قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ كٷشٸنە ەنۋٸ ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭٸن باستاپ بەردٸ. نەگٸزگٸ زاڭ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, زاڭ ٷستەمدٸگٸن نىعايتۋعا جەنە تۇراقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋعا قۇقىقتىق نەگٸز قالىپتاستىرۋدى كٶزدەيدٸ. ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ تابىسى ولاردىڭ ٸس جٷزٸندە دەيەكتٸ جٷزەگە اسىرىلۋىنا تٸكەلەي بايلانىستى.
حالىقارالىق قاتىناستار ساراپشىسى ەرٸ ساياساتتانۋشى سٷيٸنباي سٷيٸندٸكوۆتٸڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ تولىققاندى ٸسكە اسىرىلۋى قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق تۇراقتىلىعىن كٷشەيتٸپ, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, زاڭ ٷستەمدٸگٸ, تەۋەلسٸز ينستيتۋتتار, بولجامدى مەملەكەتتٸك ساياسات جەنە ينۆەستيتسييا ٷشٸن قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق بەدەلٸن نىعايتىپ, قازاقستاندى ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ سەنٸمدٸ ەرٸ جاۋاپتى سەرٸكتەس رەتٸندە تانىتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
- جاڭا كونستيتۋتسييا كٷشٸنە ەنٸپ, ەلدەگٸ كەيٸنگٸ رەفورمالاردىڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸنە اينالدى. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, ساياسي شەشٸمدەردٸڭ شىنايى ەرٸ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا اينالۋى ٷشٸن قانداي شارتتار قاجەت?
- جاڭا كونستيتۋتسييا رەفورمالاردىڭ قۇقىقتىق ٸرگەتاسىن قالىپتاستىردى. الايدا كەز كەلگەن كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستٸڭ نەتيجەسٸ ونىڭ مەتٸنٸمەن ەمەس, ٸس جٷزٸندەگٸ ورىندالۋىمەن ٶلشەنەدٸ. ساياسي شەشٸمدەردٸڭ تيٸمدٸ مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا اينالۋى ٷشٸن ەڭ الدىمەن زاڭ ٷستەمدٸگٸ قامتاماسىز ەتٸلۋٸ, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ كٷشەيۋٸ, شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنٸڭ اشىقتىعى ارتۋى جەنە ازاماتتىق قوعامنىڭ قاتىسۋى كەڭەيۋٸ قاجەت. سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ كەسٸبيلەنۋٸ, تەۋەلسٸز سوت جٷيەسٸ مەن تيٸمدٸ باقىلاۋ تەتٸكتەرٸ رەفورمالاردىڭ تۇراقتى نەتيجەسٸن قامتاماسىز ەتەتٸن نەگٸزگٸ فاكتورلار.
- نەگٸزگٸ زاڭ قابىلدانعاننان كەيٸن ونىڭ ٸس جٷزٸندە ورىندالۋى باستى نازارعا شىعادى. قازاقستاننىڭ بيزنەس, ينۆەستورلار جەنە حالىقارالىق سەرٸكتەستەر ٷشٸن تۇراقتى ەرٸ بولجامدى مەملەكەت ەكەنٸن دەلەلدەيتٸن نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەر قاي سالالاردا كٶرٸنۋٸ تيٸس?
- ەڭ الدىمەن بۇل قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتان, كەلٸسٸمشارتتاردىڭ قورعالۋىنان جەنە سوت جٷيەسٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنەن كٶرٸنۋٸ كەرەك. سونىمەن قاتار ينۆەستيتسييالىق احۋالدىڭ جاقسارۋى, مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تٶمەندەۋٸ, رەتتەۋشٸ ساياساتتىڭ تۇراقتىلىعى جەنە مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸڭ بولجامدىلىعى ماڭىزدى كٶرسەتكٸشتەر سانالادى. حالىقارالىق ينۆەستورلار ٷشٸن زاڭداردىڭ جيٸ ٶزگەرمەۋٸ, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ساباقتاستىعى جەنە بيزنەس جٷرگٸزۋگە قولايلى جاعدايدىڭ قالىپتاسۋى ەرەكشە مەنگە يە.
