ٷي يەسٸنٸڭ وڭ جاق كٶزٸنٸڭ اقيلىعى بار. مۇنىسى وعاش كٶرٸنەدٸ. ول مۇنىڭ قالاۋى مەن قييالىنا مويىنسۇنعىسى كەلمەدٸ. پىشاقپەن ويىپ, مٷسٸندەگەنٸنە بۇعان ٸشتەي قارسىلىق بٸلدٸرەتٸن... بۇل بۇتاق وعان رايف ورمانىنىڭ ٸشٸمەن ٶتەتٸن كەدٸر-بۇدىر جولداردان جولىعىپ ەدٸ. سۋرەتشٸنٸڭ كٶزٸ مٷلت كەتپەيدٸ! بۇرىشىن كەسٸپ, سوسىن مىنا جاعىن قىسقارتسا... سوندا مۇڭلى دا ارمانشىل كٶزدٸ – ٷي يەسٸ بولىپ شىعا كەلەدٸ... ەسٸنە تٷسكەندە, ول ٶزٸنٸڭ سول كەزدەگٸ تاپقىرلىعىنا ٸشتەي ريزا بولادى.
ەسٸكتٸ بٸرەۋ قاتتى قاقتى. اعاش «ٷي يەسٸنٸڭ» قاسى مەن كٶزٸنٸڭ اراسىن ٶتكٸر پىشاقپەن ويىپ جاتقان ول اقىرىن ەسٸككە قاراي جٷردٸ.
شەبەرحانا بەس قاباتتى ٷيدٸڭ تٶبەسٸندە ورنالاسقان. بۇرىشتا بارقىت ماتامەن جابىلعان اعاش كەرۋەت تۇر. ول اعاشتان ٶزگەنٸ سانالى تٷردە مويىنداعىسى كەلمەيدٸ. بٸر سەنەتٸنٸ: ادام بالاسى تسەمەنت پەن جەلٸمدەردەن جاسالعان قامالداردا ٶمٸر سٷرٸپ, كيگەن كيٸمٸنٸڭ ٶزٸ قانداي ماتادان تٸگٸلگەنٸ بەلگٸسٸز, سانالى تٷردە ٶز ٶمٸرلەرٸن قۇرتقان جاندار. بٶلمەنٸڭ ورتاسىنداعى قايىڭ توماردا ستاكاندار مەن تٷرلٸ ىدىستاردىڭ ٸزٸ جاسىرىنىپ جاتىر. قازٸر دە, الداعى ۋاقىتتا دا ول اينالاسىنا بٸرنەشە «دوستارىنىڭ» ٸزٸن جينايدى... جارتىلاي تٷنەك مىنا عيماراتتىڭ ٸشٸنە العاش ەنٸپ تۇرعان ادامنىڭ تىنىسى تارىلىپ, ٶزٸن جايسىز سەزٸنەرٸ ايدان انىق. ٷيدٸڭ جان جاعىنان جەزتىرناقتار اتىپ شىعىپ قول سوزىپ, كٶزٸڭدٸ بادىرايتىپ تۇرىپ, جانىڭدى القىمىڭنان سۋىرىپ الاتىن سەكٸلدٸ. تٸپتٸ, ٸشتەگٸ سۋدىڭ ٶزٸ بٸرتٷرلٸ «سۋىق» ەسەر ەتەدٸ... ال تٶبەدەگٸ بۇرىش-بۇرىشتى شىرماعان ٶرمەكشٸ ۇيالارى كٶز الدىڭا ارعى ٶمٸردٸ ەلەستەتەدٸ.
جٷن باسقان كٶكٸرەگٸن قاسىپ-قاسىپ جٸبەرٸپ, تٷكسيگەن كٶزٸن ٷستەل ٷستٸندەگٸ قاعازعا سالدى. جەدەل حات. ەكەسٸ ونىڭ ەرتەرەك اۋىلعا كەلۋٸن ٶتٸنە سۇراپتى. تاماعىنا تىعىن تىعىلعانداي تىنىسى تارىلىپ, بٸر جۇتىم اۋانى جۇتۋ كٷشكە تٷسكەندٸكتەن ەسٸك الدىنداعى كٸشكەنتاي ٷستەلگە وتىرا كەتتٸ. نەگە ەكەنٸ «جەدەل حات» دەگەن سٶزدٸ كٶرسە بولدى ٷنەمٸ ٶنە بويى سۋىپ, بٸرتٷرلٸ قورقىنىش بيلەي باستايدى... جۇمىر جٷرەگٸ اۋزىنان اتىپ شىعارداي, تىنىس الۋ قيىنداپ كەتتٸ. مٷمكٸن, شارۋانىڭ شىرماۋىنا شىرمالىپ, بەيجاي جٷرگەن كەزٸندە جەدەل حات كەلٸپ, اناسىنىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى قارالى حابار جەتكٸزگەندٸكتەن دە شىعار. ول ٷشٸن جەدەل حات – ەشقاشان كٶڭٸل كٶتەرەتٸن جاعىمدى جاڭالىق الىپ كەلمەيدٸ, كەرٸسٸنشە, كەۋدەسٸنە بار دٷنيەنٸ سىيعىزىپ جٷرگەن جۇدىرىقتاي جٷرەگٸنە سالماق سالار قارالى حابار جەتكٸزۋشٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
بۇل جولى نە بولدى ەكەن? ەكەمە بٸردەڭە بولدى ما ەكەن? مٷمكٸن, كٶرشٸلەر قورقىتىپ المايىق دەگەن نيەتپەن وسىلاي جازىپ جٸبەرگەن شىعار... نە دە بولسا جاماندىقتى شاقىرىپ, شارق ۇرا بەرمەۋ كەرەك... اناسى قايتقاننان كەيٸن ەكەسٸ قاتتى ٶزگەردٸ. ول ٶزٸن قورعانسىز قالعانداي سەزٸنە باستادى. تٸپتٸ, بۇرىننان سىلتىپ باساتىن اياعى ودان سايىن قىسقارا تٷسكەندەي, جٷرگەن كەزدە ارى-بەرٸ شايقاتىلىپ, اقساڭداعانى قاتتى بٸلٸنەتٸن بولىپ كەتتٸ. ەيتەۋٸر, كٷن ٶتكەن سايىن جٷدەي تٷستٸ. تاڭقالارلىعى, قارييا بولماشى دٷنيەنٸ جٷرەگٸنە جاقىن الاتىندى شىعاردى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, سەزٸم جٷيەسٸ ٶتە قاتتى جۇمىس ٸستەي باستادى. بٸردە ونىڭ قورادا جىلاپ وتىرعان جەرٸنەن ۇلى تاۋىپ العان. بۇل قىلىعىنىڭ وعاش ەكەندٸگٸن مويىنداعىسى كەلمەگەن ول: – ەر ادام ەردايىم بٸرەۋگە دٶرەكٸلٸك تانىتىپ, ەكٸنشٸلەرٸن ماسقارالاۋعا جاقىن كەلەدٸ! - دەپ كٶز جاسىن جاسىرماي جىلاعان. وسىلاي جانى جابىرقاۋلى كٷيٸ بٸرنەشە اپتا توماعا تۇيىق جٷرٸپ, ٸشٸندەگٸ مۇڭىن تٷسٸنٸكسٸز سٶزدەرمەن جەتكٸزەتٸن.
ٶمٸرٸنٸڭ جارتىسىن بٸرگە ٶتكٸزگەن جارىنان ايىرىلعان ادامدى جۇباتۋ وڭاي ما? مۇندايدا تەك ۋاقىتقا عانا جٷگٸنەسٸڭ: ۋاقىت ەمشٸ, كٷندەلٸكتٸ كٷيبٸڭ تٸرلٸكتەگٸ ەرتٷرلٸ مەسەلەلەر جان-جاقتان قىسىپ, جٷرەكتەگٸ شەردٸ اقىرىنداپ ۇمىتتىرىپ, جارانىڭ ورنىن بٸلدٸرتپەي جابا باستايدى. ادام وسىنداي بٸتپەيتٸن قۋ تٸرلٸكپەن جٷرگەندە ۋاقىت العا وزىپ, جٷرەككە تٷسكەن جان جاراسىنىڭ جازىلىپ كەتكەنٸن بايقاماي قالادى.
قاريياعا جالعىز تۇرۋ اۋىر بولا باستادى. بٸردە ەكەسٸمەن كەزدەسۋگە بارعان ۇلى ٷيدٸڭ اعاشتارىن تٷرلٸ جەندٸكتەر تەسٸپ, ٷي اينالاسى قوقىسقا تولىپ, باق قورشاۋلارىنىڭ قيراعانىن كٶرگەن-دٸ. ٸلۋلٸ تۇرعان بەسٸكتٸڭ دە توزىعى جەتٸپتٸ. ەبدەن ەسكٸرٸپ تەسٸلگەن تاباقتان ٷرگەن جەلدٸڭ جانعا جايسىز ىزىڭداعان دىبىس شىعىپ تۇرعانىن بايقاعان ەدٸ... ال ٷيدٸڭ ٸشٸ قانداي بولدى ەكەن! ەدەن بەتٸندەگٸ كٸردٸڭ قالىڭدىعى بٸر ەلٸدەي بوپ قالار. تٶسەك جينالماعان, ٷستەل ٷستٸندە پييازدىڭ قابىقتارى مەن قاتىپ قالعان نان شاشىلىپ جاتىر... ٶزٸ دە جارىقتى ەزەر ٶتكٸزٸپ تۇرعان تەرەزەنٸڭ كٸرٸنەن كٶشەنٸ كٶرۋ مٷمكٸن ەمەس.
بالاسىنا بٸر رەت قاراپ, كەرٸ بۇرىلعان ەكەسٸ جٶتەلٸپ جاتىپ: «مىناۋ جٷرەك ەشتەڭەنٸ قالامايدى, بالام...»
– ساعان, جالعىز ٶزٸڭە بۇل جاقتا تۇرۋ ٶتە اۋىر, - دەدٸ بالاسى. – مٷمكٸن بٸزدٸكٸنە كٶشەرسٸڭ? قالادا بەرٸ جاقسى, بارلىق جاعداي جاسالعان.
– مٸنە, سولاي, - دەدٸ قارييا. سەندەردٸ ۇيالتقىم كەلمەيدٸ. سەنٸڭ ەيەلٸڭ, بالا-شاعاڭ بار...
سۋرەتشٸنٸڭ ەيەلٸ قالالىق بولعاندىقتان, قايىن اتاسىنا جىلى شىراي تانىتا قويادى دەۋدٸڭ ٶزٸ ەبەستٸك بولار... الايدا, بۇل ٶزگەرە قوياتىن زاڭدىلىق پا? قالا بىلاي تۇرسىن اۋىلدىڭ ٶزٸندە كٷيەۋٸنٸڭ اتا-اناسىمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلەتٸن كەلٸندەر تابىلا قويا ما?
ادامنىڭ كەلٸم-كەتٸمٸنە قيىن, قيياندا ورىن تەپكەن اۋىلدىڭ جەتٸستٸككە جەتۋٸ دە ەكٸتالاي. جول جوق, قىستىڭ قالىڭ قارىن ايتپاي-اق, كٷزدٸڭ جايسىز جاۋىنىنىڭ ٶزٸندە سىرتپەن بايلانىس ٷزٸلەدٸ. الىستاعى ورمانعا بارىپ, قىستىق وتىندى قامداۋ – جالعىز باستى قارييانى ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە ساپ-ساۋ, تەپسە تەمٸر ٷزەر ەڭگەزەردەي جٸگٸتتەرگە وڭايعا سوقپايتىن شارۋا. ونىڭ ٷستٸنە قارييا قاراپ جاتپاي ەشكٸ باعادى عوي. وعان دا جەم-شٶبٸن قامداۋ كەرەك دەگەن سەكٸلدٸ...
– مەن بىلاي ويلايمىن, مٷمكٸن... – دەگەن قارييا ورنىنان تۇرىپ, اقساڭداپ, ٷستەلدٸ اينالا جٷرٸپ, كٸشكەنتاي عانا ەتٸ قاشقان سولىڭقى قولدارىمەن ٷستەلدٸڭ ٷستٸن شۇقىلادى. ەدەتتە شەشۋشٸ سەت تايانعاندا, بٸر نەرسەگە تەۋەكەل ەتۋ ٷشٸن ويلانعاندا قولىمەن بٸر نەرسەنٸ شۇقىلاپ تۇراتىن. مٸنە, دەل قازٸر دە ٶزٸ بٸرنەرسە ايتىپ, شەشٸم شىعارا الماي تۇر.
