تٷيەمويناق ارالىنداعى «ٶلٸمنەن دە كٷشتٸ» مونۋمەنتٸنٸڭ جانىنا جينالعان جۇرتشىلىقتىڭ قاتارى بيىل دا قالىڭ ەكەن. اتالعان شاراعا شىعىس ٶڭٸرٸ مەن الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن, اتاپ ايتقاندا, جاپونييا مەن پەكٸستاننان, رەسەيدەن كەلگەن قوناقتار بار, بارلىعى 25 مىڭنان استام ادام قاتىستى. مەرتەبەلٸ مەيماندار ازالى مونۋمەنتكە گٷل شوقتارىن قويىپ, پوليگون قۇرباندارىن بٸر مينۋتتىق ٷنسٸزدٸكپەن ەسكە الدى.
«بەيبٸتشٸلٸك» اكتسيياسىنا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن ارنايى جولداۋىن جولداعان ەكەن. «بٷگٸندە ەلەم حالقى قازاقستانداعى سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعان سەتٸنەن بەرٸ شيرەك عاسىر بولعانىن اتاپ ٶتۋدە. قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا بۇل كٷن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن, مٷشە مەملەكەتتەردٸ, ٷكٸمەتارالىق جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردى, جاستار جەلٸلەرٸ مەن باق-تى مەيلٸنشە قاۋٸپسٸز ەلەم قۇرۋدىڭ قۇندى قادامى رەتٸندە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ قاجەتتٸلٸگٸ جٶنٸندەگٸ اعارتۋ مەن اقپاراتتاندىرۋدى بەلسەندٸ جٷرگٸزۋگە ٷندەيدٸ.
«مەن يادرولىق قارۋدان ازات, بەيبٸتشٸلٸككە ۇمتىلعان قازاقستاندىقتاردىڭ باتىلدىعىن بٶلٸپ قارايمىن. بارلىق ەلدەر مەن حالىقتاردى باس اسسامبلەيانىڭ 20 جىل بۇرىن قابىلداعان يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋدى تەگٸس قامتۋ تۋرالى كەلٸسٸمٸنٸڭ كٷشٸنە ەنۋٸنە تەز ارادا قول جەتكٸزۋگە شاقىرامىن!», – دەلٸنگەن بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ جولداۋىندا.
ٶڭٸر باسشىسى دانيال احمەتوۆ ٶزٸنٸڭ بايانداماسىندا مەملەكەتتٸڭ جاھاندىق انتييادرولىق باستاماسى حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋعا كٷش جۇمساۋىنان ايقىن كٶرٸنەتٸنٸن اتاپ ايتتى.
– جاس قازاقستان مەملەكەتٸ وسىدان 25 جىل بۇرىن – بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸن بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋگە شاقىرۋدىڭ تەڭدەسسٸز ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ. ەلەمدەگٸ 4-شٸ يادرولىق ارسەنالدان ٶز ەركٸمەن باس تارتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ سىناق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىعى يادرولىق دەرجاۆالار باسشىلارىنا تاعىلىم بولدى. بٷگٸنگٸ قازاقستان – يادرولىق قارۋسىز ەلەم جولىنداعى قادامداردىڭ بٷكٸل ەلەم مويىنداعان كٶشباسشىسى. بەرەكە مەن بٸرلٸكتٸ, تىنىشتىق پەن تاتۋلىقتى مۇرات ەتكەن حالقىمىز ماقساتىنا جەتتٸ, بٸر كەزدەگٸ ٷرەي دالاسى بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ التىن بەسٸگٸنە اينالدى. بۇل – بٸز ٷشٸن زور ماقتانىش. بٷگٸنگٸ اكتسييا دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸن, ورتاق ماقساتتى ٸسكە اسىرۋعا شاقىرۋدىڭ تاعى بٸر انىق كٶرٸنٸسٸ. حالىقارالىق قاۋىمداستىق ەلەمدٸك كٶشباسشى رەتٸندە تانىلعان نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ ٸس-قيمىلىن جوعارى باعالايدى. شىعىسقازاقستاندىقتار – جويقىن قارۋدىڭ قۋاتىن باستان ٶتكەرگەندٸكتەن دە يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى باستامانىڭ ەڭ بەلسەندٸ جاقتاۋشىلارى. بٸزدٸڭ ۇلى زامانداسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەيبٸتشٸلٸك باستامالارى مەن «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸندە كٶرٸنٸس تاپقان ەلەمدٸك دامۋ ۇستانىمدارى بارلىق ەلدەردە كەڭٸنەن قولداۋ تابۋدا, – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
بەيبٸتشٸلٸك اكتسيياسىنا جاپونييادان كەلگەن قوناق, توكيو ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى تەرۋە وكادو يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن جاپپاي تارتقاندىقتان قيراتقىش قارۋدان باس تارتۋ بارلىق ەلدەر ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى ەكەنٸن جەتە تٷسٸنەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.
