القالى جيىن, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸنٸڭ «اتامەكەن» تاريحي-مەدەني ورتالىعى ۇيىمداستىردى. شارانىڭ باستاۋ الۋىنا الماتى وبلىسىنىڭ جاستار ساياساتى مەسەلەلەرٸ باسقارماسى مۇرىندىق بولعانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. ونلاين كونفەرەنتسيياعا تٷرگەن دۋگاي, نازيرا كۇربانوۆا سىندى شەتەلدٸك تاريحشىلار قاتىستى. باس قوسۋدا وتاندىق عالىمدار, ەۋەزحان شاشاەۆ پەن ارمان جۇمادٸلوۆتاردا تٶبە كٶرسەتتٸ.
ال, جاس بۋىننىڭ اتىنان جازۋشى, ەدەبيەت سىنشىسى – ەلدوس توقتارباي مٸنبەردەن تابىلدى.
عىلىمي وتىرىستىڭ ەلقيساسى «تاريحقا بەت بۇرۋ ارقىلى, ٶركەنيەتتٸڭ ٶرٸنە سٷيرەيتٸن رۋحانيياتتىڭ دەڭگەيٸن ارتتىرۋ كەرەك» دەگەن تولعامدى وي ٶربٸتۋدەن باستالدى.
«قوعام مەن قۇندىلىق», «باعدار مەن بەلەس», «تانىم مەن تالعام» جايىندا پٸكٸر الماسقان عالىمدار, «ۇلتتىق سانادان, مەملەكەتتٸك ساناعا ٶتەتٸن ۋاقىت كەلدٸ» دەپ جاس ۇرپاقتىڭ جادىنا, اردا الاشتىڭ ازاماتىنىڭ بەيقامدىق تانىتۋدان الشاق بولۋى تيٸس ەكەنٸن العا تارتتى.
مۇنىسىنان, ەڭ ەۋەلٸ, «مەملەكەتتٸك ٸسپەن اينالىسۋ كەرەك» دەگەن جازىلماعان زاڭدىلىقتى ۇعۋعا بولادى. ەرينە, تەكتٸ ەل قاشاندا تەگەۋرٸندٸ ٸستەرمەن اينالىسۋى كەرەك. دەگەنمەندە, تاريحتان اتتاپ التى قۇرلىقتى باعىندىرام دەۋ, بوس ەۋرە ەكەنٸ داۋسىز. دٶڭگەلەك ٷستەلگە جيىلعان قاۋىمنىڭ ايتقانى دا وسى ويعا پارا-پار كەلدٸ.
بٸزدٸڭ تەكتٸلٸگٸمٸزدٸڭ دە دەلەلٸ, تاريحىمىزدا جاتىر ەمەس پە? عالىمدار, «تاريحتى جازبايتىن ادام جوق» دەستٸ. شىنىمەن قولعا قالام العاننىڭ, توم-توم كٸتاپقا ارقا سٷيەگەن ازاماتتىڭ بارلىعى, كەشەگٸ ٶتكەن دەۋٸردٸ بٷگٸنگٸ تاريح دەپ جازاتىنى بار-دى. ونىڭ ەستٸ ادامنىڭ ەسٸندە قالىپ, جٷرەگٸنەن ورىن الىپ جاتقانى نەعايبىل.
جيىندا سٶز العان, جاس جازۋشى ەلدوس توقتارباي «الاش كەگٸن قايتارۋ – وقۋ, توقۋ» دەپ توعىز اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸن كەلتٸردٸ. كەلٸسبەسكە بولماس, ال ٸسكە تاتىر ٸلٸم الۋ ٷشٸن جٷيەلٸ, دەيەكتٸ دەرەككٶز كەرەك. وسى ورايدا, ەلگٸندە عانا ايتىلعان «كٸتاپتىڭ قولدانبالى سيپاتقا اۋىسۋى تيٸس» دەگەن تۇجىرىمعا قايتا اينالىپ, باس ۇراتىنىمىز جاسىرىن ەمەس.