– مٷمكٸن, ماعان... ٷيلەنۋ كەرەك شىعار?..
- سٶز بايلاسىپ نەمەسە كٶز سالىپ جٷرگەن بٸرەۋٸڭٸز بار ما ەدٸ?- دەپ سۇرادى بالاسى.
– جالعىز باستى كەمپٸرلەر بار, ەرينە, - دەپ كٷمٸلجي سٶز باستاعان قارييا: – بٸراق زەينەتاقىسىنا كەلگەندە ەكٸ ويلى بولادى. مەن مۇندا بٸرنەشە كەمپٸرلەرمەن قاۋقىلداسىپ كٶردٸم. بٸرەۋلەرٸنٸڭ بالالارى قارسىلىق بٸلدٸرسە, ەندٸ ەكٸنشٸلەرٸنٸڭ تاعى بٸرەۋلەرٸ دەگەندەي... اناۋ تۇرمىس قۇرماعان كەرٸ قىزداردان ەش نەتيجە جوق ەكەنٸن ٶزٸڭ دە بٸلەسٸڭ... ولاردان بٸر نەتيجە شىعاتىن بولسا, جاس كەزدەرٸندە-اق قاعىپ كەتەر ەدٸ. سوندىقتان بٸزدٸڭ اۋىلدا ٸلٸپ الار ەشكٸم جوق... – دەپ سالى سۋعا كەتكەن ول قولىن بٸر سٸلتەدٸ.
كٶڭٸلشەك ەكەسٸنەن مىناداي سٶز ەستٸگەنٸنە سۋرەتشٸ قاتتى تاڭقالدى. ٷنەمٸ ٷنٸ شىقپايتىن ەكەسٸنٸڭ سٶزدٸڭ تٸگٸسٸن جاتقىزا سٶيلەگەنٸ. ەڭ باستى تاڭعالاتىن جەيت ول – تاڭداعان عوي! العاشقى تٷنٸن كٷتكەن جاس كٷيەۋ سيياقتى, قارييانىڭ بۇتاقتا تۇرىپ ٷسٸككە ۇرىنعان الما سيياقتى مىج-تىج بەتتەرٸ تٷزەلٸپ, تەگٸستەلٸپ, تٸپتٸ قىزىرا قالىپتى. سۋرەتشٸ ەرٸكسٸز كەلگەن كٷلكٸسٸن ەرٸك-جٸگەرٸنٸڭ ارقاسىندا جاسىرۋعا تىرىستى. ونى جاسىرۋ ٷشٸن فيلوسوفييالىق تۇجىرىمنان جاقسى ەشتەڭە تاپپادى:
– ييا-يا-يا...
– سەن نەنٸ دەلەلدەگٸڭ كەلٸپ تۇر, - دەپ ەكەسٸ وعان كەيٸدٸ. – كٶرٸپ تۇرسىڭ عوي سەن, مەن شاتاسىپ كەتتٸم...
– ييا, نەگٸزٸ مەن قارسى ەمەسپٸن... - دەگەن بالاسى جٶتكەرٸنٸپ, اقتالا سٶيلەپ: – ەندٸ سەنٸڭ جٷرەگٸڭدٸ جاۋلاپ الاتىن كەمپٸرٸڭ بار بولسا...
– قارابىقتا بٸرەۋ بار دەپ ايتادى. مٷمكٸن, ەكەۋمٸز بٷگٸن بارىپ قايتارمىز وعان?
سۋرەتشٸ اقىرىنداپ تەرەزەگە قارادى. شاڭ باسقان تەرەزەنٸ كٷزدٸڭ سىبىلىڭقى جاڭبىرى اقىرىنداپ ۇرعىلاپ تۇر.
– بٸردەن بارا بەرەمٸز بە? ونىڭ ٷستٸنە جاڭبىر جاۋىپ تۇر, - دەدٸ ول. مىنانداي جاۋىندى سەتتە ٷيدەن شىعىپ جٷرگٸسٸ كەلمەدٸ.
– تەمٸردٸ قىزعان كەزدە سوق, - دەدٸ قارييا. – ونىڭ ٷستٸنە سەنٸڭ ەندٸ قاشان كەلەتٸنٸڭ دە بەلگٸسٸز...
«مەنسٸز ٷيلەنۋگە بولمايتىنداي...» - دەپ بالاسى اشۋلاندى.
- قازٸر كٶرشٸ حاتموللاعا ايتسام, سٶزٸمدٸ ەكٸ ەتپەستەن تراكتورىن وتالدىرادى... - دەگەن ەكەسٸ دەرەۋ ەسٸك الدىنا بارىپ, اسىعىس بىلعارىنى يىعىنا جاۋىپ جاتىر ەدٸ.
بۇل جانۇيادا ەكەنٸڭ ايتقانى مٸندەتتٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلاتىندىقتان سۋرەتشٸ امالسىزدىق تانىتتى. سٷلدەرٸن سٷيرەپ جٷرٸپ, ەرەڭ جينالدى. «ەكەمدٸكٸ دە دۇرىس قوي»,- دەپ ويلادى ول. ەندٸ تاڭداۋى جاس قىزعا تٷسكەن سوڭ قاسىندا تۋىستارىنىڭ ەرٸپ بارۋى مٸندەتتٸ قوي. «قۇداي, مەن دە «جاس» دەپپٸن عوي?» - دەپ ٶز-ٶزٸنە قارسى شىقتى. مەيلٸ, كٸم بولسا ول بولسىن, ەڭ باستىسى يۋبكا كيگەن ەيەل الىپ بەرۋ كەرەك. ەكەمە كٶمەك كەرەك. مەن دە تەز-تەز كەلٸپ, ەكەمدٸ كٶرٸپ كەتە المايمىن. وسى كەتكەننەن كٶكتەم شىعا بٸراق ورالارمىن. وندا دا... قارت ادام قىستا جالعىز ٶزٸ قالاي ٶمٸر سٷرەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, ەلگٸ جەسٸر مە, كٸم ەدٸ ٶزٸ? بارا سالعاندا تانىمايتىن اداممەن بٸرگە قول ۇستاسىپ كەتە سالۋى دا مٷمكٸن ەمەس قوي?
الىپ ۇشقان ەكەسٸ قايتا كەلگەندە بالاسى دايىن تۇردى.
–حاتموللا تراكتورىن دايىنداپ جاتىر, - دەدٸ قارييا. – راس, ەندٸ ازداپ ٸشٸپ العان, ول ٸشٸپ العان كەزدە كٶلٸكتٸ ساۋ كەزٸنەن جاقسى ايدايدى.
باسىندا قيسايعان شەپكٸسٸ, باس كيٸمنەن سورعالاعان سۋى جەرگە تامشىلاپ تۇرعان سەتٸ سۋرەتشٸنٸڭ كٶز الدىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ قالدى. ىڭعايسىزدانىپ تۇرعانىن جاسىرۋ ماقساتىندا توقتاۋسىز سٶيلەپ جاتىر. تاڭەرتەڭ مۇقييات قىرىنىپ, نافتالين يسٸ اڭقىعان سارى كٶيلەگٸن نە ٷشٸن كيگەنٸ ەندٸ تٷسٸنٸكتٸ بولدى. ٶزٸنشە سىلقىمدانىپ, ٶزٸن تەرتٸپكە شاقىرىپ, ٶبەك بولعانى! ال بۇل, اقىماق, ەكەسٸنٸڭ كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸلٸن كٶرٸپ, كٶكٸرەگٸندە ماقتانىش سەزٸمٸ ۇيالاپ: بالاسىنىڭ كەلۋٸ – وعان مەرەكە ەكەن عوي دەپ ويلاعان!
قاناتىن قومداپ العان تاۋىس سەكٸلدٸ ەسٸكتٸڭ الدىندا ارى-بەرٸ جٷرٸپ العان ەكەسٸ ۋاقىت كٷتٸپ تۇرمايتىنىن سىرت بەينەسٸمەن كٶرسەتكەندەي.
- نەگە سەن ەرتەرەك ايتپادىڭ?
- ەر نەرسەنٸڭ ٶز ۋاقىتى بار.
مٸنە, حاتموللانىڭ تراكتورى دا ەسٸك الدىنا دىرىلداپ كەپ تۇر.
- سەن ونى بٸلەسٸڭ بە? نەفيسا – بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ تٶمەنگٸ جاعىنداعى ەيەل. ون التى جاسىندا قارابىقتاعى بٸر جٸگٸتكە تۇرمىسقا شىعام دەپ ەلەك بولعان. جەسٸر قالعانىنا التى-جەتٸ جىلداي بولدى, جەسٸر قالعانىنا. كٷيەۋٸ ٸشٸپ الىپ, سۋىق قاردا ۇيىقتاپ, قاتىپ قالعان دەپ ايتادى.
- بٸراق, بار بولعانى ٷش جاس ٷلكەن مەنەن!
- د... دىق... ەيەلٸ كٷيەۋٸنەن كٸشٸ بولۋى تيٸس, - دەپ بٸر توقتادى قارت.
ولار تٸپتٸ تەزدەتكەنٸ سونشا, ەسٸكتٸ جاپپاي تراكتورعا مٸنۋگە اسىقتى. ەكەسٸ حاتموللانىڭ قاسىنا وتىرۋعا كابيناعا سەكٸردٸ, ال سۋرەتشٸ تٸركەمەگە وتىردى.
كەتتٸك.
جول بالشىق, تٸركەمە بٸرەسە مىنا جاققا, بٸرەسە كەلەسٸ جاققا لاقتىرىپ, بيلەپ كەلەدٸ. بٸراق قۇلاپ كەتۋ قاۋٸپٸ اسا تٶنە قويمادى: بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن كٷن اشىق بولىپ, جەر ەندٸ-ەندٸ باتپاققا اينالۋعا دايىندالعانداي بولىپ جاتىر ەدٸ. مىنا جاۋىن دا توقتايتىن ەمەس, قۇيىپ جاتىر, تٶگٸپ تۇر. بۇلار قايتاردا قايتىپ قايتپاق ەكەن? جايشىلىقتا الىستان مەنمۇندالاپ كٶرٸنەتٸن كٶگٸلدٸر ورمان جاڭبىر جاۋعاننان كەيٸن بە, بويىنداعى بارلىق قاسيەتٸن كٶرسەتە الماعان جٸگٸت سەكٸلدٸ بويىن تٶمەن بۇققانداي بولىپ كٶرٸندٸ. كەڭ دالادا سابان ٷيٸندٸلەرٸ قارايادى. بۇل تەك تٷس ەلەتٸ بولسا دا بٸر قورقىنىشتى قۇبىجىق سەكٸلدٸ. ال سول قۇبىجىقتار بٷكٸل ەلەمدٸ ٶزٸنٸڭ قۇشاعىنا باتىرۋعا تىرىساتىنداي ٷرەيلٸ كٶرٸندٸ. بٸرتٷرلٸ كٶڭٸلسٸزدٸك, بەلگٸسٸز بٸر اۋىرلىق باسىپ تۇرعانداي... اناسى ەسٸنە تٷستٸ. مۇنداي جاۋىندى كٷنٸ ولار مٸندەتتٸ تٷردە مونشا جاعاتىن... اناسى تابالدىرىققا دەيٸن الىپ كەلٸپ, تاپ-تازا سٷلگٸ مەن كيٸمدەرٸن بەرەتٸن... سوسىن, بۇقتىرىلعان شايعا كەپتٸرٸلگەن نەشە تٷرلٸ شٶپتەردٸ قوسىپ الىپ كەلەتٸن... ول قابىرعاعا سٷيەنٸپ تۇرىپ, ەدەيٸ شەينەكتٸڭ تٷبٸن قاتتىراق قاعاتىن. وعان جاۋاپ رەتٸندە ەدەتتە ول جٶتكەرٸنەتٸن. بۇل جاي عانا داۋىستار بولعانىمەن ەرەكشە مەنٸ بار ۇزاق ەڭگٸمە ەسپەتتەس بولاتىن: «ال, قالاي, بالام? - دەپ سۇرايتىن اناسى. – بارلىعى جاقسى, پەشتٸڭ قىزۋى قاتتى بولماسا, ٶزٸمە دە جاقسى بولار ما ەدٸ? – جاقسى, ماما, بار بولعانى ىستىقتان قۇلاق كٷيٸپ بارادى, مەندە قالعانىنىڭ بارلىعى جاقسى...
