مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ جاناشىرلارىنىڭ تٷركٸستان جايى پٸكٸرٸ قانداي?
تٷركٸستانعا تاعى دا بارار ەدٸم – وكسانا لوسكۋتوۆا
«استانا» ارناسىندا جاڭالىقتار جٷرگٸزٸپ تانىمال بولعان ديكتور وكسانا لوسكۋتوۆا وسى كٷنٸ «City Transport Systems» كومپانيياسىنىڭ باسپاسٶز حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
ۋاقىت – ول زىمىراپ ٶتەدٸ. تاريح ٷشٸن ادام ٶمٸرٸ تەز ٶتكەنشٸ ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن تاريح كٸرپٸش سەكٸلدٸ تٷرلٸ وقيعالاردان قۇرالادى. ەكٸ جىل بۇرىن قازاق ەلٸ ٷشٸن, جالپى تٷركٸ ەلەمٸ ٷشٸن ٷلكەن تاريحي وقيعا بولدى. ەكٸ جىل بۇرىن تٷركٸستان وبلىسى قۇرىلدى. «تٷركٸستان» دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, تٷركٸلەردٸڭ جەرٸ, وتانى ٶزٸنە لايىقتى دەڭگەيگە جەتە بٸلگەنٸ قازاقستان حالقى ٷلكەن ابىروي, ماقتانىش. ٶيتكەنٸ كٶنە تاريحي مەكەننٸڭ تاريحى دارا تۇلعانىڭ تاريحى سەكٸلدٸ جالعاسۋى كەرەك. تٷركٸستان تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. اۋماعى كەڭ بولعانى سونشا, كاسپيي تەڭٸزٸنەن قىتايعا جەتكەن ەكەن نەمەسە تٷركٸستاندى ەيگٸلٸ جٸبەك جولى كەسٸپ ٶتكەن, تاعىسىن تاعى وسىلاي شەكسٸز جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. تاريحى 9 عاسىردان باستالدى دەگەن راس بولسا, بەلكٸم ودان دا ەرتە, وسى ارالىقتا كٶپ وي, تولعاۋ, ەڭگٸمە جينالدى عوي, – دەيدٸ وكسانا لوسكۋتوۆا.
تانىمال جۋرناليست وسى جىلى بۇل ٶڭٸرگە بارعانىن جەنە جاقسى ەسەر الىپ قايتقانىن ايتتى.
–بيىلعى كٶكتەمدە كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ ٶرشٸمەي تۇرىپ, تٷركٸستان قالاسىنا جول تٷستٸ. سونداعى تٷيگەنٸمٸز بٸر-اق قالا تٷگەل وبلىستىڭ, تٸپتٸ ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن كٶتەرۋگە شاماسى جەتەدٸ. كٶپتەگەن قوناق-ٷيلەر سالىنىپ, جولدار جٶندەلٸپ, كەرەمەت باقتارى كٶرگەندە قۋاندىم, راس. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسٸن, ونىڭ ٸشٸندەگٸ ابىلايحاننىڭ دەلٸزٸن ٶز كٶزٸممەن كٶرٸپ, ەل بيلەگەن حان, بي مەن باتىرلاردىڭ اتىن وقىعاندا ەرەكشە تولقىدىم. بٸز ٶز تۋعان جەرٸمٸزدٸ بٸلمەيدٸ ەكەنبٸز عوي دەپ. شەت ەلدەرٸن كٶرۋگە اسىقپىز. مەسەلەن, ٷندٸستانداعى تەج-ماحال. نە دەيمٸز, جارناما ٶتە قاتتى جاسالادى?! ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر سول جەرگەدٸ كٶز جاۋىن الاتىن سۇلۋلىققا تولى. ەرينە, كەرەمەت جەر. بٸراق ەكٸ جەردٸ سالىستىرا كەلە, تٷركٸستانعا تاعى دا بارار ەدٸم. ٶيتكەنٸ, سەنٸمدٸمٸن مۇنداي قارقىنمەن بٸزدٸڭ تٷركٸستان باسقا تاريحي ەش كەم بولمايدى جەرلەردەن. ونىڭ ٷستٸنە جەرگٸلٸكتٸ حالىق ەڭبەكقور, قايسار. بۇل ەشكٸمگە دە جاڭالىق ەمەس. ماقتارالداعى سۋ تاسقىنى, ارىستاعى ەسكەري قويماداعى جارىلىس حالىقتىڭ قابىرعاسىن قايىستىرعانىمەن, كەۋدەسٸن ەشكٸمگە باستىرمايتىن حالىق ونى دا ەڭسەردٸ. سول سەبەپتٸ الداعى جىلدارى بۇل وبلىس تەك كٶركەيە تٷسەدٸ, حالىق اراسىندا «ٸشكٸ تۋريزم» دەگەن ۇعىم قالىپتاسادى دەپ كەمٸل سەنەمٸن. سولاي بولعاي!, – دەيدٸ ول.
