ٶتكەن جۇمادا اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپتىڭ قاتىسۋىمەن ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ پەن ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان ۆاشينگتوندا بەيبٸتشٸلٸك دەكلاراتسيياسىنا قول قويدى. كەلٸسٸمدە ەكٸجاقتى ديپلوماتييالىق قاتىناستاردى قالپىنا كەلتٸرۋ, شەكارا تۇتاستىعىن مويىنداۋ, ەكونوميكالىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ جٶنٸندە ۇزاق مەرزٸمدٸ مٸندەتتەمەلەر قامتىلدى.
تاريحي جەتٸستٸك –ايماق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ
وسىلايشا ۆاشينگتوندا تاريحي وقيعا بولدى – اقش-تىڭ تٸكەلەي ارااعايىندىعىمەن ەزەربايجان مەن ارمەنييا ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قاقتىعىستى اياقتاۋدى كٶزدەيتٸن بەيبٸت كەلٸسٸمگە قول قويدى. اق ٷيدە ٶتكەن رەسٸمدە ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ پەن ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان قول قويعان دەكلاراتسييا ەكٸ ەل اراسىنداعى سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋدى, ساۋدا, تۋريزم جەنە ديپلوماتييالىق قاتىناستى جانداندىرۋدى كٶزدەيدٸ. سونداي-اق تاراپتار بٸر-بٸرٸنٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن مويىنداۋعا ۋاعدالاستى.
قاراباق مەسەلەسٸ شامامەن قىرىق جىل بويى كاۆكازداعى ەڭ ٶتكٸر داۋلاردىڭ بٸرٸ بولدى. بٸرنەشە ەسكەري قاقتىعىستان كەيٸن ەكٸ جىل بۇرىن ايماق تولىق ەزەربايجان باقىلاۋىنا ٶتتٸ, بٸراق بەيبٸت كەلٸسٸمگە كەلۋ ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلدى. ەندٸ بۇل كەلٸسٸمنٸڭ ارقاسىندا ايماقتا جاڭا كەزەڭ باستالماق.
كەلٸسٸم اياسىندا ماڭىزدى ەكونوميكالىق تارماق بار – ەزەربايجان مەن ناحيچەۆاندى جالعايتىن زانگەزۋر دەلٸزٸن اقش-تىڭ جەكە كومپانييالارى 99 جىلعا جالعا الادى. اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ بۇل دەلٸز بويىندا ٸرٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جٷزەگە اساتىنىن ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل قۇجاتتى «تاريحي جەتٸستٸك» دەپ باعالادى. پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸن باسپاسٶز حاتشىسى رۋسلان جەلدٸباي ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە جارييالاپ, بۇل كەلٸسٸمنٸڭ ەكٸ ەل اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان داۋدى توقتاتىپ, تۇراقتى ەرٸپتەستٸككە جول اشاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. مەملەكەت باسشىسى سونىمەن بٸرگە كەلٸسٸمگە قول جەتكٸزۋگە اقش-تىڭ شەشۋشٸ رٶل اتقارعانىن, ال قازاقستاننىڭ دا ٶز ٷلەسٸن قوسقانىن ايتتى.
شىن مەنٸندە, قازاقستان قوس ەلمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا. تٸكەلەي بٸتٸمگەرلٸككە ارالاسپاسا دا, بٸراق ەردايىم بەيبٸت شەشٸمنٸڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ, الاڭ ۇسىندى. وسى كەلٸسٸمگە دەيٸن ەزەربايجان مەن ارمەنييا سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸنٸڭ ماڭىزدى كەزدەسۋٸ الماتىدا ٶتكەن ەدٸ. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, دەل وسى ديالوگ ۆاشينگتونداعى نەتيجەگە جول اشقان.
ەندٸ بۇل كەلٸسٸم 1990 جىلدان بەرٸ جابىق تۇرعان وڭتٷستٸك كاۆكازداعى ستراتەگييالىق كٶلٸك دەلٸزٸن قايتا اشۋى مٷمكٸن. بۇل ايماققا تۇراقتىلىق ەكەلٸپ, جاڭا ەكونوميكالىق جەنە مەدەني بايلانىستاردىڭ دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەلەمدٸك ساراپشىلار نە دەيدٸ?