«ال ەندٸ مٸنە, مەن بەيتانىس جاڭا اناما كەتٸپ بارامىن», - دەپ ويلادى ول. ەرينە, ونىڭ كٷلكٸسٸ كەلدٸ. ييا, تاعى قانداي اناسى! ٶزٸمەن تەتەلەس ٶسكەن قيسىق نەفيسا ٷشٸن! شىندىعى سول, لاقاپ اتىنا قاراماعاندا, نەفيسانىڭ كٶزدەرٸندە ەش اقاۋ جوق, تەك كٶزدەرٸنٸڭ تٷسٸ ەرتٷرلٸ بولعانى بولماسا. بٸر كٶزٸ سۇر, ال ەكٸنشٸسٸ - جاسىلداۋ... بۇل كٶزدەرگە كەزٸندە قانشاما جٸگٸتتەر عاشىق بولىپ, تٸپتٸ تٷن تىنىشتىعىن العان دا ەدٸ. بۇل جاناردىڭ ادامدى ٶزٸنە تارتىپ تۇراتىن جاسىرىن سيقىرى بار ەدٸ. بٸرەۋٸ اياقاستى عاشىق قىلىپ, بٸر مٷمكٸندٸك بەرٸپ تۇرسا, ەكٸنشٸسٸ باس يمەيتٸن اسا بٸر تەكاپپارلىقپەن سۋىق شىعارىپ سالاتىن... تەك قارابىقتان كەلگەن قىزىل شاشتى جٸگٸت قانا ەكٸنشٸ كٶزگە تٷسپەدٸ. قىستىڭ قاھارلى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە نەفيسانى شاناعا لاقتىرىپ جٸبەرٸپ, جۇلدىزدى تٷننٸڭ قاراڭعىلىعىنا سٷڭگٸپ كەتتٸ. تاڭەرتەڭگٸسٸن بۇلاق باسىندا اۋىل جاستارى نەفيسانى الىپ قاشىپ كەتكەندٸگٸن ايتىپ, شۇرىلداسىپ جاتتى. اراسىنداعى بٸلٸمدٸلەرٸ ٷنسٸزدٸك تانىتتى. دەل وسى ۋاقىتتا قىزدىڭ ەكەسٸ دە ٶزٸنٸڭ كەلٸسٸمٸمەن كەتكەنٸن كٶپشٸلٸككە جەتكٸزدٸ. بۇل ٶلكەدە قالىڭدىقتى ۇرلاپ كەتۋ دەستٷرٸ ەجەلدەن جالعاسىپ كەلەدٸ. بٸراق, قازٸرگٸ كەزدە كٷيەۋ جٸگٸت قالىڭدىقتىڭ كەلٸسٸمٸمەن الىپ قاشاتىن بولدى. ەرتەسٸنە اۋىل جٸگٸتتەرٸنە قىز ٷشٸن باسىڭدى قانداي بەيگەگە تٸككەنٸڭدٸ اسا بٸر ماقتانىشپەن ايتاسىڭ.
وسىلاي, سانانى تٸمٸسكٸلەگەن سان تٷرلٸ ويلارمەن ارپالىسىپ, كٷزدٸڭ كٶڭٸلسٸز كەشٸندە ورمانعا دا جەتتٸ. بٸراق, ول كٷلكەراۋ ٶزەنٸنەن ٶتۋ كەرەك ەدٸ... ٶزەننەن ٶتۋ! ٶزەندە جاتقان ەكٸ بٶرەنەنٸ كٶرگەن سۋرەتشٸنٸڭ دەنەسٸن سۋىق تەر باستى. ول كٶلٸكتٸڭ كابيناسىن قولىمەن سوعىپ: «قازٸر قۇلايمىز!»,-دەدٸ. شايتان سۋعا سىلقييا تويىپ العان حاتموللا بىلق ەتكەن جوق. تراكتوردىڭ جىلدامدىعىن تەجەمەگەن قالپى «كٶپٸرگە» قويىپ كەپ بەردٸ. اقىرىن ەكٸ بٶرەنەنٸڭ ٷستٸمەن ٶتٸپ كەتتٸ.
مٸنە, ورمان. سۋرەتشٸ ارتىنان مىڭداعان جالماۋىز اڭدىپ كەلە جاتقانداي ەلەڭدەۋلٸ كٷيگە ەندٸ. تٸپتٸ ەنە بٸرەۋلەرٸنٸڭ قاراسى كٶرٸنگەندەي, ساناۋعا دا بولادى. ەربٸر اعاش جانىنان ٶتكەندە بەلگٸسٸز جالىنىشتى ورمان يەسٸنٸڭ داۋىسى ەستٸلەتٸندەي. ورماننان شىعا بەرٸستە قاتتى جەل سوعىپ, جاس ٷيەڭكٸ اعاشىنىڭ ارى-بەرٸ شايقاتىلعانى جول ٷستٸندە قولىن ەربەيتٸپ, تاپقانىن قىزىلدى-جاسىلدى ەتەگٸنە لاقتىرىپ وتىرعان سىعاندارعا ۇقسايدى. بۇل جەردەن قارابىق اۋىلى الاقانداعىداي كٶرٸنٸپ تۇر, بار بولعانى تٶمەن قۇلديلاسا بولعانى.
كٷزدٸڭ كٶڭٸلسٸز جاڭبىرىنا شومىلعان اعاشتار كەلٸسٸپ العانداي بٸردەي دٸرٸل قاعادى. وسىناۋ كەشكٸ تىنىشتىقتى بۇزعان حاتموللانىڭ دىرىلداعان تراكتورى اۋىلداعى شەتكٸ ٷيگە كەلٸپ توقتادى.
ورىستىڭ كەڭ قاقپاسىنان سىرتقا بٸرەۋ شىقتى. باسىنان اسىرا ماتا بايلانعان ۇزىن اعاش ۇستاپ الىپتى. بايلانعان ماتاسى ونى جاڭبىردان قورعايدى دەگەن تٷرٸ بولار. ەلگٸ ادامنىڭ ٷستٸنە كيگەن كٶمەسكٸ پالتوسىنىڭ تٷسٸن اجىراتا المادى. جاعاسىنىڭ ايىرىنان بايلانعان گالستۋكتٸڭ «شوقپارى» كٶرٸنەدٸ. بٸر كٶرگەنٸنەن مٷلت كەتپەيتٸن كٶزٸ شاتاسپاسا سۋرەتشٸ بۇل ادامدى بٸر جەردەن كٶرگەن سەكٸلدٸ... قايدان كٶرۋٸ مٷمكٸن? سۋرەتشٸگە نازار اۋدارماعان ەلگٸ ەركەك ماشينادان جاس بالاشا سەكٸرٸپ تٷسكەن ەكەسٸنە قول سوزىپ: «كٷيەۋ بالا, كەلدٸڭ بە?», - دەدٸ.
يە... دەمەك, ەكەسٸ بۇل جاققا بەكەر كەلمەپتٸ... بارلىعى الدىن-الا جوسپارلانىپ, دايىندىق جٷرگٸزٸلٸپ قويعانعا ۇقسايدى. ونىڭ ٷستٸنە مىنا اعاتاي دا ولاردى گالستۋكپەن بەكەرگە كٷتٸپ الماعان عوي...
دەگەنمەن كٷيەۋ جٸگٸت ونى قوستاعىسى كەلمەي: «كەتتٸك!»
- ساعان نە بولدى!- دەپ تاڭقالعان قوجايىن, - شىدامىڭ تاۋسىلىپ بارا ما! الدىمەن شاي ٸشٸپ, دەم باسىپ, ەيەلٸم پٸسٸرگەن بەلٸشتەن اۋىز تيەيٸك.
- «وعان ٷلگەرەمٸز, الدىمەن ونى كٶرٸپ الايىق...» گالستۋك تاعىنعان قارييا كٷلٸپ, قولىنا ۇستاعان بٸرتٷرلٸ جاۋىننان قورعاعىشىن قوزعاپ: «حە-حە, بەرٸ سولاي كەلٸسٸلگەن. بٷگٸن, ەلگٸ جاس ەيەلٸڭدٸ قوينىڭا الىپ, قۇشاقتاپ جاتاسىڭ, حە-حە-حە... گابدەلجاپپاردىڭ اعاسى قالاي? «و قۇدايىم, اناۋ جاس قىزدى قاسىمدا جاتقىزىپ, ەرنٸنەن سٷيگٸزٸپ, قۇشاعىما ەنگٸزە كٶرشٸ!»
قارت بالاسىنا اقىرىن عانا باس يزەدٸ. قوجايىن تٸركەمەدە تۇرعان جاس جٸگٸتتٸ ەندٸ بايقاعانداي كەيٸپ تانىتىپ: «ە-ە, بالاڭ دا كەلگەن ەكەن عوي! قالايشا كەلمەيدٸ... مۇنداي جاۋاپتى ٸسكە... بۇل ويىن ەمەس...» وسى كەزدە باستىرمالاتا ٷرەيلٸ داۋىسىمەن بالاسىنا: – تٷس, ساعان نە بولدى, قاققان قازىقتاي قاتىپ تۇرسىڭ... ٸشتەي تٷسٸنگەنٸمەن, ۇياتتان قىزارعان بەتٸن جاسىرعىسى كەلگەن بالاسى كٷزگٸ جاۋىننان كەيٸنگٸ بالشىققا سەكٸرٸپ تٷستٸ. مٸنە, ەندٸ ەسٸنە تٷستٸ, گالستۋك تاققان قارييانى قاي جەردە كٶرگەنٸ. ول قايبٸر جىلى ونىڭ مەكتەبٸنە «بٸلٸم» سەرٸكتەستٸگٸنەن كەلٸپ, دەرٸس وقىعان بولاتىن. سول كەزدە دە گالستۋگٸن «شوقپارداي» قىلىپ بايلاعان ەدٸ.
– كەتتٸك! - دەپ اقىرىن بۇيىردى ەكەسٸ.
– ول ٷش ٷي ارى تۇرادى... - دەگەن دەرٸسشٸ سۋرەتشٸنٸڭ ارقاسىنان اقىرىن عانا قاعىپ, جۇباتقانداي بولدى. سۋرەتشٸ كٶز سالسا تراكتوردىڭ ٸشٸندە حاتموللا رٶلگە باسىن قويىپ, تەتتٸ ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن.
ولار اۋلاعا كٸردٸ. قاراما-قارسى جالعىزسىراپ, كٸشكەنتاي عانا سابان كٸرپٸشتەن سوعىلعان كەپە قۇلاعالى تۇرعانداي. سۋىقتان قالتىراعان سۋرەتشٸ سول جاققا قاراي قادام باستى. ال جول باستاعان دەرٸسشٸ باتىل ەسٸك تۇتقاسىن ۇستادى.
كەپەدەن مۇرىن جاراتىن مال بوقتىعىنىڭ اششى يٸسٸ سەزٸلمەدٸ. سوعان قاراعاندا ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ ٷيٸندە مال ۇستاماسا كەرەك-تٸ. قالايشا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر سوندا? اۋىلدا, بٸر سيىرىڭ نەمەسە ۇزىننىڭ قىسقاراتىن شاعىندا بٸر قوزىڭ بولماسا كٷن كٶرۋٸڭ قيىندايدى. بٸراق, ولاردى ۇستاۋ, جەم-شٶبٸن دايىنداۋ... جالعىز باستى ەيەل مۇنداي جۇمىستى قايدان ٸستەسٸن... ونىڭ ٷستٸنە, ەگەر دە ول بٸر مەكەمەدە جۇمىس ٸستەسە, سونىڭ ٶزٸ قارا باسىنا جەتكٸلٸكتٸ بولار.