– سەمەي مىسالىنان بٸرتۇتاس ەلدٸڭ تۇرعىندارى زارداپ شەككەن ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ كٶلەڭكەلٸ جاعىن كٶرۋگە بولادى. سٸزدەردٸڭ ەلدەرٸڭٸز ٶتە جوعارى يادرولىق ەلەۋەتتەن ٶز ەركٸمەن باس تارتتى! كەلەسٸ جىلى قازاقستان بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولادى. جەنە بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸز يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىندا جوعارى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸز, – دەدٸ تەرۋە وكادو.
اكتسييا قاتىسۋشىلارى كەلەشەك ۇرپاق ٶكٸلدەرٸنٸڭ قازاقستان مەن جاپونييا تۇرعىندارى قاتتى زارداپ شەككەن قاتەلٸكتٸ قايتالامايتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ. وسى ورايدا اكتسيياعا قاتىسۋشىلار ٶزگە ەلدەردٸ ەلباسىنىڭ بارلىق ەلەمدٸ بەيبٸتشٸلٸككە شاقىرعان باستاماسىنا قولداۋ كٶرسەتۋگە شاقىردى.
– بٷگٸنگٸ اكتسيياعا جاستار كٶپ جينالدى. بەيبٸتشٸلٸك اكتسيياسى – بٸز, جاستار ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. ٶيتكەنٸ, قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتقان تۇڭعىش مەملەكەت رەتٸندە ەلەمگە ٷلگٸ بولىپ وتىر. بارشا ەلەم حالقىنىڭ ەلٸمٸزدەن ٷلگٸ الىپ, ٸزگٸ باستامالارعا قولداۋ كٶرسەتۋٸ ٶتە ماڭىزدى. بٷگٸنگٸ شارانىڭ نەگٸزگٸ تٸنٸ وسىندا. تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ «اتوم» جوباسىنا قول قويعان بولاتىن. بٸز, سەمەيلٸك جاستار, وسى جوبا اياسىندا جۇمىس اتقارۋدامىز. بٷگٸندە سەمەي قالاسىندا 40 مىڭعا جۋىق جاس پەتيتسيياعا قول قويدى. تۋعان توپىراعىمىزدا 40 جىل اتوم قاسٸرەتٸ ويران سالعاندىقتان, سەمەيلٸك جاستار بۇل باستامانىڭ پارقىن جاقسى بٸلەدٸ, سوندىقتان ولار ەردايىم بەيبٸتشٸلٸكتٸ قولداۋعا ەزٸر, – دەيدٸ سەمەي قالالىق «سانا» جاستار قوعامدىق ۇيىمىنىڭ جەتەكشٸسٸ ايدوس تٶلەۋحان.
قازٸرگٸ كەزدە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن ٶڭٸردە اتوم قۋاتى بەيبٸت ماقساتتا قولدانىلۋدا. كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق پەن يادرولىق تەحنولوگييالار پاركٸ بازاسى اياسىندا يننوۆاتسييالىق جوبالار جٷزەگە اسىرىلا باستادى. سونداي-اق, اتوم سالاسىن دامىتۋ, ەلدٸڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, قورشاعان ورتا مەن حالىق دەنساۋلىعىن قورعاۋ مٸندەتتەمەلەرٸ شەشٸمٸن تاۋىپ, رادياتسييا سالدارىنان پايدا بولاتىن ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى انىقتاۋ, ەمدەۋ جەنە وڭالتۋ بويىنشا راديولوگييالىق مەديتسينا كلاستەرٸن قۇرۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا.
اكتسييادان كەيٸن شەتەلدٸك عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن اتوم زاردابىنان ارىلۋدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن تالقىلاعان تٷرلٸ جيىندار ٶتتٸ.
دۋمان اناش
دەرەككٶزٸ: "ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