بٸر-بٸرٸمەن «توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي» قابىسىپ جاتقان تاريح پەن بٸلٸم, بٷگٸنگٸ ازات ەلدٸڭ اتىن اسقاقتاتىپ, جاسىن بەيگەگە قوسقاندا الاماندا ات وزدىرىپ كەلۋٸنە سەپ بولار باستى قۇرال ەكەنٸن مويىندايتىن سەت كەلدٸ. بۇل دا, ماڭىزى بٶلەك, عىلىمي كونفەرەنتسييادا دەلەلدەندٸ.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «وتانعا دەگەن ادالدىقتىڭ فورمۋلاسى ايقىن. بۇل – تٶل تاريحىڭدى بٸلۋ» دەپ قاداپ ايتقان. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸن, جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەر ارمان جۇمادٸلوۆ «ٶز تٸلٸمٸزبەن, ٶز تاريحىمىزبەن الىساتىن جالعىز حالىق, ول – بٸز» دەپ تولىقتىرا تٷستٸ.
تەكتٸ حالقىمىز, «ٶتكەن تاريحىڭدى بٸلمەي, بولاشاعىڭدى بولجاي المايسىڭ» دەگەن سٶز بار. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىندا شەجٸرەمٸز بەن تاعىلىمدارىمىز تارقاتىلىپ ايتىلعان ەدٸ. وسى باعىتتا ەرٸ قاراي جۇمىس جالعاسۋدا. بۇل دا, القالى جيىندا ايتىلدى.
– «تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ اتالمىش ماقالاسىندا «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ» باعىتىنا باسىمدىق بەرٸلگەن بولاتىن. وسىنىڭ اياسىندا ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىندا «ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسٸمدەرٸ» دەگەن جوبا جاسالىندى. ول ەنتسيكلوپەدييالىق – اعارتۋ ساياباعى بولماق. نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – بٷكٸل تاريحىمىزدى بارشا ادامزات بالاسىنا پاش ەتۋ. بۇل جوباعا, ەلگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن, ەلەم تانىعان تۇلاعالار ەنگٸزٸلگەن. باستاپقى كەزدە 100 تۇلعا اتالعان تاريحي ەڭبەككە كٸرٸكتٸرٸلدٸ. بۇل ساياباق نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورنالاسپاق. بٸرٸ جەر ٷستٸ, ەكٸنشٸ جەر استى نىسانى بولادى دەپ جوسپارلانعان. نىساننىڭ سىرتقى بەينەسٸ ٷلگٸگە سەيكەس, كٷيٸز ٷيگە ۇقساس كەلەۋٸ كەرەك. مۇندا تۇلعالاردىڭ ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلىپ, QR كود قويىلىپ, بارلىق مۋلتيمەديا پلاتفورماسىنا ورنالاستىرىلاتىن بولادى. بارلىق اقپارات ٷش تٸلدە ەزٸرلەنگەن, – دەدٸ ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ەۋەزحان شاشاەۆ.
اقيقاتىنا كەلگەندە, ەركٸمنٸڭ ٶتكەنٸ ٶزٸنە قىزىق. ال ونىڭ تٷكپٸرٸندەگٸ جاقۇتتى پايداعا اسىرۋ, پاراسات پەن پايىمنىڭ دەڭگەيٸنە بايلانىستى. وتانىمىزدىڭ تاريحىن تانىتۋ, ەلدٸڭ ساناسىنا سەۋلە بەرۋ ماقساتىندا بٸر قاتار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. سونىڭ بٸرٸ الماتى وبلىسىندا, ايماق باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان جاس عالىمدار كەڭەسٸ.
جيىننىڭ باستى ميسسيياسى دا, ۇرپاققا تاريح بەتتەرٸندەگٸ ەر ەرٸپ قۇندى دا, سالماقتى ەكەنٸن ۇقتىرۋ ەدٸ. «تاريحتى بٸلۋ – ۇرپاق پارىزى» دەگەندٸ ەسكەرسەك, ۇلت قۇندىلىقتارىن قاستەرلەپ, ەل داۋمىنا ٶزٸندٸك ٷلەس قوسۋ ەگەمەن ەلدٸڭ جاستارىنىڭ ار الدىنداعى مٸندەتٸ.
انار سابىروۆا, الماتى وبلىسى.