شالبارىنىڭ تٷيمەسٸن قاداپ, ٷيگە قاراي بۇرىلدى ول. ٸشتەن كٷتكەن داۋىس تا شىقتى. ەسٸكتٸ اشپاي تۇرىپ, ول ەسٸكتەن قۇلاق تٷردٸ: «ساياسي» جاعدايدان حاباردار بولعىسى كەلٸپ. دەرٸسشٸ ايتتى: «توقتا, سٷيكٸمدٸ... ول ساعان بار ىقىلاسىمەن كەلٸپ تۇر. ادامگەرشٸلٸگٸ مول, ازداپ شارۋاشىلىعى دا بار... قوراسىندا سيىرى بار دەگەندەي... جىلقى ساتىپ السام با دەپ جوسپارلاپ جٷر. بٸزدٸڭ ٶلكەدە جىلقىسىز ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن ەمەس... جىلقى, ٶز-ٶزٸن اسىرايدى...» وسى كەزدە ەيەلدٸڭ نەزٸك داۋىسى سٶزدٸ بٶلدٸ: «مەن قايتا ويلاندىم...» ەندٸ مٸنە, تاعى دا دەرٸسشٸ سٶيلەدٸ: «بۇل, ەرينە, ٶتە ورىندى سۇراق... بٸزگە پايعامبارىمىز ەشقاشان اسىقپا دەگەن... بٸراق, سٶزدە تۇرماۋ دا كٷنە... «ايتىلعان سٶز – اتىلعان وق», -دەگەن بابالارىمىز. دەمەك, سەن بابالار ٶسيەتٸن بۇزعان بولىپ تۇرسىڭ عوي, نەفيسا...»
سۋرەتشٸ اقىرىن عانا ەسٸكتٸ اشتى. مٷمكٸندٸگٸنشە كٸرگەنٸن بٸلدٸرتپەۋگە تىرىسقان ول تابالدىرىقتا تۇردى. تٷپكٸ بٶلمەدەگٸ ورىندىقتا نەفيسا وتىر. پەشتٸڭ جانىندا كٷيەۋ بالا – ەكەسٸ تۇر. ورتادا تۇرعان دەرٸسشٸ ەرٸ قاراي اقىلىن ايتىپ جاتىر: «سارىم ابىز سول سٶزگە سەنٸپ كەلٸپ وتىر. جالعىزدىق – تٸرٸ پەندەگە قيىن. شاريعات بويىنشا ۇزاق تٷندە بٸر-بٸرٸنٸڭ ارقاسىن جىلىتقاننىڭ ٶزٸ ٷلكەن ساۋاپ بولىپ سانالادى».
سۋرەتشٸنٸ ەشكٸم بايقامادى. وسى ارالىقتا دەرٸسشٸنٸڭ سوڭعى سٶزٸ ونىڭ كٷلكٸسٸن كەلتٸردٸ. كٷلكٸ قىسقاسى سونشالىق داۋىسى شىعىپ كەتە جازدادى. ييا-ييا, بۇرىن ماركس پەن لەنيننٸڭ ٸلٸمدەرٸن سٶز اراسىندا كەلتٸرٸپ وتىراتىن دەرٸسشٸنٸڭ سٶيلەۋ مەنەرٸ, ويى بٷگٸندٸككە ٶزگەرٸپتٸ. دەل قازٸرگٸ جاعدايدا كٷلۋدٸڭ ٶزٸ جاعدايدى كٷردەلەندٸرٸپ جٸبەرەدٸ... «ساياسي» جاعداي كەدٸمگٸدەي ٶرشٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
- بٸلمەيمٸن, نە ايتۋ كەرەكتٸگٸن دە,- دەپ مٸڭگٸرلەدٸ نەفيسا.
سۋرەتشٸ بٶلمە ٸشٸنە كٶز جٸبەرٸپ قاراپ تۇرىپ, ونىڭ سٶزدەن اۋىتقىپ تۇرعانىنا تاڭقالدى. ٷيدە تەمٸر تٶسەك, كٸشٸگٸرٸم ستول جەنە ەسكٸ شكافتان ٶزگە كٶزگە ٸلٸنەتٸن ەشتەڭە جوق. بۇل جەردە كەدەيلٸك پەن جاۋاپسىزدىق ادام ەڭسەسٸن باسىپ تۇردى. سەتٸ تٷسسە باقىتسىزدىق جايلاعان ٷيدەن قاشىپ كەتكٸسٸ كەلدٸ. مٷمكٸن, نەفيسا ٶز ابىرويىن جوعارى كٶتەرۋ ٷشٸن ٸستەپ وتىرعان بولار? قانشا ايتقانمەن ەيەل عوي. ەلٸ دە ادامدى ٶزٸنە تارتاتىن قاسيەتٸ بار سيياقتى. كٶزٸ دە سول قالپى ٶزگەرمەگەن. بٸر جەرٸ تارتىمدى بولسا, ەكٸنشٸ قىلىعى جاس كەزٸندەگٸدەي ەمەس, كەرٸسٸنشە ادامعا كەرٸ ەسەر بەرەدٸ... بٸراق, دەنە بٸتٸمٸ ٶتە ەدەمٸ ساقتالعان... «مەديتسينالىق پۋنكتە جۇمىس ٸستەيمٸن, ٶز ٶمٸرٸمە جەتەدٸ»,- دەپ قاداپ ايتتى.
شامادا دەرٸسشٸنٸڭ ايتاتىن سٶزٸ تاۋسىلسا كەرەك-تٸ: – مٸنە, بالاسى دا كەلٸپ تۇر, وسىنى ايتۋ ٷشٸن...,- دەپ تىنىشتالا قالدى.
دەل وسى كەزدە سۋرەتشٸنٸ بايقاعان نەفيسا ورنىنان اتىپ تۇرىپ:
- سەلەمەتسٸز بە!.. قالاي كەلدٸڭٸزدەر?
سۋرەتشٸ كٶزٸن تٶمەن قاراتتى... كٶز الدىنا تەاترداعى جانتالاس ەلەستەدٸ.
بٸراق, ارقاسىنا بٸرەۋ ىستىق باسىپ العانداي ەرەكشە كٷيگە ەندٸ. بٸردەن باسىن كٶتەرٸپ العان ول نەفيساعا تاعى دا كٶز جٸبەردٸ. جەۋدٸرەگەن كٶزدەرٸ كٷلٸمسٸرەگەنٸمەن ەرٸندەرٸنە نە ەسەر ەتكەنٸ بەلگٸسٸز ەرنەۋٸ كەزەرٸڭكٸرەپتٸ. ونىڭ بەتٸنٸڭ قالاي قىزارىپ جاتقانىن سۋرەتشٸ سەزٸپ تۇر. تامىرلارى ارقىلى قانداي دا بٸر اۋىر جەنە تەتتٸ جۇبانىش تارادى. بالا كەزٸندە ول نەفيسانى كلۋبتان ٷيٸنە دەيٸن شىعارىپ سالعان. ول كەزدە قانشادا ەدٸ? ون ەكٸ, ون ٷش?.. نەفيسا ون-ون بەس قادام الدىدا, بۇل ارتىنان ٸلەسٸپ وتىردى. ول كەزدە نەفيسانىڭ كەۋدەسٸ ٷرپيٸپ, اياعىن ايقاستىرا باسىپ, بۇراڭداپ جٷرەتٸن بويجەتكەن قىز ەدٸ... ول ارتىندا كٶرشٸنٸڭ بالاسى كٶز سالىپ كەلە جاتقانىن سەزٸپ كەلەدٸ. بٸراق, ونىسىن بايقاتپادى.
ٶز قاقپاسىنا جەتكەندە, كەنەتتەن باقشا قورشاۋىنىڭ جانىندا جاتقان بٶرەنەگە وتىردى.
بالا ٶز بەتٸمەن كەلە جاتقان كەيٸپ تانىتىپ, ىسقىرعان قالپى ودان ٶتپەك بولدى. وعان نەگە ىسقىرۋعا بولمايدى, ول ٷيٸنە كەلە جاتىر ەمەس پە? ەنە ونىڭ ٷيٸ, تاياق تاستام جەردە.
- بەرٸ كەلشٸ,-دەپ قىز ونى شاقىردى.
- نە كەرەك ساعان?
- وتىر...
ول بٶرەنەنٸڭ شەتٸنە وتىرعىسى كەلٸپ ەدٸ, بٸراق قىز قولىنان تارتىپ جانىنا وتىرعىزدى. نەفيسانىڭ الاقانى بۇجىر-بۇجىر بولعانىمەن ىپ-ىستىق, كٸشكەنتاي قۇسقا ۇقساس بولدى.
- مەنٸ قۇشاقتاعىڭ كەلە مە? – دەپ سىبىرلادى قىز. بالانىڭ اۋزى قۇرعاپ, تٸلٸ تاڭدايىنا جابىسىپ, تەك بەلگٸسٸز دىبىستاردى شىعارۋعا قانا مۇرشاسى جەتتٸ. كەنەتتەن نەفيسا ونى قۇشاقتاپ, دىمقىل ەرنٸمەن ونىڭ سٶيلەۋدەن قالعان ەرٸندەرٸن ٸزدەي باستادى. بالا ٶز-ٶزٸنە كەلٸپ, ەسٸن جيعاندا قىز قاسىندا جوق ەدٸ.
...سونىمەن ەكەسٸ, اقساڭداپ, قىزىل بۇرىشقا كەلدٸ. بٸراق, بٸر ورىندا تۇرا الماي بٷكٸل ٷيدٸ اينالىپ جٷر.
- سٸزدەر وعان قاراڭىزدار!-دەپ سۇق ساۋساعىمەن نەفيسا جاقتى نۇسقادى. – ول نە ايتىپ تۇر, ا? نە دەگەن بٸر بەتكەي قىز! مەن وعان بار قۇرمەتپەن... – سۋرەتشٸ ٶز ەكەسٸنٸڭ مٸنەزٸن بٸلەدٸ, سوندىقتان وقيعانىڭ وقىس بۇرىلعانىنا قاتتى تاڭقالمادى. – ەگەر مەنٸڭ اشۋىما تيسەڭ, مەن باس تارتۋىم مٷمكٸن!
- ەركٸڭ بٸلسٸن... سەنٸ ەشكٸم مەجبٷرلەپ تۇرعان جوق,-دەدٸ نەفيسا.
- قانشاما ادامدى ەۋرەگە سالدىڭ, - دەپ ەكەسٸ بٶلمە ٸشٸندە شولتاڭ باسىپ جٷر.
- مٷمكٸن, بۇل سەنٸڭ تاعدىرىڭ شىعار! قارسىلاسا بەرمەشٸ نەفيسا,- دەپ اراعا دەرٸسشٸ قىستىرىلدى. – كەتتٸك, ابىستاي پٸسٸرگەن قۇيماقپەن شاي ٸشەمٸز.
- سەن, مولدا اعا, جامان كەڭەس بەرمەيسٸڭ, مۇنى بٸلەم عوي... نەفيسانىڭ قاتقىل داۋىسى باسىلعان. مٷمكٸن, وعان «كٷيەۋ جٸگٸتتٸڭ» ايتقان سٶزدەرٸ, ەلدە, ونىڭ ەرەكەتٸنٸڭ شۇعىل ٶزگەرۋٸ ەسەر ەتكەن بولار?
سۋرەتشٸ دە ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋ كەرەك دەپ ويلادى. – بٸرگە تۇرىپ كٶرٸڭٸزدەر, نەفيسا... ارى قاراي بەلگٸلٸ بولادى عوي...
- سەن سولاي ويلايسىڭ با? - دەپ كٷتپەگەن جەردەن نەفيسا كٷلدٸ. – سەن سولاي ويلايسىڭ با?.. - قايتا قايتالادى. بٸراق, كٶزٸنەن قۋانىشتىڭ لەبٸ دە سەزٸلمەدٸ.
- مەنٸڭ بالام بوسقا اقىل ايتپايدى, ول ٶتە اقىلدى!- دەپ قارييا بالاسىمەن ماقتاندى.
