باسقاشا ايتار بولسام, ادامدىعىمىز قايتىس بولعان ادامعا كٶرسەتكەن قۇرمەتٸمٸزدەي عانا. قايتىس بولعان ادام تٸرٸلەردەن قۇرمەت كٶرۋدٸ مەدەت ەتپەيدٸ. وعان بەرٸبٸر (بولسا كەرەك). قۇرمەتتەۋدٸ تٸرٸلەر كەرەك ەتەدٸ.
ٶيتكەنٸ ٶلگەن كەزٸمٸزدە قورعانسىز دەنەمٸزدٸڭ تٸرٸلەر تاراپىنان قۇرمەتپەن جەر قويناۋىنا بەرٸلۋٸن نەمەسە ٶزگە دە قالاۋلارىمىز ارقىلى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالىنۋىن قالايمىز.
سوندىقتان دا بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ جانازامىزعا بارۋ ماڭىزدى. تٸپتٸ مٸندەت. ەگەر قايتىس بولعان ادام قوعام قايراتكەرٸ, ەلٸنە ەڭبەگٸ سٸڭگەن بولسا ونىڭ جانازاسىن قۇرمەتتەۋ بارشانىڭ مٸندەتٸ.
كٷنٸ كەشە سەرٸكبولسىن ەبدٸلديننٸڭ رەسمي, زايىرلى جانازاسى بولدى. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇلعالارىنىڭ بٸرٸ ەدٸ. سوندىقتان دا ونىڭ ٶلٸمٸ, بٸر ەرٸپتەسٸم ايتقانداي «ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي ٶمٸردٸڭ بٸر كەزەڭٸنٸڭ بٸتٸپ, جاڭا بٸر كەزەڭٸنٸڭ باستاۋ الۋىنىڭ» سيمۆولى ەدٸ.
الايدا ەبدٸلدينگە جەنە حالىققا جاسالىنعان نەرسە, ماعان قاتتى باتتى. وسىنشاما جىل قىزمەت ەتكەن حالقىمەن قوشتاساتىن ەسٸ دۇرىس جەر بۇيىرمادى.
عالىمدار ٷيٸ بەرٸلمەدٸ. جامبىل اتىنداعى فيلارمونييادا ٶتەدٸ دەگەندٸ ەستٸگەنٸمدە «مەيلٸ, تىم بولماسا ٷلكەن زالى بار, حالىق بولىپ سول جەردە قوشتاسارمىز» دەپ ويلاعان بولاتىنمىن.
الايدا جاڭىلىپپىن. بيلٸك ٶزٸنٸڭ جىلدار بويعى وپپونەنتٸنە اقتىق «سيۋرپريز» جاساپتى: حالىق ەبدٸلدينٸمەن فيلارمونييانىڭ ەكٸنشٸ قاباتىنداعى كٸشكەنە عانا فويەسٸندە «قوشتاستى». تاڭ ازانمەن اعىلىپ بارعان حالىق سىيماي قالدى. كٸم سٶيلەپ جاتىر, نە سٶيلەپ جاتىر ەستٸلمەدٸ, كٶرٸلمەدٸ. حالىق ەبدٸلديننٸڭ ازيز دەنەسٸنٸڭ قارسى الدىندا جەكە بٸر قوشتاسۋ رەسٸمٸن جاساي المادى. جاساتپادى. راحمەت ايتا المادى. ايتقىزبادى ٶيتكەنٸ.
حالىقتىڭ قوعام قايراتكەرٸنە جەكە-جەكە راحمەت ايتىپ, تاعزىم جاساۋ سەتٸ زايىرلى جانازا دەستٷرٸنٸڭ ماڭىزدى بٸر مومەنتٸ. وسىلايشا قايتىس بولعان قوعام قايراتكەرٸنە قۇرمەت كٶرسەتٸلگەن بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ال بٷگٸنگٸ جاعداي?! ٶتە اياۋسىز. ٶتە قاتىگەز.
بۇل قالاي بولدى? كٷنٸ بويى ٶز ٶزٸمە قويعان سۇراعىم وسى بولدى. نەلٸكتەن ەبدٸلديننٸڭ سٷيەگٸ فيلارمونييانىڭ ساحناسىنا قويىلمادى.
نەلٸكتەن بٸز, ياعني حالىق وسىناۋ ماڭىزدى تۇلعامەن جٶنٸ دۇرىس قوشتاسا المادىق?
نەلٸكتەن ادامداردى تار فويەدە توعىتىپ قويدى? بيلٸك ٶكٸلدەرٸ نەلٸكتەن قاتىسپادى? قالا ەكٸمٸ قايدا? تۋعان جەرٸ شىعىس قازاقستاننان نەلٸكتەن دەلەگاتسييا كەلمەدٸ? جازۋشىلار وداعى سىندى قوعامدىق ينستيتۋتتار ٶكٸلدەرٸ نەلٸكتەن كەلمەدٸ? ەستەتيكالىق تۇرعىدان دا, ەتيكالىق تۇرعىدان دا وسىناۋ كٶرٸم جاعدايعا قالايشا تاپ بولدىق?
مۇنىڭ ەڭ باستى سەبەبٸ پولياريزاتسييا. ياعني قوعامنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنٸڭ ەكٸ پوليۋسكە بٶلٸنۋٸ. مۇنىڭ ورتاسىنىڭ بولماۋى. «يا اناۋسىڭ, يا بولماسا مىناۋسىڭ» تٷسٸنٸگٸ.