دەگەنمەن, تاۋلى قاراباق مەرتەبەسٸ مەن تۇتقىندار مەسەلەسٸ سيياقتى تٷيتكٸلدٸ تاقىرىپتار ەلٸ دە كەلٸسسٶزدەردٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە قالدى. كەلٸسٸمنٸڭ ەڭ داۋلى ەرٸ گەوساياسي تۇرعىدان ماڭىزدى بٶلٸگٸ — وڭتٷستٸك كاۆكاز ارقىلى ٶتەتٸن جاڭا ترانزيتتٸك دەلٸز جوباسى بولدى. ەلەمدٸك ساراپشىلار پٸكٸرٸنشە, بۇل دەلٸزدٸڭ دامۋىنا اقش-قا ۇزاق مەرزٸمدٸ قۇقىقتار بەرٸلەتٸنٸ جٶنٸندەگٸ اقپارات ايماقتىڭ گەوەكونوميكالىق كارتاسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن.
ۆاشينگتون بۇل قۇجاتتى ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييالىق جەڭٸسٸ دەپ باعالاپ, وڭتٷستٸك كاۆكازداعى ەكونوميكالىق جەنە ستراتەگييالىق ىقپالىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك كٶرەدٸ. اقش تاراپىنان ترانزيتتٸك دەلٸزگە قاتىسۋ ايماققا ينۆەستيتسييالار مەن قاۋٸپسٸزدٸك كەپٸلدٸكتەرٸن ەكەلۋٸ ىقتيمال. الايدا, رەسەي ٷشٸن بۇل كەلٸسٸم دەستٷرلٸ ىقپالىنا سوققى بولىپ تيدٸ. ساراپشىلار كرەملدٸڭ دەلدالدىق رٶلٸنٸڭ ەلسٸرەگەنٸن اتاپ, ايماقتاعى پوزيتسيياسىن قايتا قاراۋعا مەجبٷر بولاتىنىن ايتادى. تٷركييا مەن يران جاڭا ەكونوميكالىق جەنە لوگيستيكالىق مٷمكٸندٸكتەر تۇرعىسىنان جاعدايدى باعالاپ وتىر, ال ەۋروپا وداعى مەن حالىقارالىق ۇيىمدار بەيبٸتشٸلٸكتٸ قولداي وتىرىپ, كەلٸسٸمنٸڭ تەحنيكالىق جەنە ساياسي بٶلشەكتەرٸنە نازار اۋدارۋدا.
كەلٸسٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ جولىندا بٸرقاتار تەۋەكەلدەر مەن اشىق سۇراقتار تۇر. تاۋلى قاراباق مەسەلەسٸ تولىق شەشٸلمەگەندٸكتەن, شيەلەنٸستٸڭ قايتا ٶرشۋ قاۋپٸ ساقتالادى. جاڭا دەلٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ, ونىڭ تراسساسى مەن باقىلاۋ تەتٸكتەرٸ ناقتى ايقىندالۋى كەرەك. رەسەي مەن اقش اراسىنداعى ىقپال بەسەكەسٸ دە شيەلەنٸستٸ ديپلوماتييالىق جاعدايلارعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. ينۆەستورلار مەن تاسىمالداۋشىلاردىڭ سەنٸمٸن ارتتىرۋ ٷشٸن حالىقارالىق قۇقىقتىق جەنە ەكونوميكالىق كەپٸلدٸكتەر قاجەت.
تاۋلى قاراباق تۋرالى كٸتاپتىڭ اۆتورى, Carnegie Endowment ساراپشىسى توم دە ۆاال بۇل كەلٸسٸمدٸ ماڭىزدى قادام دەپ اتاپ, ونىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تابىسى تٷركييا مەن رەسەيدٸڭ ەرەكەتتەرٸنە جەنە ەكٸ ەلدٸڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعىنا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. ال, ISDP ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى سۆانتe كورنەلل ەكونوميكالىق پايداعا نازار اۋدارا وتىرىپ, ارميان قوعامىنداعى پسيحولوگييالىق ٶزگەرٸستەر مەن ٸشكٸ قابىلداۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ٶتتٸ. باسقا دا كاۆكاز ٶڭٸرٸ ماماندارى بۇل مٷمكٸندٸكتٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن باتىس پەن ايماقتىق دەرجاۆالاردىڭ ٷيلەسٸمدٸ قيمىلى قاجەت ەكەنٸن ايتادى.