- وندا كەلٸستٸك, - دەگەن نەفيسا پەشتٸڭ ارتىنداعى اۋىر ٷلكەن سٶمكەنٸ الىپ شىقتى. مۇنداي «الىپ» سٶمكەنٸ بٸر كەزدەرٸ ٷلكەن بازارلارعا تاۋار ەكەلگەن ساۋداگەرلەردەن كٶرگەن-دٸ. دەمەك, نەفيسا و باستان بۇلارمەن كەتۋگە دايىندالعان. ونىڭ قارسىلىق تانىتقانى الدىن الا ويلاستىرىلعان بولىپ تۇر. الايدا, ەيەل سٸزدٸ بٷكٸل دەنەسٸمەن جەنە جانىمەن قالاسا دا, ول «لايىقتى» كٶرٸنۋگە تىرىسىپ, «جوق» دەپ ايتادى. ەگەر ەيەل بٸردەن بەرٸلسە, وندا ول ٶزٸنٸڭ ۇستامسىزدىعىن «مەنٸڭ ويىمشا, مەن سەنٸ بۇرىننان تانيمىن» دەپ پسيحولوگييالىق تۇرعىدا ٶزٸن جەڭدٸرگەندٸ جٶن كٶرەدٸ. بۇل تاڭقالارلىق جاعداي ەمەس. ال, ەر ادام ٶز ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن جٷرەگٸندەگٸ سىرىن اشادى. ەيەلدٸڭ جٷرەگٸنە سەنٸم ۇيالاتقاندى جاقسى كٶرەدٸ. تٸپتٸ, جان قالاۋى ەكەندٸگٸن سەزدٸرتٸپ, بار سىرىن اقتارعانى سونشا جٷرەگٸندە ەشقانداي كٶلەڭكەلٸ «جاسىرىن بۇرىشتار» قالمايدى. الايدا, ەرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جٷرەگٸ ٶتە قاتتى ەمەس, ول بوس بٶلمەگە ۇقسايدى, ونى تەك ەيەلدەر تٷرلٸ قاجەتتٸ نەمەسە قاجەتسٸز دٷنيەلەرمەن تولتىرا الادى... ول جەردە سٸز ٶزٸڭٸزدٸ جوعالتۋىڭىز دا مٷمكٸن…
كەتەر الدىندا ەكەسٸ ٷي ٸشٸن تولتىرىپ تۇرعان ۇساق-تٷيەكتٸ قولىمەن نۇسقاپ: – مىنالار شە?
- قالا بەرسٸن,- دەدٸ بالاسى.
- سەن جاسسىڭ ەرٸ دەنساۋلىعىڭ بار! ٷيگە بارلىق نەرسە كەرەك قوي...
از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە تٶسەك, ٷستەل, كٶنەرگەن شكاف جەنە ەكٸ ورىندىق سەكٸلدٸ زاتتار تراكتور تٸركەمەسٸنە سالىندى. تٶسەكتٸ قوزعاعان كەزدە ەسكٸرگەن پرۋجينالارى سىقىرلاپ, بەينە بٸر سوڭعى ساپارعا اتتانىپ بارا جاتقانداي قوشتاستى.
– مولدا اعا, سٸزدٸكٸنە كٸرمەي-اق قويايىق... - دەپ نەفيسا باستاعان ەدٸ.
- بولمايدى, نەفيسا. نەكە قيىلماي بولمايدى, - دەگەن سٶزبەن بٸردەن بٶلٸپ جٸبەرگەن بۇرىنعى دەرٸسشٸ, دەل قازٸرگٸ مولدانىڭ جاعىمدى داۋىسى شىقتى. تولىق دەنەلٸ, ەرٸ قوناقجاي ابىستاي ولاردى ەسٸك الدىنان كٷتٸپ الىپ: – ٶتە جاقسى, مٸنە بەرٸ جاقسى بولدى. باقىتتى وتباسى بولۋدى جازسىن! ابىستايدىڭ دا بەتٸ قىزارىپ تۇردى. پەشتٸڭ قاسىندا كٶپ جٷرگەندٸكتەن بە, ەلدە نەفيسانىڭ ويدا جوقتا تۇرمىس قۇرىپ جاتقانىنا شىنىمەن قاتتى تولقىعانى ما ەكەن. ەيەل ادامدار جٷرەگٸنە جاقىن الادى عوي, ەسٸرەسە وسىنداي تۇرمىس قۇرۋ, تٸپتٸ سىرتتاعى بەيتانىس ادامدار تۋرالى سٶز قوزعالسا كٶڭٸلدەرٸ كٶتەرٸلٸپ, جايناپ جادىراپ شىعا كەلەدٸ.
تابالدىرىق الدىندا تۇرعان قوناقتاردى ابىستاي ٷستەلگە وتىرۋعا شاقىردى. كٷتٸپ وتىرعانىنا بٸراز ۋاقىت ٶتسە كەرەك-تٸ, داستارحاندى قايىستىرىپ قويىپتى. نەكە قييۋ دەستٷرٸنە جىلدام كٸرٸستٸ. ابىستاي مولدانىڭ الدىنا اپپاق سٷلگٸنٸ تٶسەدٸ دە ٷستٸنە تۇز سالاتىن ىدىستى قويدى. مولدا كٷيەۋ جٸگٸتكە اسا بٸر سابىرلى, ەرەكشە كٶزقاراسپەن قاراپ بۇرىلدى. ونىڭ جٷزٸنەن دەل قازٸرگٸ مولدا بولعاندىعى ٶزٸنە ۇنايتىنى بايقالادى. جان-جاعىنداعى جاقسىلاردىڭ ٶمٸرٸندەگٸ قۋانىشتارىنا ورتاقتاسقىسى كەلٸپ تۇرعانى كٶز جانارىنان كٶرٸنٸپ تۇردى.
- فاسحەتدينۇلى سارىم, تەمٸرعالي نەفيسانى ٶزٸڭە جار ەتٸپ الۋعا كەلٸسٸم بەرەسڭ بە?
- كەلٸسەم, حازٸرەت... - دەپ ەرنٸن تٸستەلەدٸ.
- تەمٸرعالي نەفيسا, فاسحەتدينۇلى سارىمعا تۇرمىسقا شىعۋعا كەلٸسەسٸڭ بە?
نەفيسا كٷلٸمدەپ, مايىسقان كٸرپٸكتەرٸن تٶمەن تٷسٸرٸپ, العاش تۇرمىسقا شىعىپ جاتقان قىزداي سىزىلىپ: «كەلٸسەم...»-دەدٸ.
داستارحان استىنان مولدا قاعازىن الدى. سوسىن قولىن تٸلٸمەن سۋلاپ جٸبەرٸپ, كەرەكتٸ بەتٸن تەزٸرەك اشۋ ٷشٸن پاراقتادى. وسى كەزدە جٷزٸنە كٷلكٸ ٷيٸرٸلدٸ دە, كەشٸرٸم سۇراپ: – نەكە قييۋ رەسٸمٸ ٶتە از بولادى. اۋىلدا جاستار دا قالمادى... نەفيسا كەنەتتەن قانداي دا بٸر سەبەپتەرمەن كٷلٸپ سۋرەتشٸگە بال قۇيىلعان ىدىستى جىلجىتتى دا اقىرىن ايتتى:
- دەمٸن تاتىپ كٶر, بالام.
مولدا بايسالدى وتىرعان قالپى قاعازعا جازىلعان سٶزدەردٸ داۋىستاپ وقي باستادى: – ەلحامدۋلليليا, ەلحامدۋليلليا, ەلحامدۋليلليازي, ەننيكاحا سٷننەتي… «داۋىسى جاقسى شىعادى ەكەن, تەك ماقامى دۇرىس ەمەس سەكٸلدٸ»,-دەپ سۋرەتشٸ ويلادى. «قۇراندى وقۋ ٷشٸن مۋزىكالىق ەرەكشە ماقام كەرەك قوي». مولدا وقۋىن توقتاتىپ, تىنىشتىق ورناي باستاعان كەزدە ەكەسٸ قالتاسىن اقتارا باستادى. قالتاسىنىڭ ۇزاق قاراعان ول مىجىلعان ەلۋ سومدىق قاعاز اقشانى الىپ شىقتى. تويى بولىپ جاتقاندا كٷيەۋ جٸگٸت بارىن شاشادى.
سۋرەتشٸ دە قالتاسىنان ون سوم اقشانى الىپ شىعىپ, مولداعا ۇسىندى. بەرگەن ساداقانى داستارحان استىنا قويعان مولدا ريزا پەيٸلمەن ۇزاق باتا بەرە باستادى.
ولار اۋلاعا شىققان كەزدە حاتمولدا ەلٸ ۇيىقتاپ جاتىر ەدٸ. تراكتور كابيناسىنىڭ ەسٸگٸن اشقان سۋرەتشٸ ونىڭ بٷيٸرٸنەن تٷرتكەندە قىزارىپ كەتكەن كٶزدەرٸن اشىپ, جان-جاعىنا تاڭدانا قاراپ: – مەن قايدامىن?
– قارابىقتامىز, ەكەمە ەيەل ايتتىرىپ كەلدٸك, -دەدٸ سۋرەتشٸ.
– ال, ماكارىچ قايدا?
– ٷيدە, ٷيدە, -دەگەن ەكەسٸ اياعىن اسىعىس باسىپ كەلدٸ.
- ەلگٸ «ىستىق سۋىڭنان» بولماسا ەشقايدا دا جىلجىمايمىن!
بىلعارى كٷرتەشەسٸنٸڭ قاي قالتاسىنان الىپ شىققانى بەلگٸسٸز, حاتمولداعا بٸر بٶتەلكەنٸ ۇسىندى. وجاۋداي ٷلكەن قولدارىمەن دەرەۋ بٶتەلكەنٸڭ قاقپاعىن اشىپ, بٶتەلكەنٸ اۋزىنا تٶڭكەرٸپ, «ىستىق سۋدان» قىلعىتىپ-قىلعىتىپ جٸبەردٸ.
- بەرٸ دۇ-ر-ى-سسس!
ٶمٸرگە رازى تراكتور بار داۋىسىمەن باقىردى. كٷيەۋ جٸگٸت ەيەلٸنە قاراپ: – سەن كابيناعا وتىر.
– جو-جوق... سەن ٷلكەنسٸڭ عوي, الدىعا وتىر. بٸز بالامىز ەكەۋمٸز تٸركەمەدە وتىرا بەرەمٸز,- دەگەن نەفيسا ارباعا جارماستى.
- ەركٸڭ بٸلسٸن,- دەپ كٷيەۋ جٸگٸت ارتىنان دەمەي باستادى. ەتەگٸ اشىلىپ, التىن بالىقتاي جالت ەتكەن ساندارىن كٶرمەۋ ٷشٸن سۋرەتشٸ تەرٸس قارادى. كەش باتىپتى.
تراكتور العا قاراي ىشقىنعاندا اربا سەكٸرە قوزعالدى. نەفيسا اربا جيەگٸنەن قاتتى قىسىپ ۇستاسا دا ورنىنان قوزعالىپ كەتتٸ. «وتىرايىق!»,-دەپ سۋرەتشٸنٸڭ قۇلاعىنا ايقايلادى. وسىلاي ىڭعايلى بولعان سەكٸلدٸ, ٶڭمەڭنەن ٶتەر جەل دە سايابىرلاعانداي سەزٸلدٸ. شىنىندا دا, دەنەسٸ قاتتى تٸتٸركەندٸ. كەيدە كەلٸنشەك كٷلٸپ وتىرىپ وعان قاراي سٷيەنٸپ كەتٸپ جاتتى. سۋرەتشٸ ونى اقىرىنداپ جىلجىتىپ وتىرۋعا تىرىستى. قانشا دەگەنمەن ٶگەي شەشە عوي! بٸراق, بٸر ورىندا جىلجىماي وتىرۋعا جول مۇرشا بەرمەيدٸ.
كٷلكەراۋ ٶزەنٸنە كەلگەندە تراكتور توقتادى. حاتمولدا كابينادان سەكٸرٸپ تٷسٸپ, بٶرەنەدەن ۇستاپ تۇرىپ باسىن قاسىدى.
– بٸز مىنا جەردەن ٶتتٸك پە? - دەپ تاڭقالىپ سۇرادى.
– تٸپتٸ, تەجەگٸشتٸ باسپادىق!
– ونداي ەرلٸكتٸ ەكٸنشٸ رەت جاساۋ مٷمكٸن ەمەس! - دەپ سٶزٸن توقتاتقان حاتمولدا اربادا جاتقان بالتانى قولىنا الىپ, اعاش كەسٸپ الىپ كەلۋ ٷشٸن ورمانعا قاراي بەت الدى. سۋرەتشٸ ارتىنان ەردٸ. قاراڭعىلىق جان-جاقتى تۇمشالاپ الدى. تراكتوردىڭ جارىعىمەن ورمان ەرتەگٸدەگٸدەي ەرٸ قورقىنىشتى كٶرٸندٸ. توقتا, مىناۋ نە? قۇداي-اۋ, مىناۋ ٷي يەسٸ عوي... وي, مىناۋ بٸز بۇعان دەيٸن جولىقتىرعان اناۋ ٷي يەسٸنە ۇقسامايدى عوي, - دەگەن ونىڭ كٶزٸنەن كٷلكٸ قىلعاندىعى مەن قۋاقىلىق بايقالدى. مىنا بٸر جەرٸنەن تٷرتٸپ جٸبەرسەڭ, ەرٸندەرٸ ەلجٸرەپ كٷلٸپ جٸبەرەدٸ. جانىنا سەرٸك بولعان كٸشكەنتاي اراسىن قالتاسىنان الىپ, سۋرەتشٸ دٸڭگەگٸنەن ٶسٸپ شىققان ٷي يەسٸن اجىراتا باستادى.