باسقاشا ايتار بولساق «يا مەندٸكسٸڭ, يا بولماسا جاۋىمسىڭ!». ياعني ادامداردىڭ ەكٸ پوليۋس ارقىلى قوعامدىق ٶمٸردٸ جوسپارلاۋى. بۇل پوليارلىق تٷسٸنٸك سوناۋ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنىڭ باسىندا پايدا بولدى (دەپ ويلايمىن). وعان العاشقى 2-3 جىلدا كونستيتۋتسييانىڭ ٶزگەرٸپ, پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكادان باس تارتىلىپ, بٸر عانا ادامنىڭ ەكٸ ەزۋٸنە قارايتىن جٷيەنٸ قالىپتاستىرعان كەزەڭنٸڭ تاريحى كۋە.
سول كەزەڭنەن باستاپ بٸزدەگٸ ساياسات قوعامدى ەكٸگە بٶلۋمەن اينالىستى: قازاقتار-ورىستار; قازاق تٸلدٸ قازاقتار-ورىس تٸلدٸ قازاقتار; دەستٷرلٸ دٸندارلار-سالافيتتەر جەنە تاعى باسقا. مىسالى قازاقتارعا باعىتتالعان ريتوريكا مەن ورىستارعا باعىتتالعان ريتوريكا ەكٸ بٶلەك ەدٸ: قازاقستان رەسپۋبليكاسى تٸل تۋرالى زاڭى دەپ اتالاتىن زاڭىنىڭ ورىس تٸلٸندەگٸ اتى: زاكون و يازىكاح. ياعني قازاقتارعا «تٸل» جايىندا ايتساق, ورىستارعا «تٸلدەر» جايىندا ايتۋدامىز (سكرينشوتتارعا قاراڭىز).
تٸپتٸ بٸر-بٸرٸن سيپاتتايتىن جاڭا-جاڭا تەرميندەر مەن ۇعىمدار قالىپتاستى بۇل ٷدەرٸستە. مىسالى اراپقۇلدار, نۇربوتتار, ورىسقۇلدار, مەڭگٷرتتەر, كٶزقاماندار, مامبەتتەر, كەلٸمسەكتەر جتب.
بۇل پوليارلىق تٷسٸنٸك بويىمىزعا سونشالىقتى سٸڭدٸ, ٶلگەن ادامنىڭ سٷيەگٸنە قۇرمەت كٶرسەتە المايتىن جاعدايعا جەتتٸك. ول ادام تٸرٸسٸندە ەرەن ەڭبەكتەر جاساعان بولسا دا...
بۇل پوليارلىق تٷسٸنٸك بويىمىزعا سونشالىقتى سٸڭگەن, ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي ديسكۋرستاردىڭ دەرلٸگٸ پولياريزاتسييا جاقتاۋشىسى. تٸپتٸ ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي فورماتسييالار جاڭا بٸر ساياسي التەرناتيۆالاردى ٶتە از ۇسىنىپ وتىر. كٶبٸنەسە وسىناۋ پولياريزاتسييانى ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلۋدا.
مىسالى جاڭا بٸر ساياسي پارتييا قۇرىپ جاتقان ساياساتكەر, جۋرناليسكە بەرگەن سۇحباتىندا پارتيياسىنىڭ بولاشاقتا «نۇر وتاندى جەڭەتٸنٸن» العا تارتقان بولاتىندى. بٸر پارتييانىڭ قۇرىلۋ ماقساتى نۇر وتاندى جەڭۋ بولسا ول جەردە پارتييا جوق دەگەن سٶز. بولسا بولسا كەك بار.
نەگٸزٸن كەكتەن قالاعان پارتييا قوعامداعى پولياريزاتسييانى ودان ەرٸ تەرەڭدەتە تٷسۋگە جارايدى. نەمەسە «توقاۆتى مويىندامايمىز» دەگەن توپتار. بۇل توپتار ٶزدەرٸن دەموكرات رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. الايدا «توقاەۆتى مويىندايتىنداردى» كٶرمەيدٸ. بۇل جاعداي دا قوعامداعى پولياريزاتسيياعا كٶرٸك باسادى. ال زاماناۋي دەموكراتييا تٷسٸنٸگٸ كٶپشٸل ەمەس, بارشاشىل بولۋدى مٸندەتتەيدٸ.
نەتيجەدە ەلٸمٸزدە جاڭا قۇرىلىپ كەلە جاتقان ساياسي توپتار دا ەلدەگٸ ساياسي بيلٸكتٸڭ پولياريزاتسيياشىل دەستٷرٸن قايتالاۋدا. ياعني ەلٸمٸزدە بيلٸك اۋىسار بولسا دا تٷسٸنٸك اۋىسپايدى دەگەن سٶز.
بەرٸمٸز نۇرسۇلتان بولۋعا مٸندەتتٸمٸز بە? نەمەسە سۇراعىمىزدى بىلايشا سۇرايىق: قالايشا بەرٸمٸز نۇرسۇلتانعا اينالدىق? بارشانى قۇشاقتايتىن بٸر ساياسات ٶندٸرە الامىز با?
وپپونەنتتەرٸمٸز قايتىس بولعاندا وعان جوعارى دەرەجەدە قۇرمەت كٶرسەتۋ باتىلدىعىمىز بار ما?
ەلدە قايتقان ادامنىڭ سٷيەگٸ دە قارسىلاس دەپ ەسەپتەيتٸندەردٸڭ جاساعانىن جاسايمىز با? ادامدىققا, ياعني ۇلىلىققا قاشان جەنە قالاي يە بولامىز?
جاتقان جەرٸڭٸز جارىق بولسىن سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين! سٸزدەن پرينتسيپشٸلدٸكتٸ, ادامنىڭ ٶتكەن تاريحىنا دەگەن ادالدىعىن ميراس ەتٸپ الدىم. راحمەت سٸزگە!
مولدييار ەرگەبەكتٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ جازباسىنان
Dalanews.kz