ماكسيم سپوتكاي: تٷركٸستاننىڭ جاڭا دەۋٸرٸ باستالدى
سەنات اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار كادرلىق رەزەرۆٸنٸڭ جەڭٸمپازى ماكسيم سپوتكاي دا تٷركٸستان جايلى ويىمەن بٶلٸستٸ.
تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى – پرگاماتيكالىق تۇرعىدان قاراساڭىز دا ٶتە ماڭىزدى. بۇل تەك تٷركٸستان قالاسى ٷشٸن عانا ەمەس, بٷكٸل قازاقتان ٷشٸن ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار شەشٸم. از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە وبلىستىڭ دامۋ جوسپارى بەكٸتٸلدٸ. كٶپتەگەن جوبالار جٷزەگە اسىپ جاتىر. قانشاما عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتٸ. ولاردىڭ اراسىندا ەلەۋمەتتٸك نىساندار دا بار. ەرينە, تٷركٸستان تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ دەيمٸز. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ قاسيەتتٸ مەكەندەرٸنٸڭ بٸرٸ. ال قازٸر تٷركٸستاننىڭ جاڭا دەۋٸرٸ باستالدى. ەندٸ الداعى ۋاقىتتا وڭتٷستٸك ٶڭٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالارى سٶزسٸز. سول ٷشٸن ناقتى مىسالدار دا جەتەرلٸك, – دەيدٸ ماكسيم سپوتكاي.
ونىڭ ايتۋىنشا, گەوساياسي جەنە ساياسي تۇرعىدان دا تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى دۇرىس بولدى.
– بۇل شەشٸمدٸ پاندەمييا كەزٸندە دە دۇرىس قاراستىرۋ كەرەك. جوعارى دا ايتقانىمداي, تٷركٸستاندا كارانتين كەزٸندە دە قۇرىلىس جۇمىستارى توقتاعان جوق. ونىڭ جەمٸسٸن الداعى 10 جىلدا كٶرەتٸن بولامىز. Nur Otan پارتيياسىندا ەڭبەك ەتكەن كەزدە جاناشىر قىز-جٸگٸتتەرمەن بٸرگە ارىستاعى جارىلىسقا بٸرگە باردىق. قولىمىزدان كەلگەنشە كٶمەكتٸ ۇيىمداستىردىق. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, جارىلىس بولعان كٷنٸ مەملەكەت باسشىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ارىسقا ۇشىپ كەلٸپ, اپاتتى جاعدايدى تەز ارادا جويۋدى جولعا قويدى. وسى كٷنٸ ارىستاعى جاعدايدىڭ تٷزەلٸپ قالعانىن كٶرٸپ, قۋانىپ وتىرامىز. ماقتاارالداعى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەندەرگە دە مەملەكەت تە, حالىق تا كٶمەكتەرٸن اياعان جوق دەپ بٸلەمٸن. قالتالى ازاماتتار دا ٶز ٷلەستەرٸن قوسىپ جاتتى.ەۆاكۋاتسييالانعان 5 202 وتباسىنىڭ جەكە شوتىنا 1000 دوللاردان تٷستٸ. سوسىن مەملەكەتٸمٸز ەربٸر وتباسىعا 100 مىڭ تەڭگەدەن بەرٸلدٸ. قازٸرگٸ كەزدە 360 پەتەردٸڭ قۇرىلىسى اياقتالعان. سالىنىپ جاتقان ٷيلەر قازان ايىندا تولىق اياقتالادى دەپ كٷتٸلۋدە. ەلٸمٸز امان بولىپ جاتسا, بٸز جەڭبەيتٸن قامال بولمايدى, – سەنات اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسىنىڭ شىن مازمۇنى دا ەندٸ اشىلعان سەكٸلدٸ – شەرزود پۋلاتوۆ
قحا تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى شەرزود پۋلاتوۆتىڭ دا ايتارى بار. ول تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى – «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جەمٸسٸ دەپ وتىر.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ تٷركٸستاندى وبلىس ورتالىعىنا اينالدىرۋى بۇل – تاريحي شەشٸم جەنە قازاقستان حالقى ٷشٸن ٶتە ٷلكەن مەرتەبەلٸ ٸس بولدى دەپ ويلايمىن.وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى حالقىنىڭ سانى جاعىنان دا, ەكونوميكالىق جاعدايى مەن حالقىنىڭ مەنتاليتەتٸ جاعىنان دا قازاقستاننىڭ باسقا وبلىستارىنان ەرەكشەلەنٸپ تۇراتىن ٶزگەشە تاريحي ايماق ەكەنٸ بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. وسىنداي ٶڭٸردٸڭ ورتالىعىن تٷركٸستانعا الماستىرۋ يدەياسى تەكتەن تەك تۋىنداماسا كەرەك. رۋحاني جاڭعىرۋ يدەياسىنىڭ شىن مازمۇنى دا ەندٸ اشىلعان سەكٸلدٸ. وبلىستى ەكٸگە بٶلە وتىرىپ, شىمكەنت قالاسىنا رەسپۋبليكالىق مەرتەبە