– ٶزەنگە قاراي تاسى! نەمەگە تۇرسىڭ, قاققان قازىقتاي! قاتقىل شىققان حاتمولدانىڭ داۋىسى «كٶكتە جٷرگەن» سۋرەتشٸنٸ كٷنە كٶتەرگەن جەرگە تٷسٸردٸ.
از ۋاقىتتان كەيٸن كەسكەن شىبىقتاردىڭ ەشقانداي دا پايداسى بولمايتىنى بەلگٸلٸ بولدى. حاتمولدا تاعى دا تراكتوردىڭ دٶڭگەلەگٸن ەكٸ بٶرەنەگە تۋرالادى. سٶيتٸپ ەشبٸر كەدەرگٸسٸز ٶزەننٸڭ ەكٸنشٸ بەتٸنە ٶتٸپ كەتتٸ.
– باقىتتى بولارسىڭ, نەفيسا!-دەدٸ سۋرەتشٸ, قۋانىشىن بٸلدٸرۋگە تىرىسىپ.
– الدىڭعى كٷنٸ سەن تۋرالى راديودان ايتتى, -دەدٸ نەفيسا.
– مەن راديو تىڭدامايمىن...
– قىزىقسىڭ سەن... مٷمكٸن, ٶزٸڭ تۋرالى راديودان ەستۋ جاعىمدى شىعار... ٶز-ٶزٸڭدٸ باعالاي بٸلمەيسٸڭ, بالام! – دەگەن سٶزٸن جانىنا تيگٸزە سٶيلەدٸ «ٶگەي شەشە» ونىڭ سٶيلەگەن سٶزٸ سۋرەتشٸگە ۇناماعاندىقتان ٷي يەسٸ ەسٸنە تٷستٸ. مىنا جەرٸن كەسٸپ تاستا, مىنا جەرٸن قىسقارت, ال مىنا جەرٸن پىشاقپەن قاشاپ جٸبەرۋ كەرەك...
– سەنٸڭ جۇمىسىڭ قۇرىسىن,- دەپ جالعادى نەفيسا. – تاۋىقتارعا دا كٷلكٸلٸ. نەعۇرلىم اسا تالعامپازدىقپەن قاراپ, تارماقتارىن تاۋىپ, بٸرٸنە-بٸرٸن كەلتٸرە جابىستىرۋ كەرەك. جالپى ساعان وسى ٷشٸن اقى تٶلەي مە?
– ساتىلسا اقشا تٷسەدٸ..
– تاڭقالمايمىن, ساتىپ السا... قازٸرگٸ كەزدە شٸرٸگەن بايلار كٶپ قوي...
سۋرەتشٸ تىم-تىرىس بولا قالدى. ول ارى-بەرٸ تاۋ تاسىندا سەكٸرگەن ەشكٸدەي سەكەڭدەپ كەلە جاتقان تٸركەمە ٷستٸندە شىعارماشىلىقتىڭ نە ەكەنٸن تٷسٸندٸرگٸسٸ دە كەلمەدٸ. نەفيسا كٷلٸپ وتىرىپ بۇعان تاعى قۇلادى. جاڭادان ساۋىلعان سيىر سٷتٸنٸڭ يٸسٸ مۇرىندى جاردى. «قىزىق... نەفيسانىڭ سيىرى جوق ەدٸ عوي», -دەپ ول تاڭقالا ويلاندى.
ولار جەتكەندە تٷن ورتاسى بولدى. نەفيسانىڭ جٷكتەرٸن اسىعىس اۋلاعا كٸرگٸزدٸ. كٷيەۋ جٸگٸتتٸڭ قولىنان تاعى بٸر بٶتەلكە العان حاتمولدا قوشتاسۋدى دا ۇمىتىپ, ٷيٸنە قاراي اسىقتى.
سۋرەتشٸ باستىرماعا قاراي جٷردٸ. شەشەسٸ تٸرٸ كەزٸندە وسى جەردە تاماق دايىندايتىن. سۋرەتشٸ كەرەۋەتتە سوزىلىپ جاتىپ, كٶپتەن بەرٸ جانىن جەگٸدەي جەگەن ويلارىنا شومعىسى كەلدٸ... دەل قازٸر ٶمٸرٸندەگٸ ٶزگەرٸستٸ سانالى تٷردە مويىنداي باستادى. ەندٸ ول بالالىق شاعى ٶتكەن ٷيدە ٶزٸن ەشقاشان ٷي يەسٸ سەكٸلدٸ سەزٸنە المايدى. جٷرەگٸنٸڭ جارتىسىن جولبارىس جۇلىپ العانداي كٷي كەشتٸ...
- مٷمكٸن, شاي ٸشەرمٸز? - دەپ ۇسىنىس جاساعان ەكەسٸنٸڭ شاي ٸشۋگە قۇلقى جوق ەكەنٸن بايقاۋ قيىن ەمەس ەدٸ.
- جوق, جاتىپ ۇيىقتايىق, - دەپ جاۋاپ قاتقان سۋرەتشٸ ٶز بٶلمەسٸنە بەت بۇردى.
كٷيەۋ جٸگٸت پەن جاس كەلٸنشەك ٷيگە كٸردٸ. ٶمٸرٸ ماي كٶرمەگەن ەسٸك توپسالارى شيقىلداپ, ادام جٷيكەسٸنە تيەدٸ.
ۇيقىسى كەلمەدٸ. قاشاۋ مەن پىشاقتى ٷستەل ٷستٸنە قويىپ, تاعى نە بار ەكەنٸن قۇداي بٸلەدٸ, ورىندىققا جايعاسقان ول قۇلكەراۋدەن ەكەلگەن ٷي يەسٸن قولىنا الدى. قىزىق, ٷي يەسٸ – ەيەل ما, ەر مە? مٷمكٸن, بٸرٸنشٸسٸ نەمەسە ەكٸنشٸسٸ... بٸراق, سۋرەتشٸنٸڭ قولىنداعى بۇتاققا پىشاق تيگەن سايىن ەيەلگە كٶبٸرەك ۇقساپ كەلەدٸ. توقتا, ونىڭ كٶزٸ, باسقاشا, ەكٸ تٷرلٸ ەدٸ عوي?.. قازٸر, ونىڭ ەزۋ تارتقان تٷرٸ كٷلكٸلٸ سەكٸلدٸ... ول تٸپتٸ ونىڭ قارقىلداعان كٷلكٸسٸن ەستٸگەندەي, كٶپ ۇزاماي وعان تاعى بٸر داۋىس قوسىلدى: «بۇدان جاقسىلىقتىڭ بولۋى ەكٸتالاي, بالام ...».
... ال مىناۋ قانداي دىبىس... ەكەسٸ بالتامەن اعاش شاۋىپ جاتىر! ول بار كٷشٸمەن ٷي يەسٸنٸڭ باسىن شاۋىپ تٷسٸردٸ. ونىسىنا ٶزٸ مەز: – مونشاعا جاعاتىن بٸراز وتىن جينالدى.
سۋرەتشٸ ورنىنان اتىپ تۇرىپ, كەرەۋەتكە وتىردى. ەسٸكتٸ قاقتى... ەنە ٷي يەسٸ, تٸرٸ جەنە ساۋ, كٷلٸمسٸرەپ ونى قارسى الادى...
– قۇيماق دايىن, شاي قايناپ تۇر, اس ٷيگە جٷر, - دەدٸ جاپ-جاس ٶگەي شەشە. – وي, ۇيقىڭ قاتتى ەكەن... سٶرەدەن ٷي يەسٸن الىپ, سۋرەتشٸ نەفيساعا ۇسىنىپ: – مىناۋ مەنٸڭ سٸزدەردٸڭ تويلارىڭىزعا بەرگەن سىيلىعىم بولسىن!
- راقق-ممم-ەەە-تتت!.. ەيەل العان سىيلىعىن ارى-بەرٸ اۋدارىستىرا قارادى. – بۇل مىستان با?
سۋرەتشٸنٸ ٶتكەن ٶكٸنٸشٸ تاڭقالدىردى.
- بۇل ٷي يەسٸ... ٶزٸنٸڭ تالاي ۋاقىتىن سارپ ەتٸپ, بار ىنتاسىمەن ٸستەگەن دٷنيەسٸنەن ايىرىلىپ, نەفيساعا سىيلىققا بەرە سالعانىنا اياق استى جىنى كەلدٸ. – بۇل – ٷيدەگٸ تىنىشتىقتى ساقتايتىن ەۋليە.
نەفيسا قۋانعان كەيٸپ تانىتتى.
- تىنىشتىقتى ساقتايتىن بۇل ەمەس, باسقا, بالام...
قورانىڭ سىنعان ەسٸگٸن جٶندەپ جاتقان ەكەسٸ كٷتپەگەن جەردەن كٷلدٸ.
- حا-حا, سەن قالادا كٶپ ۇيىقتاۋدى ٷيرەنٸپسٸڭ...
- مەن تٷنٸمەن ۇيىقتامادىم,-دەپ اقتالا سٶيلەگەن بالاسى نەفيسانىڭ قولىنداعى ٷي يەسٸن مەڭزەپ.
- قۋىرشاق ويىپتى?.. نەفيسا كٷلٸپ: – مىناۋ ٷي يەسٸ دەيدٸ ول...
- ەي-ي,- دەپ كەيٸگەن ەكەسٸ قولىن بٸر سٸلتەپ: – ەڭبەكقور بالا تەربيەلەۋ مەنٸڭ قولىمنان كەلمەپتٸ...
ٷي ٸشٸ جينالعان, ەدەن جۋىلعان, تازالىعى سونشالىق, ٷي تٶبەسٸ سارى ەدەننەن كٶرٸنٸپ تٷر. ٷستەل ٷستٸنە بۋى بۇرقىراپ قايناعان ساماۋىر قويىلعان. جاڭا پٸسكەن قۇيماقتىڭ ىستىعى ۇرىپ, پٸسكەن كارتوپتى سالعان ىدىستان بۋ بۇرقىراپ, جاڭادان پٸسٸرٸلگەن ەشكٸ سٷتٸنٸڭ يٸسٸ بٷتكٸل ٷيدٸ الىپ تۇر. ٷي يەسٸ رەتٸندە ەكەسٸ تٶرگە جايعاسسا, سۋرەتشٸ مەن نەفيسا قاراما-قارسى وتىردى.
– بٸراز بولاسىڭ با? - دەگەن جاس جۇباي – ەكەسٸ اعاش قاسىقپەن كەرتٶشكٸنٸ اۋزىنا سالىپ, سٷتتەن ۇرتتادى.
– بٷگٸن قايتامىن...
– جۇمىس ٶتە كٶپ, مٷمكٸندٸك تاۋىپ كەلمەيسٸڭ بە?..
- ەندٸ ول جيٸ كەلٸپ تۇراتىن بولادى, سولاي ما, بالام?- وعان قاراي كٶز سالعان نەفيسا كٷلٸمسٸرەدٸ.
سۋرەتشٸ پەشتٸڭ جوعارعى جاعىندا تۇرعان ٷي يەسٸنە قارادى, ونىڭ جٷزٸندەگٸ كٷلكٸسٸندە بٸر مەن بار سەكٸلدٸ ەدٸ. شەي ٸشٸپ بولعان ەكەسٸ ٷي ارتىنداعى ەشكٸلەرگە شٶپ بەرۋگە كەتتٸ. نەفيسا جىپ-جىلى الاقانىن سۋرەتشٸنٸڭ قولىنا قويدى.
- سەن ەيەل تاڭداۋ جاعىنان شاتاستىڭ با? - دەگەن ول ٶزٸمسٸنە ەرٸ جىلى سٶيلەي.
- سەن ارالاساتىن شارۋا ەمەس... –دەپ ورنىنان اتىپ تۇرعان سۋرەتشٸ جينالا باستادى.
