ۇلتتىق قۇرىلتاي – ٷلكەن ديالوگ الاڭى. ٶيتكەنٸ وندا قوعامنىڭ بارلىق سالالارىنىڭ توپتان وزىپ شىققان, قوعام الدىندا ٶز سالاسىن مويىنداتقان مىقتىلارى باس قوسىپ وتىر. سوندىقتان پرەزيدەنتٸمٸز دە ۇلتتىق قۇرىلتايعا ٷلكەن مەن بەرٸپ, قازاقتىڭ تاريحي, يدەولوگييالىق ەرٸ ۇلتتىق تۇرعىدان ماڭىزدى ٶلكەلەرٸندە ٶتكٸزٸپ كەلەدٸ.
العاشقى جيىن ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋدان باستالىپ, ودان كەيٸن تٷركٸنٸڭ تٶرٸ – تٷركٸستاندا, بىلتىر مىڭداعان جىلدىق تاريحىمىزدىڭ قاينار كٶزٸ بولعان كٶنە سارايشىق قالاسى جانىنداعى اتىراۋدا ٶتسە, بيىل جەر شوقتىعى – كٶكشەتاۋ, ابىلاي حان وردا تٸككەن بۋرابايدا باس قوسىپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ٶزٸ قوعام رەتٸندە, ۇلت رەتٸندە تٷسٸنە بٸلگەنگە ماڭىزدى وي سالارى انىق. القالى جيىن تۋرالى قوعام بەلسەندٸلەرٸ مەن قۇرىلتاي مٷشەلەرٸ وسىنداي پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
بٸرجان بايتۋوۆ, ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەسٸ, شىمكەنت قالاسى قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, "قاراتاۋ" ٶنەر مەكتەبٸنٸڭ ديرەكتورى, ايتىسكەر اقىن:
– بايقاساڭىزدار, جىلدا پرەزيدەنت جولداۋلارىندا مەملەكەتتەگٸ نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸ كٶتەرەدٸ. ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ باعىت-باعدارى, مەجەسٸ بەلگٸلەنەدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶزٸ القالى جيىنعا ٷلكەن مەن بەرٸپ, دەن قويىپ وتىر.
بۋرابايدا باستالعان ۇلتتىق قۇرىلتاي جيىنى بٸرنەشە جۇمىس توبىنان قۇرالعان. تٶرت سەكتسيياعا بٶلٸنٸپ جۇمىس جاساپ جاتىر. مەسەلەن, مەدەنيەت, رۋحانييات, ٶنەر سەكتسيياسى. ودان بٶلەك, ازاماتتىق قوعام, ەكونوميكا, ەلەۋمەت, عىلىم, بٸلٸم دەگەن سەكٸلدٸ. ەرينە, سالا-سالاعا بٶلٸپ قاراستىرعان ٶتە ورنىقتى, ورىندى. ٶيتكەنٸ ازاماتتاردىڭ ەرقايسىسىن ٶز سالاسىنا بايلانىستى جەكە-جەكە ناقتىراق تەرەڭ ۇسىنىستاردى ايتۋعا مٷمكٸندٸك بولادى.
بٸرٸنشٸ – ەلٸمٸزگە تۋريستەر كەلەتٸن دەمالىس ورىندارىنىڭ بەت-بەينەسٸ. مەسەلەن, شەتەلدٸك تۋيستەر ەلٸمٸزگە قازاق دەگەن حالىقتىڭ تاريحى, مەدەنيەتٸ, مۋزىكاسى, كيٸم كيٸسٸ, سالت-دەستٷرٸ قانداي, سوعان قىزىعىپ كٶرۋ ٷشٸن كەلەدٸ. ال, بٸزدٸڭ كٶپتەگەن دەمالىس ايماقتارىمىز, مەسەلەن بۋراباي كٶلٸنٸڭ جاعاسى, الماتىداعى "مەدەۋ" مۇز ايدىنى, وڭتٷستٸك ٶڭٸردەگٸ قاسقاسۋ, تٷركٸستان بولسىن, ەسٸرەسە جازداعى دەمالىس ورىندارىمىزدا ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرٸمٸز كٶپ جاعدايدى سەزٸنٸپ تۇرمايدى. شەتەلگە بارعان مەن قازاقستاندا جٷرگەن بٸردەي.