بەرٸلۋٸ, تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى – قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەر جاساۋعا قاۋقارلى مەملەكەتتٸڭ عانا قولىنان كەلەتٸن ٸس. بۇل – ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جوعارى ەكەندٸگٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ. وسىنىڭ ەسەرٸنەن حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق جاعدايى وڭالىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, حالىقتىڭ تابىسى ارتا تٷسەدٸ. ەدەتتە حالىق ٸرٸ قالالاردىڭ ماڭايىنا شوعىرلانىپ, دەموگرافييالىق احۋال دا جاقسارا تٷسەدٸ. بۇل تٷركٸستان وبلىسىنا شەتەلدەگٸ قانداستارىمىز دا كٶپتەپ كٶشٸپ كەلە باستاۋى مٷمكٸن دەپ ايتۋعا بولادى, – دەيدٸ شەرزود پۋلتاوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەندٸ تٷركٸستانعا ينۆەستيتسييا اعىلادى, ينۆەستورلار, تۋريستەر, شەتەلدٸك كومپانييالار كٶپتەپ كەلٸپ, ٶڭٸر حالقىنىڭ ەل-اۋقاتى جاقسارا تٷسەدٸ. ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ سانى ٶسەدٸ. سوندىقتان ەلباسى شەشٸمٸنٸڭ ساياسي, تاريحي ماڭىزى جوعارى.
تٷركٸستان – ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ كٶنە قالالاردىڭ بٸرٸ. بٸز تٷركٸستاندى ايتقان كەزدە, تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ رۋحاني ورتالىقتى كٶزگە ەلەستەتەمٸز.تٷركٸستان تەۋەلسٸزدٸككە دەيٸن دە بٸزدٸڭ رۋحاني استانامىز – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تالبەسٸگٸ, تٸرەگٸ بولىپ كەلدٸ.ەندٸگٸ جەردە ونىڭ رۋحاني, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن ٶز الدىنا وبلىس ورتالىعى ەتٸپ قۇرىلعانىن ٶتە باتىل ەرٸ ماڭىزدى قادام دەپ قابىلداساق بولادى. تٷركٸستان – تٷركٸ جۇرتىنىڭ ورتالىعى. بٷكٸل تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ, قازاق كٶشٸن العا سٷيرەگەن ۇلىلارىمىزدىڭ سٷيەگٸ سوندا جاتىر. ەندٸ, مٸنە, ارنايى پرەزيدەنتٸمٸز «تٷركٸستان وبلىسى قۇرىلسىن» دەپ جەنە وڭتٷستٸك قازاقستان ەمەس, «تٷركٸستان وبلىسى اتالسىن» دەپ جارلىقپەن بەكٸتٸلٸپ, ايرىقشا مەرتەبەگە يە بولىپ وتىر. ونداعى مەدەني وشاقتار, اۋداندىق كٶلەمدەگٸ كٶپتەگەن كەڭسەلەر ەندٸگٸ جەردە وبلىستىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ. ميلليوننان ارتىق تۇرعىنى بار شىرايلى شاھار الىپ مەگاپوليسكە اينالادى. كٶنە تٷركٸستان شاھارىنىڭ ماڭايىندا ەسەم مەشٸتتەر مەن كەسەنەلەر, تاريحي جەدٸگەرلەر مەن مۇراجايلار – حالقىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ سارقىلماس قازىناسى. وسىناۋ رۋحاني قازىنامىزدى ساقتاپ, ۇرپاققا جەتكٸزۋدٸ كٶزدەيتٸن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ بۇل باستامانى قولدايمىن.سەبەبٸ ايماقتىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن تۋريستٸك ەلەۋەتٸن پايدالانا وتىرىپ, بولاشاقتا تٷرلٸ باعىتتاعى تۋريستەردٸ تارتۋدىڭ ٸرٸ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸنە اينالاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. قازاقستانداعى حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ العاشقى مامانداندىرىلعان جاڭا حالىقارالىق تۋريزم جەنە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اشىلۋى دا وسى ٶلكەدەگٸ تۋريستٸك قىزمەتتٸ دامىتۋعا ٷلكەن سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەگەن ويدامىن, – دەيدٸ قحا تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
قازىبەك يسا. نازارباەۆتىڭ بۇل ٶلكەنٸڭ بۇرىنعى تاريحي اتاۋىن قايتارۋى ەدٸل شەشٸم بولدى
قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, «اق جول» پارتيياسى تٶراعاسى ورىنباسارى, اقىن قازىبەك يسا دا تٷركٸستان جايلى ٶز ويىن ورتاعا سالدى.