- مەن ەندٸ سەنٸڭ اناڭمىن...
- قاي-قايداعىنى ايتپا, نەفيسا بٸز كٸشكەنتايىمىزدان بٸرگە ٶسٸپ ەدٸك قوي...
شولتاڭ باسقان ەكەسٸ كٸرٸپ كەلدٸ. كٶڭٸل-كٷيٸ كٶتەرٸڭكٸ, جٷزٸندە باقىتتىڭ لەبٸ ەسٸپ تۇر.
- ەشكٸنٸڭ مازاسى قاشىپ تۇر, بٷگٸن فەرماعا اپارىپ, مال دەرٸگەرگە كٶرسەتۋ كەرەك...
بٸراق سۋرەتشٸ اۋىل تٸرشٸلٸگٸنەن قول ٷزگەلٸ بٸراز ۋاقىت ٶتكەن ەدٸ. قولىنا سٶمكەسٸن ۇستاعان قالپى اۋىلدىڭ باس جاعىنداعى ايالداماعا قاراي ادىمدادى. قاقپا الدىنا دەيٸن جاس كەلٸنشەگٸمەن شىعارىپ سالعان ەكەسٸ ارى قاراي كٶزبەن شىعارىپ سالىپ تۇر ەدٸ.
جەدەل حاتتى ۇستاعان قالپى بٸراز ۋاقىت تۇرعان سۋرەتشٸ تەلەفونعا كەلدٸ. دەل وسىنداي سەتتەردە دوستار كەرەك بولا قالادى... ول بٸر جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى بولىپ جۇمىس ٸستەيتٸن دوسىنا قوڭىراۋ شالۋدى جٶن كٶردٸ. انانى, مىنانى ەڭگٸمەلەسكەننەن كەيٸن دوستار اراسىندا از عانا ۋاقىت ٷنسٸزدٸك بولا قالدى.
- اۋىلدان جەدەل حات كەلدٸ,- دەپ سۋرەتشٸ باستى تاقىرىپقا قاراي ويىستى. – مەنٸ شاقىرىپ جاتىر... ويلانىپ تۇرمىن, «ەكەمە بٸردەڭە بولىپ قالدى ما?»,- دەپ.
- ساعان ەرتەرەك جولعا شىعۋ كەرەك, - دەپ رەداكتور ايتتى. – كەيدە ول وسىلاي تەز جاۋاپ بەرگەندٸ جاقسى كٶرەدٸ.
- سەن ماعان كٶلٸگٸڭدٸ بەرە تۇرمايسىڭ با?.. – دەگەن سۋرەتشٸ وسى كەزدەگٸ دوسىنىڭ تٷرٸن كٶز الدىنا ەلەستەتتٸ. ەرنٸن تٸستەگەن, سالماقتى تٷر جاساعان, تەرٸن سول قولىنداعى بەت ورامالىمەن سٷرتۋدە.
سۋرەتشٸگە دوسىن قيناپ جاتقانى ىڭعايسىزدىق تۋعىزدى. رەداكتسييا كٶلٸگٸن شوپىرىمەن تانىمايتىن ادامنىڭ قۇزىرىنا بەرٸپ جٸبەرۋ – اسا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٸس. كەيٸنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ٸس شىعا قالسا شە? رەداكتسييا ٷنەمٸ تٷرلٸ مەسەلەلەر مەن سۇراقتاردى دەر كەزٸندە شەشۋگە دايىن تۇرۋى تيٸس مەكەمە عوي. وعان قوسا, بالانى مەكتەپكە الىپ بارىپ, ەيەلٸن جۇمىسقا جەتكٸزۋٸ تيٸس دەگەن سەكٸلدٸ...
سۋرەتشٸ كٶلٸكتٸ سۇراعانى ٷشٸن ٶزٸنە ٸشتەي كٸجٸندٸ.
- سەن بٷگٸن جولعا شىقپاقپىسىڭ?
- سولاي بولعاندا جاقسى بولار ەدٸ...
- بٸر ساعاتتان كەيٸن سەنٸڭ ٷيٸڭنٸڭ الدىندا ماشينا كەلٸپ تۇرادى. رەداكتور ٷنسٸز قالدى. – سابىر ساقتا! از ٷنسٸزدٸكتەن كەيٸن: – شوپىر سەندەردٸكٸندە تٷنەپ شىقسىن. ەرتەڭ كەرٸ قايتارارسىڭ...
- كەرەمەت! دوسىنىڭ قاداپ-قاداپ سٶيلەيتٸنٸ ٷنەمٸ كٶڭٸلٸنە كٸربٸڭ تٷسٸرەتٸن. وسى جولى ۇنادى.
بٸر ساعاتتان سوڭ ولار شەرەمشاننان ٶتٸپ بارا جاتتى. شوپىر كٶپ سٶيلەمەيتٸن بٸر توعا ادام سەكٸلدٸ, مۇنىسى جاقسى بولدى. ەيتپەسە, ەرنەرسەنٸ ايتىپ, شەكتەن تىس كٶپ سٶيلەپ, مەنسٸز انەكدوت ايتاتىن ادامدار دا بار عوي. ال سۋرەتشٸگە بٷگٸن ويلانۋ ٷشٸن تىنىشتىق كەرەك بولىپ تۇر... شىنىمەن ەكەم اۋىرىپ قالدى ما... ەكەسٸنٸڭ اياعىن سىلتي باسىپ, ٷيدە جٷرگەن كەزٸن ەسكە الدى. قارلىققان داۋسىمەن كٷلگەنٸ قالاي... ولاردىڭ بٸر-بٸرٸنەن الىستاعانىنا دا بٸراز ۋاقىت بولىپ كەتٸپتٸ, ەسٸرەسە ۇلىنا, بٸراق دەل قازٸر سونى ەسٸنە الدى. كٶپتەن بەرٸ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان سەزٸم تولقىنى جۇدىراقتاي جٷرەگٸن ەلجٸرەتٸپ جٸبەردٸ: سٶيتسە, ول ەكەسٸن جاقسى كٶرەدٸ, ەكەسٸ ول ٷشٸن شەكسٸز قىمبات ەكەن! بالا كەزٸندەگٸدەي دەرمەنسٸز جەنە سەنٸمدٸ تٷردە باسىن كەۋدەسٸنە قويىپ, ماڭدايىن ماڭدايىنا تاقاپ يٸسكەپ, تالاي جىلعى بەينەتتٸڭ تابى تٷسكەن ەجٸم شەكەسٸنەن سيپاپ, تٷرلٸ مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن ٸزدەگەن, جٷرەككە جٷك بولعان ويدان ارىلعىسى كەلدٸ.
مٷمكٸن, جاس ەيەلمەن ٶمٸر سٷرەمٸن دەپ دەنساۋلىعىنا سالماق تٷسٸرٸپ الدى ما ەكەن? جاس ەيەل العان كٷيەۋلەر جاس كٶرٸنۋگە تىرىسادى عوي. قانشا دەگەنمەن كٷندەلٸكتٸ تەرتٸپكە جاڭا ەرەجەلەر ەنٸپ... دەل وسى ٶزگەرٸس دەنساۋلىققا زييان بولىپ تيەدٸ عوي...
الايدا, سۋرەتشٸ جاس ەيەلدەرگە ٷيلەنٸپ, شىنىمەن جاسارىپ كەتكەندەردٸ بٸلەدٸ. بٸراق, مٷمكٸن, بۇل جاي ەلەس شىعار?
ولار اۋىل شەتٸنە ٸلٸككەن كەزدە جاۋىن دا باستالدى. «قاپ, بٸزدٸڭ ٷيگە تٷسەتٸن جولعا جەتە الماي ەلەك بولاتىن بولدىق قوي»,- دەگەن اۋىر وي مازالادى. «سەتسٸزدٸك ەتەگٸڭە جابىستى ما, سوڭىنا دەيٸن سەتسٸزدٸكتٸ كٶرۋگە بەلٸڭدٸ بەكەم بۋۋ كەرەك»,- دەپ جٸگەرلەندٸرٸپ قويادى. وي, ٷيدٸڭ الدىنا جەتە بەرگەندە ماشينانىڭ تەرەزەسٸنەن شىنتاعىمدى سەل شىعارىپ, باسىمدى تٸك ۇستاعان سەتٸمدٸ كٶرشٸلەرگە كٶرسەتسەم, وعان بٸرەۋلەرٸ سٷيسٸنسە, ال ەكٸنشٸلەرٸ قىزعانىشپەن قاراسا... ونى دا قۇداي قوش كٶرمەدٸ عوي...
كٶلٸك اۋىلدىڭ باسىنا كەلٸپ توقتادى. شوپىر «ارى قاراي بارا المايمىن»,-دەپ تۇرىپ الدى.
- باستىعىڭىز تٷنەپ قايتسىن دەگەن...
- مىنا جەردەن كەرٸ قايتسام, ونشا قاشىق ەمەس قوي. ٷش ساعاتتان سوڭ مەن قازاندا بولامىن... جٷرگٸزۋشٸنٸڭ بۇل جەردە تٷنەۋگە شىدامى جەتپەيتٸنٸ تٷرٸنەن انىق كٶرٸنٸپ تۇر. جٷرگٸزۋشٸلەر مۇنداي ساياحاتتاردان ٶزدەرٸنە مٷمكٸندٸگٸنشە پايدا كٶزدەيدٸ.
سٶمكەسٸن باسىنا كٶتەرٸپ, يلەۋٸ شىققان جولدىڭ ىلايىنان اياعىن ەزەر كٶتەرٸپ, ەكەسٸنٸڭ ٷيٸنە قاراي بەت بۇردى. كٷن بۇلتتى بولعان سوڭ تۋعان ٷيٸنٸڭ تٶبەسٸ قاراۋىتىپ, ٶزٸنە شاقىرىپ تۇردى.
ٷيٸنە بالشىعى شىققان جولمەن ەزەر جەتكەن كەزدە جاڭبىر دا باسىلدى. اينالانى المانىڭ حوش يٸسٸ الىپ تۇر. اۋانىڭ تازالىعى سونشالىق, ول شٶلٸركەنە جۇتتى... جول دا اناۋ ايتقانداي بولمادى, بالشىق از ەكەن. شوپىر اسىقتى, ييا اسىقتى...
ەسٸكتٸ اسا ساقتىقپەن اشتى... ەكەسٸ پەشكە سٷيەنٸپ وتىر, كارتوپ ارشىپ. بالاسىن كٶرٸپ, ورنىنان اتىپ تۇرىپ, الدىنان شىقتى. قۇشاقتاستى. سۋرەتشٸ ەكەسٸنٸڭ قىرىلماعان بەتٸن بەتٸمەن سيپادى. ارقاسىنان قاقتى. قارييا ازىپ كەتٸپتٸ, جاۋىرىنى ودىرايىپ تۇر.
- اۋىرىپ قالدىڭ با, ەكە?
- ماعان نە بولادى دەيسٸڭ, كەرٸ ادام بولعان سوڭ... كىح-كىح...
- جەدەل حات...
- جەدەل حاتسىز سەنٸ ورنىڭنان جىلجىتۋ مٷمكٸن بە? قورىقپا, سەنٸ قاتتى كٶرگٸم كەلدٸ.
- نەفيسا... (ول ونى «انا» دەپ ايتا المايدى!) ٷيدە جوق پا نە?
ەكەسٸ, اقساپ, ەتٸ قاشىپ, سٷيەكتەرٸ كٶرٸنگەن قولىمەن ٷستەلدٸ ۇستاپ اينالىپ ٶتٸپ, پييازدىڭ قابىعىن ٷيدٸ. سودان سوڭ اقىرىن: – ول كەتٸپ قالعان.
بالاسى بٶلمە ٸشٸن كٶزٸمەن ارالاپ شىقتى. اينالانىڭ بەرٸ ەسكٸرگەن سيياقتى. سوڭعى بٸرنەشە كٷندە بۇل ٷيدە ەيەلدٸڭ قولى تيمەگەنٸ بايقالادى. «توقتا, وعان سىيلاعان سىيلىعىم قايدا – ٷي يەسٸ?» بٸراق, داۋىستاپ باسقاشا سۇراق قويدى:
–قايدا كەتتٸ?
– اجىراستى. قارابىعىنا قايتىپ كەتتٸ. ونىنشى كٷن بولىپ قالدى.
- ۇرسىسىپ قالدىڭىزدار ما?
