Ótken jumada AQSh prezidenti Donald Tramptyń qatysýymen Ázerbaijan prezidenti Ilham Áliev pen Armeniia premer-ministri Nikol Pashinian Vashingtonda beibitshilik deklaratsiiasyna qol qoidy. Kelisimde ekijaqty diplomatiialyq qatynastardy qalpyna keltirý, shekara tutastyǵyn moiyndaý, ekonomikalyq jáne infraqurylymdyq yntymaqtastyqty jandandyrý jóninde uzaq merzimdi mindettemeler qamtyldy.
Tarihi jetistik –aimaq damýynyń jańa kezeńi
Osylaisha Vashingtonda tarihi oqiǵa boldy – AQSh-tyń tikelei araaǵaiyndyǵymen Ázerbaijan men Armeniia uzaq jyldarǵa sozylǵan qaqtyǵysty aiaqtaýdy kózdeitin beibit kelisimge qol qoidy. Aq úide ótken rásimde Ázerbaijan prezidenti Ilham Áliev pen Armeniia premer-ministri Nikol Pashinian qol qoiǵan deklaratsiia eki el arasyndaǵy soǵys qimyldaryn toqtatýdy, saýda, týrizm jáne diplomatiialyq qatynasty jandandyrýdy kózdeidi. Sondai-aq taraptar bir-biriniń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn moiyndaýǵa ýaǵdalasty.
Qarabaq máselesi shamamen qyryq jyl boiy Kavkazdaǵy eń ótkir daýlardyń biri boldy. Birneshe áskeri qaqtyǵystan keiin eki jyl buryn aimaq tolyq Ázerbaijan baqylaýyna ótti, biraq beibit kelisimge kelý uzaq ýaqytqa sozyldy. Endi bul kelisimniń arqasynda aimaqta jańa kezeń bastalmaq.
Kelisim aiasynda mańyzdy ekonomikalyq tarmaq bar – Ázerbaijan men Nahichevandy jalǵaityn Zangezýr dálizin AQSh-tyń jeke kompaniialary 99 jylǵa jalǵa alady. AQSh prezidenti Donald Tramp bul dáliz boiynda iri infraqurylymdyq jobalar júzege asatynyn aitty.
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev bul qujatty «tarihi jetistik» dep baǵalady. Prezidenttiń pikirin baspasóz hatshysy Rýslan Jeldibai áleýmettik jelide jariialap, bul kelisimniń eki el arasyndaǵy uzaqqa sozylǵan daýdy toqtatyp, turaqty áriptestikke jol ashatynyn atap ótti. Memleket basshysy sonymen birge kelisimge qol jetkizýge AQSh-tyń sheshýshi ról atqarǵanyn, al Qazaqstannyń da óz úlesin qosqanyn aitty.
Shyn máninde, Qazaqstan qos elmen de jaqsy qarym-qatynasta. Tikelei bitimgerlikke aralaspasa da, biraq árdaiym beibit sheshimniń mańyzdylyǵyn aityp, alań usyndy. Osy kelisimge deiin Ázerbaijan men Armeniia syrtqy ister ministrleriniń mańyzdy kezdesýi Almatyda ótken edi. Sarapshylardyń aitýynsha, dál osy dialog Vashingtondaǵy nátijege jol ashqan.
Endi bul kelisim 1990 jyldan beri jabyq turǵan Ońtústik Kavkazdaǵy strategiialyq kólik dálizin qaita ashýy múmkin. Bul aimaqqa turaqtylyq ákelip, jańa ekonomikalyq jáne mádeni bailanystardyń damýyna múmkindik beredi.
Álemdik sarapshylar ne deidi?
Degenmen, Taýly Qarabaq mártebesi men tutqyndar máselesi siiaqty túitkildi taqyryptar áli de kelissózderdiń kún tártibinde qaldy. Kelisimniń eń daýly ári geosaiasi turǵydan mańyzdy bóligi — Ońtústik Kavkaz arqyly ótetin jańa tranzittik dáliz jobasy boldy. Álemdik sarapshylar pikirinshe, bul dálizdiń damýyna AQSh-qa uzaq merzimdi quqyqtar beriletini jónindegi aqparat aimaqtyń geoekonomikalyq kartasyn túbegeili ózgertýi múmkin.
Vashington bul qujatty óziniń diplomatiialyq jeńisi dep baǵalap, Ońtústik Kavkazdaǵy ekonomikalyq jáne strategiialyq yqpalyn arttyrýǵa múmkindik kóredi. AQSh tarapynan tranzittik dálizge qatysý aimaqqa investitsiialar men qaýipsizdik kepildikterin ákelýi yqtimal. Alaida, Resei úshin bul kelisim dástúrli yqpalyna soqqy bolyp tidi. Sarapshylar Kremldiń deldaldyq róliniń álsiregenin atap, aimaqtaǵy pozitsiiasyn qaita qaraýǵa májbúr bolatynyn aitady. Túrkiia men Iran jańa ekonomikalyq jáne logistikalyq múmkindikter turǵysynan jaǵdaidy baǵalap otyr, al Eýropa odaǵy men halyqaralyq uiymdar beibitshilikti qoldai otyryp, kelisimniń tehnikalyq jáne saiasi bólshekterine nazar aýdarýda.