ال, گرۋزيياعا بارساق, ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸ, ۇلتتىق كيٸمٸ كٶرٸنٸس تاۋىپ, مۋزىكاسى قويىلىپ تۇرادى. ەزەربايجانعا بارساڭىز دا دەل سونداي, ٶز تاعامدارى مەن مۋزىكاسى ويناپ تۇرادى. تٸپتٸ, كٶرشٸ ٶزبەكستانعا بارساڭىز دا, جازداعى شومىلۋ ايماقتارى مەن جاعاجايلارىندا ٶزبەكتٸڭ ەندەرٸ ەۋەلەيدٸ. بٸزدە جازدا بۋرابايعا شومىلۋعا كەلسەڭٸز, تەك شەتەل مۋزىكاسى, قازاق ەندەرٸن تابۋ قيىن.
بٸز ەكٸ كٷننەن بەرٸ بۋرابايداعى گولف-كلۋب پەن قوناق ٷيدە جاتىرمىز. سونىڭ مەيرامحاناسىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەلەرٸ كەلٸپ جاتىر دەگەن دايىندىقتىڭ ٶزٸندە بٸر قازاقشا ەن ەستٸمەدٸك. ۇلتتىق قۇرىلتاي ٶتٸپ جاتقان كەزدە قازاقى ەن تاۋىپ قويا الماي جاتسا, بۇعان دەيٸن بۇل جەردە قويىلماعان دەگەن سٶز. سوندىقتان شەتەلدٸكتەر بٸزدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى تاني تٷسۋ ٷشٸن تۋريستٸك ورىندارىمىزعا ۇلتتىق بەت-بەينەمٸزدٸ, بوياۋىمىزدى كٶرسەتەتٸندەي دٷنيەلەردٸ قولعا الۋ كەرەك. قاراپايىم عانا نەرسە, كٷيلەرٸمٸز كٷمبٸرلەپ, ەندەرٸمٸز اسقاقتاپ تۇرسا يگٸ, قازاق تٸلٸندە اقپارات الاتىن تۇستارى جەتكٸلٸكتٸ بولعان جٶن, بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاعامدارىمىز تۇرۋ كەرەك دەگەن سەكٸلدٸ دٷنيەلەردٸ قولعا الماسا بولمايدى.
ەكٸنشٸ مەسەلە- بٸزدٸڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قاتىستى. سوڭعى كەزدە بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارىنا قاراپتان-قاراپ تاس اتاتىن ادامدار كٶبەيدٸ. مىسالى قايبٸر جىلى بٸر ەنشٸ تۋىمىزدى اياعىنا قىسىپ, مىجىپ, قورلاپ, ونى زالعا لاقتىرىپ دەگەن سەكٸلدٸ وقيعالار ورىن الدى.
ٶتكەن جىلى لگبت ٶكٸلدەرٸ بٸزدٸڭ كيٸز ٷيٸمٸزدٸ قورلاپ, كونتەنت ٷشٸن ۆيدەو تٷسٸرٸپ, ودان ۇلتتىق اسىمىزدى ەر تٷرلٸ سٶزدەر جازىپ قورلادى, سونىڭ بەرٸنە زاڭ تۇرعىسىندا ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلعان جوق. كەشٸرٸم سۇراپ, قۇتىلىپ كەتتٸ. نەگە? ٶيتكەنٸ زاڭ سەل سولقىلداق بولىپ تۇر.
جۋىردا عانا مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸ ەرلان قارين مىرزا ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸز – بەتاشارىمىزدى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار تٸزٸمٸنە ەنگەنٸمەن سٷيٸنشٸ سۇراپ, قۋانتتى. بٸز بەتاشارامىزدى يۋنەسكو-عا تٸركەدٸك دەپ قۋانىپ جاتساق, سالت-دەستٷردٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ – سەلەم سالۋدى پروديۋسەر بايان ماقساتقىزى جابايىلىققا تەڭەپ, سۇحبات بەرٸپ وتىر. بٸزدە قاشانعى بۇلاي بولا بەرەدٸ. بٷگٸن بايان, ەرتەڭ ايان, ارعى كٷنٸ سايان ايتادى, سوندىقتان وسى جاعىنا زاڭدى تۇرعىدا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋدٸ قولعا الۋدى ۇسىندىم.