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا كونستيتۋتسييالىق ٷلگٸنٸ مەملەكەتتٸ جاڭعىرتۋ جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋمەن بايلانىستىرادى. اشىق ەكونوميكا جاعدايىندا ساياسي باستامالاردىڭ ورنىقتى ينستيتۋتسيونالدىق تەجٸريبەگە ۇلاسۋى قانشالىقتى ماڭىزدى?
- اشىق ەكونوميكا جاعدايىندا تۇراقتى ينستيتۋتتار مەملەكەتتٸڭ باستى بەسەكەلٸك ارتىقشىلىقتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. ينۆەستورلار جەكەلەگەن ساياسي شەشٸمدەردەن بۇرىن ولاردىڭ تۇراقتى ينستيتۋتتار ارقىلى ٸسكە اسىرىلۋىنا نازار اۋدارادى. سوندىقتان رەفورمالاردىڭ جٷيەلٸ سيپات الۋى, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ەسەپتٸلٸگٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى, زاڭداردىڭ بٸركەلكٸ قولدانىلۋى ەلدٸڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن كٷشەيتەدٸ. ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىق ۇزاق مەرزٸمدٸ ينۆەستيتسييالاردى تارتۋعا جەنە حالىقارالىق سەرٸكتەستەردٸڭ سەنٸمٸن نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايدا ەلدەر قۇقىقتىق تۇراقتىلىعى, رەتتەۋشٸلٸك جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ جەنە ساياسي تەۋەكەلدەردٸ باسقارۋ قابٸلەتٸ ارقىلى باعالانادى. وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا كونستيتۋتسييا قازاقستاننىڭ ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى بايلانىستى كٷشەيتٸپ, ەلەمدٸك كاپيتال نارىقتارىنداعى ورنىن نىعايتۋعا ىقپال ەتە الا ما?
- يە, ەگەر كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن قاعيداتتار تولىق ەرٸ دەيەكتٸ جٷزەگە اسىرىلسا, بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرا الادى. قازاقستان ەۋروپا مەن ازييانى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى كٶلٸك-لوگيستيكالىق جەنە ەكونوميكالىق توراپ رەتٸندە قۇقىقتىق تۇراقتىلىقتى ساقتاي السا, ونىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعى كٷشەيەدٸ. ەلەمدٸك كاپيتال نارىقتارى ٷشٸن قۇقىق ٷستەمدٸگٸ, تەۋەلسٸز سوت, مەنشٸك قۇقىعىنىڭ قورعالۋى جەنە مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ بولجامدىلىعى نەگٸزگٸ فاكتورلار بولىپ تابىلادى. سوندىقتان كونستيتۋتسييانىڭ تيٸمدٸ ٸسكە اسىرىلۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قارجى جەنە ينۆەستيتسييالىق كەڭٸستٸكتەگٸ پوزيتسيياسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
- قازاقستان ەۋرازيياداعى ماڭىزدى سەرٸكتەس مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە قاراستىرىلىپ كەلەدٸ. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ تولىققاندى ٸسكە اسىرىلۋى ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق بەدەلٸن ارتتىرىپ, ونى سەنٸمدٸ ەرٸ بولجامدى مەملەكەت رەتٸندە تانىتۋعا قانداي مٷمكٸندٸك بەرەدٸ?
- كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ تولىققاندى ورىندالۋى قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق دامۋ باعىتىن, قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىنا ادالدىعىن جەنە ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىعىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ايقىنداي تٷسەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ۇيىمدارداعى بەدەلٸن نىعايتىپ, شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردى تارتۋعا جەنە ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ كەڭەيتۋگە وڭ ەسەر ەتەدٸ. سونىمەن بٸرگە قازاقستاننىڭ كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى مەن ٸشكٸ ساياسي تۇراقتىلىعى ٶزارا ٷيلەسٸم تاپقان جاعدايدا, ەل حالىقارالىق قاۋىمداستىق ٷشٸن سەنٸمدٸ, جاۋاپتى جەنە بولجامدى سەرٸكتەس رەتٸندە تانىلۋىن ودان ەرٸ كٷشەيتە الادى. جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ تيٸمدٸ ٸسكە اسىرىلۋى تەك قۇقىقتىق رەفورما عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزٸ بولماق.