كەلٸسٸم – قازاقستان ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر
قازاقستان ٷشٸن بۇل كەلٸسٸم ەكونوميكالىق, ترانزيتتٸك جەنە ديپلوماتييالىق تۇرعىدان جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشۋى ىقتيمال. TRIPP دەلٸزٸ ٸسكە قوسىلعان جاعدايدا قازاقستان ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ارتتىرىپ, قىتاي–ەۋروپا باعىتىن ەرتاراپتاندىرا الادى. بۇل سىرتقى ساۋدا-لوگيستيكا ستراتەگيياسىنا ساي كەلەدٸ جەنە تاسىمالداۋ شىعىندارىن ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
جاڭا مارشرۋت قارا تەڭٸز بەن كاسپيي ارقىلى ٶتەتٸن ەنەرگييا تاسىمالدارى ٷشٸن قوسىمشا جول اشىپ, قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ەكسپورتىنا نارىقتىق تەۋەكەلدەردٸ تٶمەندەتۋگە جاعداي جاسايدى. الماتىدا مينيسترلٸك دەڭگەيٸندەگٸ كەزدەسۋ ٶتكٸزۋٸ قازاقستاننىڭ بەيتاراپ الاڭ ۇسىنا الاتىن, سەنٸمدٸ دەلدال رەتٸندەگٸ بەدەلٸن ارتتىرادى. كاۆكازداعى تۇراقتىلىق ورتالىق ازييا مەن قىتاي – ەۋروپا اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتىپ, تۋريزم مەن مەدەني الماسۋلارعا سەرپٸن بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار, قازاقستان ٷشٸن قاۋٸپتەر دە بار. اقش-تىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋى رەسەي جەنە يران سەكٸلدٸ كٶرشٸلەرمەن ديپلوماتييالىق شيەلەنٸس تۋدىرۋى مٷمكٸن. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ ناقتى ەرٸ قاۋٸپسٸز بولماۋى ترانزيتتەن كٷتٸلەتٸن كٸرٸستەردٸ كەشەۋٸلدەتۋٸ ىقتيمال. ناگورنىي-كاراباحتاعى مەسەلەلەر شەشٸمٸن تاپپاسا, ايماقتاعى تۇراقسىزدىق جاڭا جوبالارعا كەدەرگٸ كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن.
مۇنداي جاعدايدا قازاقستان كٶپۆەكتورلى ديپلوماتييانى ساقتاپ, اقش-پەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ بارىسىندا رەسەي جەنە باسقا دا كٶرشٸلەرمەن كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگتى جالعاستىرۋى قاجەت. لوگيستيكالىق جەنە كەدەن ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جوبالىق قۇجاتتار ەزٸرلەۋ ماڭىزدى. كاۆكاز ەلدەرٸمەن ساۋدا, ەنەرگەتيكا جەنە مەدەني بايلانىستاردى دامىتاتىن ارنايى باعدارلامالار ەنگٸزۋ ارقىلى جاڭا نارىقتارعا جول اشۋعا بولادى. سونىمەن بٸرگە ترانزيت قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن حالىقارالىق كەپٸلدٸكتەر مەن كٶپقۇرىلىمدىق تەتٸكتەر قاجەت.
ۆاشينگتون كەلٸسٸمٸ وڭتٷستٸك كاۆكازداعى ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىستى بەيبٸت جولمەن شەشۋگە باعىتتالعان تاريحي قادام. دەگەنمەن, ونىڭ تابىستى بولۋى — كەلٸسٸمدٸ ٸسكە اسىرۋ تەرتٸبٸ, قاۋٸپسٸزدٸك پەن قۇقىقتىق مەحانيزمدەردٸڭ ناقتىلىعى جەنە ايماقتىق ويىنشىلاردىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى. قازاقستان ٷشٸن بۇل ديپلوماتييالىق بەدەلدٸ ارتتىرۋدىڭ, ترانزيت پەن ەنەرگەتيكالىق ەرتاراپتاندىرۋدىڭ جەنە ەۋرازيياداعى ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەرگە بەلسەندٸ قاتىسۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ. بٸراق بۇل مٷمكٸندٸكتٸ تيٸمدٸ پايدالانۋ ناقتى ساياسات, ينفراقۇرىلىمدىق دايىندىق جەنە جان-جاقتى ديپلوماتييالىق جۇمىستى تالاپ ەتەدٸ.