Kelisimdi júzege asyrý jolynda birqatar táýekelder men ashyq suraqtar tur. Taýly Qarabaq máselesi tolyq sheshilmegendikten, shielenistiń qaita órshý qaýpi saqtalady. Jańa dálizdiń qaýipsizdigi, onyń trassasy men baqylaý tetikteri naqty aiqyndalýy kerek. Resei men AQSh arasyndaǵy yqpal básekesi de shielenisti diplomatiialyq jaǵdailarǵa ákelýi múmkin. Investorlar men tasymaldaýshylardyń senimin arttyrý úshin halyqaralyq quqyqtyq jáne ekonomikalyq kepildikter qajet.
Taýly Qarabaq týraly kitaptyń avtory, Carnegie Endowment sarapshysy Tom de Vaal bul kelisimdi mańyzdy qadam dep atap, onyń uzaq merzimdi tabysy Túrkiia men Reseidiń áreketterine jáne eki eldiń ishki turaqtylyǵyna tikelei bailanysty ekenin eskertedi. Al, ISDP ortalyǵynyń sarapshysy Svante Kornell ekonomikalyq paidaǵa nazar aýdara otyryp, armian qoǵamyndaǵy psihologiialyq ózgerister men ishki qabyldaýdyń mańyzyn atap ótti. Basqa da Kavkaz óńiri mamandary bul múmkindikti tiimdi paidalaný úshin Batys pen aimaqtyq derjavalardyń úilesimdi qimyly qajet ekenin aitady.
Kelisim – Qazaqstan úshin jańa múmkindikter
Qazaqstan úshin bul kelisim ekonomikalyq, tranzittik jáne diplomatiialyq turǵydan jańa múmkindikter ashýy yqtimal. TRIPP dálizi iske qosylǵan jaǵdaida Qazaqstan tranzittik áleýetin arttyryp, Qytai–Eýropa baǵytyn ártaraptandyra alady. Bul syrtqy saýda-logistika strategiiasyna sai keledi jáne tasymaldaý shyǵyndaryn azaitýǵa múmkindik beredi.
Jańa marshrýt Qara teńiz ben Kaspii arqyly ótetin energiia tasymaldary úshin qosymsha jol ashyp, Qazaqstannyń munai-gaz eksportyna naryqtyq táýekelderdi tómendetýge jaǵdai jasaidy. Almatyda ministrlik deńgeiindegi kezdesý ótkizýi Qazaqstannyń beitarap alań usyna alatyn, senimdi deldal retindegi bedelin arttyrady. Kavkazdaǵy turaqtylyq Ortalyq Aziia men Qytai – Eýropa arasyndaǵy ekonomikalyq bailanystardy nyǵaityp, týrizm men mádeni almasýlarǵa serpin beredi.
Sonymen qatar, Qazaqstan úshin qaýipter de bar. AQSh-tyń belsendi qatysýy Resei jáne Iran sekildi kórshilermen diplomatiialyq shielenis týdyrýy múmkin. Infraqurylymdyq jobalardyń naqty ári qaýipsiz bolmaýy tranzitten kútiletin kiristerdi kesheýildetýi yqtimal. Nagornyi-Karabahtaǵy máseleler sheshimin tappasa, aimaqtaǵy turaqsyzdyq jańa jobalarǵa kedergi keltirýi múmkin.
Mundai jaǵdaida Qazaqstan kópvektorly diplomatiiany saqtap, AQSh-pen yntymaqtastyqty tereńdetý barysynda Resei jáne basqa da kórshilermen konstrýktivti dialogty jalǵastyrýy qajet. Logistikalyq jáne keden infraqurylymyn jańǵyrtyp, halyqaralyq standarttarǵa sai jobalyq qujattar ázirleý mańyzdy. Kavkaz elderimen saýda, energetika jáne mádeni bailanystardy damytatyn arnaiy baǵdarlamalar engizý arqyly jańa naryqtarǵa jol ashýǵa bolady. Sonymen birge tranzit qaýipsizdigin qamtamasyz etetin halyqaralyq kepildikter men kópqurylymdyq tetikter qajet.
Vashington kelisimi Ońtústik Kavkazdaǵy uzaqqa sozylǵan qaqtyǵysty beibit jolmen sheshýge baǵyttalǵan tarihi qadam. Degenmen, onyń tabysty bolýy — kelisimdi iske asyrý tártibi, qaýipsizdik pen quqyqtyq mehanizmderdiń naqtylyǵy jáne aimaqtyq oiynshylardyń ustanymyna bailanysty. Qazaqstan úshin bul diplomatiialyq bedeldi arttyrýdyń, tranzit pen energetikalyq ártaraptandyrýdyń jáne Eýraziiadaǵy integratsiialyq úderisterge belsendi qatysýdyń múmkindigi. Biraq bul múmkindikti tiimdi paidalaný naqty saiasat, infraqurylymdyq daiyndyq jáne jan-jaqty diplomatiialyq jumysty talap etedi.
