«قوجالى گەنوتسيدٸنە» 29 جىل تولدى
قوجالى باسقىنشىلىعى بٸرٸنشٸ قاراباق سوعىسىنىڭ ەڭ اۋىر قاسٸرەتٸ بولا وتىرىپ, ارمەنييانىڭ ەزەربايجانعا قارسى ونداعان جىلدار بويى جالعاسقان اگرەسسيياسى كەزەڭٸندە بەيبٸت تۇرعىندارعا جاسالعان ەڭ اۋىر قىلمىستاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
قاقتىعىسقا دەيٸن ەزەربايجاننىڭ تاۋلى قاراباح ايماعىندا ورنالاسقان بۇل قالانىڭ تۇرعىندارى 7000 ادامدى قۇرادى. 1991 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ, ارميان قارۋلى كٷشتەرٸمەن قورشالعان قوجالى قالاسى جاپپاي ارتيللەرييالىق سوققىلارعا ۇشىرادى جەنە 1992 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ 25-ٸنەن 26-نا قاراعان تٷنٸ بۇرىڭعى كسرو-نىڭ 366-شى موتواتقىشتار بٶلٸمشەسٸنٸڭ تٸكەلەي قاتىسۋىمەن ارميان قارۋلى كٷشتەرٸ بۇل ەلدٸ مەكەندٸ باسىپ الدى. قوجالىنى تولىعىمەن تالقانداعان باسقىنشىلار ونىڭ بەيبٸت تۇرعىندارىن ەرەكشە قاتىگەزدٸكپەن جاپپاي ٶلتٸردٸ.
قوجالى گەنوتسيدٸنٸڭ سالدارىنان قالانىڭ 5379 تۇرعىنى اۋا كٶشۋگە مەجبٷر بولدى, 1275 ادام تۇتقىنعا الىندى (ولاردىڭ 150-ٸنٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە 68 ەيەل مەن 26 بالانىڭ تاعدىرى ەلٸ بەلگٸسٸز), 487 ادام جاراقات الدى, 8 وتباسى تولىعىمەن قىرىلىپ, 25 بالا اتا-اناسىنىڭ ەكەۋٸنەن دە ايىرىلسا, 130 بالا ولاردىڭ بٸرٸ – ەكە, نە اناسىز قالدى, 613 بەيبٸت تۇرعىندار, ولاردىڭ قاتارىندا 63 بالا, 106 ەيەل مەن 70 قارييا اياۋسىز ٶلتٸرٸلدٸ.
قوجالىداعى قايعىلى وقيعالاردىڭ قولدا بار دەرەكتەرٸ وسى ەزەربايجان قالاسىندا جاسالعان قىلمىس جاي كەزدەيسوق ەمەس. ارمەنييا جٷرگٸزگەن جٷيەلٸ زورلىق-زومبىلىق ساياساتتىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولعاندىعىن دەلەلدەيدٸ. قوجالىداعى بەيبٸت تۇرعىنداردى ماقساتتى تٷردە ٶلتٸرۋ ارمەنييادا مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە ناسيحاتتالاتىن ەزەربايجاندارعا قارسى ەتنيكالىق جەنە نەسٸلدٸك ٶشپەندٸلٸك ساياساتتىڭ نەگٸزٸندە جاسالعان قىلمىس بولىپ تابىلادى. بۇل قىلمىس تەك ولاردىڭ ەتنيكالىق تيٸستٸلٸكتەرٸنە قاراپ, بەيبٸت تۇرعىنداردى جاپپاي ٶلتٸرۋگە باعىتتالدى.
ارمەنييانىڭ ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنا قارسى اگرەسسيياسى بارىسىندا ورىن العان قوجالى گەنوتسيدٸ جەنە باسقا دا ەسكەري قىلمىستار بٷكٸل ەلەم مەن ادامزاتقا قارسى قىلمىس بولىپ سانالادى. سونداي-اق, حالىقارالىق گۋمانيتارلىق قۇقىق جەنە ادام قۇقىقتارى تۋرالى زاڭدى, اتاپ ايتقاندا 1949 جىلعى جەنەۆا كونۆەنتسييالارىن, گەنوتسيد قىلمىسىنىڭ الدىن الۋ جەنە ول ٷشٸن جازالاۋ تۋرالى كونۆەنتسييانى, ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸنٸ, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸنٸ, ازاپتاۋلارعا جەنە باسقا دا قاتىگەز, ادامگەرشٸلٸككە جاتپايتىن نەمەسە ار-نامىستى قورلايتىن ٸس-ەرەكەتتەر مەن جازالاۋ تٷرلەرٸنە قارسى كونۆەنتسييانى, نەسiلدiك كەمسiتۋشiلiكتiڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ تۋرالى حالىقارالىق كونۆەنتسييانى, بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسييانى جەنە ادام قۇقىقتارى مەن نەگٸزگٸ بوستاندىقتارىن قورعاۋ تۋرالى كونۆەنتسييانى ٶرەسكەل بۇزادى.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ 17 ەلدٸڭ, سونداي-اق اقش-تىڭ 23 شتاتىنىڭ ۇلتتىق زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى قوجالىداعى بەيبٸت تۇرعىنداردى جاپپاي ٶلتٸرۋدٸ ايىپتايتىن جەنە ولاردى ادامزاتقا قارسى قىلمىس رەتٸندە باعالايتىن قارارلار مەن شەشٸمدەر قابىلدادى.