–تۇران تۇلعا تۇتقان ماعجانداي ۇلى اقىنداردىڭ مارجان جىرىنا ارقاۋ بولعان, بٷكٸل تٷركٸ ارداق تۇتقان قاسيەتتٸ تٷركٸستاننىڭ تٷلەۋٸ جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن تٷبٸ بٸر تٷگەل تٷركٸنٸڭ قۋانىشى – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى تٷركٸستاننىڭ اتىندا جاڭا وبلىس اشىلىپ, تٷركٸستان قالاسى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولدى! رۋحاني جاڭعىرۋىمىز – رۋحاني وردا تٷركٸستاننىڭ جاڭا زامانعا ساي جارقىن كەلبەتٸن جاساۋدان جارقىراي كٶرٸنۋٸ تيٸس. وسىدان 24 جىل بۇرىن تٷركٸستانعا كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تٷركٸستان بولاشاقتا وبلىس ورتالىعى بولادى» دەپ ايتقان ەدٸ. ەندٸ مٸنە, ەلباسى ەل تٸلەگٸن ەكٸ ەسە ورىنداپ, تٷركٸستاننىڭ اتىندا وبلىستى دا اشىپ بەردٸ! نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇل ٶلكەنٸڭ بۇرىنعى تاريحي اتاۋىن قايتارۋى ەدٸل شەشٸم بولدى, – دەيدٸ قازىبەك يسا.
اقىن تٷركٸستان كٶز الدىمىزدا قايتا تٷلەپ جاتىر دەپ وتىر. جاڭا زامانعا ساي جاسارىپ, جاڭعىرۋدا. الىپ عيماراتتار سالىپ جاتقان الاپات قۇرىلىستار قارقىنى كٷن سايىن ٷدەپ, تاريحي-رۋحاني جەنە سەۋلەتتٸك قۇندىلىعى باعاسىز كٶنە دە, كٶركەم كٶركٸنە جاڭا زاماناۋي كەلبەت قوسىلىپ كەلەدٸ دەگەن پٸكٸردە.
– وردالى وبلىستىڭ قوردالى مەسەلەلەرٸ, وسىنداي زور اپاتتاردان امان شىعىپ, قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى قارقىندى جٷرگەنٸنە ەل كۋە بولدى. بۇل ارىس پەن ماقتارال اۋدانىنداعى الاپات اپاتتاردا دا ىرىسىن جوعالتپاي, ىنتىماعىن ساقتاي بٸلگەن, بٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا تٸرلٸگٸن تٷزەي العان قاسيەتتٸ ٶلكە تٷركٸستاندىقتاردىڭ رۋحى زور, قايرات-جٸگەرٸ مول ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. تٷركٸستان ٶڭٸرٸ و باستان تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەكقورلىعىمەن بەلگٸلٸ. سوندىقتان, وبلىستىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكاسى مەملەكەتتٸڭ قولداۋىمەن ٶسە بەرەتٸنٸ انىق. ال تٷگەل تٷركٸ حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورداسى سانالاتىن قاسيەتتٸ تٷركٸستان ٶلكەسٸندە رۋحاني-مەدەني سالالارعا باسا نازار اۋدارىلعانى لەزٸم. قۇندىلىعى زور كٶنە جەدٸگەرلەردٸ ساقتاي وتىرىپ, جاڭا زامانعا ساي جاڭعىرا بٸلۋٸ تيٸس. ەڭ الدىمەن قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸن كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاي وتىرىپ, ەلەمگە تانىتۋدىڭ تۋريزمدٸك باعدارلاماسىن جاساپ, بايىتا بەرۋ كەرەك! قازاقتىڭ كيەلٸ كٶنە استاناسىندا قاسيەتتٸ حاندارى مەن بيلەرٸ, باتىرلارى مەن اقىندارى جاتقان زييارات ورداسىندا جالپى تۇراندىق تۇلعالاردى ۇلىقتاۋ جۇمىستارى جولعا قويىلۋى تيٸس. جاس ۇرپاققا وتانشىلدىق تەربيە بەرەتٸن بۇنداي باعىت ەڭ الدىمەن ەلدٸگٸمٸزدٸڭ, ەرلٸگٸمٸزدٸڭ بەلگٸسٸ بولارى انىق, – «اق جول» پارتيياسى تٶراعاسى ورىنباسارى.