سۋرەتشٸ ەكەسٸنٸڭ قىزبا مٸنەزٸن بٸلەتٸن. اشۋى كەلٸپ, قىزبالىققا بەرٸلگەن كەزدە اۋزىنا كەلگەندٸ ايتا سالۋى دا مٷمكٸن. توقتاتىپ ٷلگەرە الماي قالاسىڭ... ەسەسٸنە, تەز قايتادى. قالاي تەز اشۋلانسا, سونشالىقتى جىلدام قايتادى... ٶيتكەنٸ, ول ەدٸل. مۇنى بٶتەن ەيەلگە قالاي تٷسٸندٸرەسٸڭ, ەلٸ ەكەسٸن تانىپ-بٸلمەگەن? يە, قازٸر ەيەلدەردٸ دە تٷسٸنبەيسٸڭ, ٶتە اسىعىس, ەرتەرەك ەركەك اتاۋلىنى الدارىندا جىعۋ ٷشٸن «مٷيٸزدەرٸن» تاقاپ تۇرادى. قارسى شىقساڭ بولدى سەنٸ وڭدىرمايدى! بيلٸك ٷشٸن كٷرەس كەڭ ەتەك الىپ, تٶسكە شاپتى...
- ەيەل قىڭىر بولىپ شىقتى, - ەكەسٸ شولتاڭداي باسىپ, بٶلمە ٸشٸندە ارى-بەرٸ جٷرٸپ الدى. – بٸراق, ماعان ۇنادى...
سۋرەتشٸ ورىندىققا جايعاسا وتىرىپ: – ۇرىس شىعاردى ما?
- سەنٸڭ, جولدان قارنىڭ اشىپ كەلگەن بولار? قازٸر كارتوپ قۋىرىپ جٸبەرەيٸن. ەزٸرشە, شاي ٸشە تۇر. – ال ەكەسٸ ٷستەلدٸڭ ورتاسىنا ىستانىپ كەتكەن قارا كٷيە شاينەكتٸ قويدى. سۋرەتشٸ سٶمكەسٸنەن الىپ كەلگەن سىيلىقتارىن شىعارىپ: – ٶزٸڭ دە وتىر. كارتوپتى كەيٸن پٸسٸرەمٸز,- دەپ جاۋاپ بەردٸ.
ەكەسٸ وسى سٶزدٸ كٷتٸپ وتىرعانداي, بٸردەن ورىندىققا وتىرا كەتتٸ.
- قىزعانشاق بولىپ شىقتى, ەيەلٸم... مىناۋ كٸرەبەرٸستٸڭ تەرەزەسٸ جولعا قاراعان عوي, سونى سەن كٶشەدەن ٶتكەن قىزداردى كٶرٸپ وتىرۋ ٷشٸن ەدەيٸ ٸستەگەنسٸڭ دەپ ميدى جەدٸ... – دەگەن ەكەسٸ بٸراز ٷنسٸز وتىردى دا كەرٸ بۇرىلىپ جاتىپ: – قۇمارلىعى دا سۇمدىق ٶزٸنٸڭ. بٸراق, مەن... سەن ٶزٸڭ دە تٷسٸنەسٸڭ, باياعىداي كٷش قايدا?..
مۇنداي جاعدايدا ەكەڭە نە كەڭەس بەرەسٸڭ? مٸڭگٸرلەپ: – قاپا بولماڭىز, ەكە... بەرٸ جاقسى بولادى, -دەپ سۋرەتشٸ اۋلاعا شىقتى. قوراعا كٸردٸ, سوسىن جينالعان وتىندارعا قارادى. ٶزٸنٸڭ ٸزدەگەنٸن تاپتى: ەدەندە اياعىن كٶتەرٸپ ٷي يەسٸ جاتىر. سۋرەتشٸ ونى اقىرىن كٶتەرٸپ, شاڭىن تازالادى. ٷي يەسٸ ەدەتتەگٸدەي كٷلٸمسٸرەي قارادى. «ماعان وسى جەردەن ورىن تيدٸ, نە ٸستەيسٸڭ مۇندايدا...»,- دەگەندەي بولدى بايعۇس.
ٶزٸنٸڭ تۋىندىسىنا مۇنداي قييانات جاساۋ سۋرەتشٸگە ٷيرەنشٸكتٸ. ول العاشقى كٶرمەسٸن ٶتكٸزگەندە گازەت-جۋرنالداردىڭ بەتٸندە نەشە تٷرلٸ پٸكٸر بەرٸلگەنٸن ەسٸنە الدى. سۋرەتشٸ يسلامدى جوققا شىعارادى جەنە پۇتقا تابىنۋشىلىقتى قولدايدى. سودان كەيٸن ول پۇتقا تابىنۋشىلىق تا حالىقتىڭ ٶتكەن جولى, كەشەگٸ تاريحى ەكەندٸگٸمەن ٶز-ٶزٸن جۇباتۋعا تىرىستى.
بٸرەۋلەر اسا دٸنشٸل بولىپ كەتتٸ. كەشەگٸ جەزٶكشە اتىن مۇسىلمانشا ٶزگەرتٸپ, اق ورامال تاعىپ الىپ, تەلەديداردا «بيسمٸلدە» دەپ ەڭگٸمە ايتىپ وتىراتىن بولدى. مٷمكٸن بۇعان تاڭقالۋدىڭ قاجەتٸ دە شامالى بولار. جاي ايتىلماعان بولار, اللا ٷشٸن دۇرىس جولعا تٷسكەن كٷنەھار ٷنەمٸ ەدٸلدٸك جولدا جٷرگەندەرگە قاراعاندا ەلدەقايدا قىمبات.
بالاسىنىڭ قولىنداعى ٷي يەسٸن كٶرگەن قارييا اقىرىن كٶزٸن تايدىرىپ, كٷمٸلجٸدٸ:
-نەفيساعا وسىڭ ۇناماعان ەدٸ… ونى ٷنەمٸ كەلەمەجدەپ تۇرعانداي كٶرٸنەتٸن وعان. مەن ەدٸم ونى وتىنداردىڭ اراسىنا اپارىپ تاستاعان, ول ونى وتقا جاعىپ جٸبەرە مە دەپ قورىقتىم. بۇل ٷشٸن اشۋلانباي-اق قوي بالام…
– مۇنى ٶزٸممەن بٸرگە الىپ كەتەمٸن.
ولار ٷنسٸز سٷت پٸسٸرٸمدەي ۋاقىت وتىردى. تىنىشتىقتى ەكەسٸ بۇزىپ: – كٶردٸڭ بە, بالام, ٶمٸر تاعى دا قيسىق جولعا بۇرىلدى. ەر ادامعا جالعىز ٶمٸر سٷرۋ قيىن… ٶز-ٶزٸن جوعالتىپ الادى. كىح-كىح…
سۋرەتشٸ ٷنسٸز عانا ەكەسٸن باقىلاپ وتىردى. تاعى دا ٷيلەنگٸسٸ كەلەتٸن سەكٸلدٸ.
– تاعى بٸرەۋٸڭٸز بار ما ەدٸ?
- مەن سەنٸ بەكەردەن-بەكەر جەدەل حات جولداپ شاقىرتتى دەيسٸڭ بە?.. ٶيتكەنٸ… سەنسٸز ەشتەمە بولمايدى. بۇل دەگەنٸڭ ٶتە ماڭىزدى, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول ٸس…
ەكەسٸنە كٶز سالىپ, وسىنداي جاسقا كەلٸپ كٶپ سٶيلەي باستاعانىنا تاڭىرقاپ, كٷلدٸ.
– مەن حاتمولدامەن كەلٸسٸپ قويدىم. قازٸر ول كەلەدٸ…
- سونىمەن قاي تۇسقا قاراي شاڭعىڭدى تٷزەدٸڭ?
قارييا اسا بٸر ساقتىقپەن بالاسىنا قارادى. ول مٷلدەم تٷسٸنە المادى, اسا ماڭىزدى مەسەلەنٸ اقىلداسىپ وتىرعاندا بالاسىنىڭ قالجىڭعا بۇرعانىن…
– قارابىققا بارامىز,-دەپ كەسٸپ ايتتى ول. – حاتمولدا قازٸر كەلٸپ قالۋى كەرەك.
– بۇل جولى مولدا سەنٸ كٸممەن قوسار ەكەن?
– نەفيسانىڭ ارتىنان بارامىز…
جەتپەگەنٸ وسى ەدٸ! باسىنا قانى قالاي شاپشىعانىن سۋرەتشٸ سەزدٸ. ول نەفيسانىڭ ارتىنان بارىپ, ەكەسٸنە تۇرمىسقا شىعۋىن ٶتٸنٸپ سۇراعىسى كەلمەگەن ەدٸ. «سۋىنا باتقان ٶزەنگە ەكٸنشٸ رەت بارۋعا بولمايدى»,-دەگەن كٶنەدەن قالعان ناقىل بار. ەكەسٸنٸڭ جاس ەيەلگە دەگەن ىنتىزارلىعىنا اشۋى كەلٸپ, بٸردەن جاۋاپ قاتتى:
– مەن ول جاققا بارمايمىن! ٶزٸڭ جالعىز بار.
– مەن ول جاققا ٷش رەت باردىم. «ٶلتٸرسەڭ دە بارمايمىن»,-دەپ سازارىپ تۇرىپ الدى. ونى بٸرەۋلەر وقىتىپ قويدى ما, ەلدە كٶز تيدٸ مە?.. ەكەسٸنٸڭ داۋىسى جالىنىشتى شىعىپ: – ەگەردە سەن بارساڭ ول باس تارتپايدى. بٸردەن سالماقتاي سٶيلەپ: – سەن ٶتە مەدەنيەتتٸ سٶيلەيتٸن جانسىڭ عوي. ورىندى سٶيلەي بٸلەسٸڭ… ەيەل دەگەن جىلى سٶزگە جانى قۇمار ەمەس پە?.
سۋرەتشٸ باسىن ۇستاعان بويدا وتىرا كەتتٸ. ول قارابىققا ٶلتٸرسە دە قۇدا بولىپ بارعىسى كەلمەدٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان بارۋدان باس تارتسا ەكەسٸنٸڭ نالاسىنا قالارى سٶزسٸز. ەيتپەسە ٶمٸر جولى مٷلدەم ٶزگەرٸپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن.
تەز ارادا حاتمولدا كەلدٸ. نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, بٷگٸن ول ٸشپەپتٸ.
- كەتتٸك پە, كٷيەۋ بالا?- دەپ قارقىلداپ كٷلدٸ ول. سودان سوڭ سۋرەتشٸنٸڭ قولىن الىپ جاتىپ: – محم, تويعا بالاسى دا كەلٸپتٸ. بٸزدٸڭ اۋىلدا تەك قانا سارىم اعا عانا بۇلاي جيٸ ٷيلەنەدٸ, - دەپ ەزٸل-شىنى ارالاس كٶرشٸسٸن ماقتادى. – بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەيەلدەر دە ٶسەكتەرٸن وسى تۋرالى باستايتىن بولعان…
سۋرەتشٸ كەنەتتەن ەكەسٸن اياپ كەتتٸ: – مەنٸڭ ويىمشا, قارتتىڭ ارقاسىندا كٶپشٸلٸككە كٷلكٸ بولدى. ول نەفيسانى جەك كٶرە باستادى, سەبەبٸ وسىنىڭ بارلىعى سونىڭ كەسٸرٸنەن بولىپ جاتىر.
– كەتتٸك, - دەپ ول نىق ايتتى. – ەگەردە قارسىلىق تانىتاتىن بولسا بٸز ونى كٷشتەپ الىپ كەلەتٸن بولامىز.
ەكەسٸ قۋانعاننان كٷلٸپ جٸبەردٸ. حاتمولدا كٷدٸكتەنە قارادى.
- وندا ەرتەرەك جٷرەيٸك, – دەدٸ ول. – از ۋاقىتتا قاراڭعى تٷسەدٸ…
اسىققانى سونشالىق ەسٸكتەردٸ قۇلىپتاماستان تراكتورعا قاراي جٷردٸ. ەكەسٸ كابيناداعى حاتمولدانىڭ قاسىنا جايعاسسا, بالاسى تازالانباعان تٸركەمەگە وتىردى.
كەتتٸك…
ركايىل زايدۋللا, 2001 جىل.
اۋدارعان نۇرعيسا ٶمٸربايۇلى