سونداي-اق, قوجالى گەنوتسيدٸ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى مەن تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ قارارلارى مەن مەلٸمدەمەلەرٸندە دە قاتاڭ تٷردە ايىپتالدى.
ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ەۋروپالىق سوت 2010 جىلدىڭ 22 سەۋٸرٸندەگٸ شەشٸمٸندە قوجالى گەنوتسيدٸنە قاتىستى ماڭىزدى قورىتىندىعا كەلٸپ, بۇل قىلمىسقا قاتىسى بار تۇلعالاردىڭ ٸس-قيمىلىن «ەسكەري قىلمىستارعا نەمەسە ادامزاتقا قارسى قىلمىستارعا تەڭەستٸرٸلۋ مٷمكٸندٸگٸ بار اسا اۋىر قىلمىستىق ەرەكەتكە» جاتقىزدى.
ارمەنييا رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق قۇقىققا قايشى كەلەتٸن ٸس-ەرەكەتٸنە بايلانىستى جاۋاپكەرشٸلٸگٸنەن باسقا, قارۋلى قاقتىعىس جاعدايىندا, ونىڭ ٸشٸندە قوجالىدا جاسالعان ەرەكەتتەرٸ حالىقارالىق قىلمىستىق قۇقىقتىڭ ەدەتتەگٸ جەنە شارتتىق نورمالارىنا سەيكەس, حالىقارالىق قىلمىستىق ٸس بولىپ سانالادى. بۇل ەرەكەتتەرگە قاتىسقاندار, سونداي-اق ولاردىڭ سىبايلاستارى مەن ولارعا كٶمەكتەسكەندەر دە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى. دەگەنمەن, وسى ۋاقىتقا دەيٸن ارمەنييادا قوجالى گەنوتسيدٸن جەنە باسقا دا وسىعان ۇقساس ادامزاتقا قارسى كٶپتەگەن ەسكەري قىلمىستاردى جاساۋعا قاتىسقان بٸردە-بٸر ادام قانداي دا بٸر قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلمادى.
ارمەنييانىڭ بۇرىنعى قورعانىس مينيسترٸ, كەيٸنٸرەك وسى ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸ بولعان سەرج سارگسيان بريتاندىق جۋرناليست توماس دە ۆاالعا بەرگەن سۇحباتىندا جاساعان ەرەكەتٸن اشىق مويىندادى: «قوجالى وقيعاسىنا دەيٸن ەزەربايجاندار بٸز ولارمەن ەزٸلدەسٸپ قانا جٷر دەپ ويلادى. ولار ارمياندار قاراپايىم تۇرعىندارعا قارسى قولدارىن كٶتەرە المايتىن حالىق دەپ ويلادى. بٸز بۇل [ستەرەوتيپتٸ] بۇزا الدىق.». (توماس دە ۆاال. قارا باق: ارمەنييا مەن ەزەربايجان بەيبٸتشٸلٸك پەن سوعىس اراسىندا. مەسكەۋ, «تەكست», 2005, 152 ب.).
ارمەنييا ەزەربايجاننىڭ بەيبٸت تۇرعىندارىنا باعىتتالعان ماقساتتى شابۋىلدارى مەن ادامزاتقا قارسى قىلمىستارىن 2020 جىلدىڭ 27 قىركٷيەگٸ مەن 10 قاراشاسى ارالىعىندا بولعان جاۋىنگەرلٸك ەرەكەتتەرٸ كەزٸندە دە جالعاستىردى.
ارمەنييا سوعىس الاڭىنان ەلدەقايدا تىس ورنالاسقان گياندجا, باردا جەنە تەرتەر سيياقتى ەزەربايجان قالالارىنىڭ بەيبٸت حالقى مەن ينفراقۇرىلىمىنا قارسى باعىتتالعان شابۋىلدارى ارقىلى تاعى بٸر مەرتە 1992 جىلدىڭ وقيعاسىن قايتالادى. ەڭ سوراقىسى, وسى جولى قارۋلاردىڭ زاماناۋي تٷرلەرٸ مەن زىمىراندىق جٷيەلەر قولدانىلدى, بۇل - بەيبٸت تۇرعىندار اراسىندا جوعارى شىعىندارعا ەكەپ سوقتىردى. 1992 جىلعى حودجالى گەنوتسيدٸ دە, 2020 جىلى بەيبٸت تۇرعىنداردى زىمىرانمەن بومبالاۋ دا ارمەنييا رەسپۋبليكاسىنىڭ بەيبٸت ەزەربايجان تۇرعىنداردى جويۋ بويىنشا ماقساتتى ساياساتى تٸزبەگٸنٸڭ تٷيٸنٸ بولىپ تابىلادى.
ەزەربايجان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق دەڭگەيدە, سونداي-اق قولدانىستاعى حالىقارالىق قۇقىق شەڭبەرٸندە قابىلدانعان دەيەكتٸ شارالار جازاسىزدىقتى توقتاتۋعا جەنە ارمەنييانىڭ ەزەربايجانعا قارسى باسقىنشىلىعى بارىسىندا جاسالعان اۋىر قىلمىستار ٷشٸن كٸنەلٸ تۇلعالاردى سوت جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە تارتۋعا قىزمەت ەتەدٸ دەپ سانايدى.
