەدٸ. تىم قۇرىسا, قىتايدا تۋىستارى قامالعان قامكٶڭٸل كٸسٸلەردٸ دە قابىلداعان جوق, – دەپ كەيٸستٸك تانىتتى ٶزٸن ارمان دەپ تانىستىرعان ازامات.
ول ٶزٸنٸڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ قىتايدا جازىقسىز قامالىپ جاتقانىنا الاڭداۋلى.
تٷيٸن:
شەتەلدەگٸ ەر قازاقتىڭ تاعدىرى – بار قازاقتىڭ تاعدىرى. ٶيتكەنٸ, قازاقتىڭ ٷشتەن بٸرٸ شەتەلدە تۇرادى.