ٷشٸنشٸ – بٸزدٸڭ وقۋشى بالالارىمىزدى جازعى لاگەرلەرمەن قامتۋ مەسەلەسٸ. ٶيتكەنٸ ەلدەگٸ بالالاردىڭ 10 پايىزعا جۋىعى دا جازعى لاگەرلەرمەن قامتىلمايدى. شىمكەنتتٸڭ ٶزٸندە 269 مىڭ وقۋشى بار. قاراساڭىز, ۇلىتاۋ وبلىسى سەكٸلدٸ جەردەگٸ حالىق سانىمەن پارا-پار. ال, ولاردىڭ جاز ايىن ماعىنالى, ساپالى ٶتكٸزۋٸ مەملەكەت ٷشٸن ماڭىزدى. سوندىقتان بٸزدٸڭ بالالارىمىزعا ارنالعان دەمالىس ايماقتارىن جٷيەلٸ جۇمىسىن قالىپقا كەلتٸرٸپ, كٶبەيتۋ ەرٸ كٶركەيتۋ كەرەك. ول جەردەگٸ تەلٸم-تەربيە مەسەلەسٸنە مەن بەرۋ كەرەك. بالا ەكٸ اپتا ۋاقىتىن شابىتتانىپ, ەستە قالاتىنداي ٶزكٸزٸپ قايتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, جىل ون ەكٸ اي وليمپيادالاردان جەڭٸمپاز بولعان وقۋشىلاردى دا لاگەرلەرگە جٸبەرۋ جاعىن جٷيەلٸ تٷردە كەڭٸرەك قامتۋ كەرەك. ەلدە «تاۋ سامالى», «بالدەۋرەن» سەكٸلدٸ لاگەرلەر جۇمىس ٸستەپ تۇر, بٸراق ول ازدىق ەتەدٸ. وسىنداي مەسەلەلەردٸ مەملەكەتتٸك تۇرعىدا قاراپ, قولعا السا ەكەن دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. بۇل مەنٸڭ عانا ۇسىنىستارىم. قانشاما قوعام ٶكٸلدەرٸ جان-جاقتان وسىنداي ۇسىنىستار ايتىپ, ونى سارالاپ, جٷزەگە اسىرىلسا يگٸ.
ۇلتتىق قۇرىلتاي-تىڭ يدەيالار الاڭى. ال, يدەيا – قوعامنىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ. سوندىقتان وسى جۇمىستاردى ٷكٸمەت, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار, مينيسترلٸكتەر تاراپىنان جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسىرىلسا, مەملەكەتتٸ العا قوزعايتىن ٷلكەن كٷش بولاتىنى سٶزسٸز. بيىلعى قۇرىلتاي دا جوعارى دەڭگەيدە ٶتتٸ.
ۋايس ەرسايىنۇلى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەسٸ, اقتاۋ قالاسى مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, قوعام قايراتكەرٸ:
– قازاقتا «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون, كەلتە بولماس» دەگەن ەدەمٸ سٶز بار. ۇلتتىق قۇرىلتاي –حالىقتىڭ وي-پٸكٸرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەلدٸڭ دامۋىنا باعىتتالعان ناقتى شەشٸمدەر قابىلداناتىن, ۇلتقا ۇستىن, حالىققا باعدار بەرەتٸن ماڭىزدى الاڭ. كەز كەلگەن تٷيٸندٸ تٷيٸتكٸلدەر اقىلداسۋ, مەمٸلەسۋ ارقىلى شەشٸلەدٸ عوي. مۇندا ٶز سالاسىنىڭ كٸل مىقتىلارى, ەلگە تانىمال ازاماتتار, قوعام قايراتكەرلەرٸ, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ باس قوسىپ, قوعامدا بولىپ جاتقان ٶزەكتٸ مەسەلەلەلەردٸ كٶتەرەدٸ. كٶتەرٸپ قانا قويماي, ونى شەشۋ جولدارىن قاراستىرادى, ٶز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالادى.
پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇرىلتايدى حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, رۋحاني قۇندىلىقتارىن بايىتۋعا جەنە وسى ارقىلى مەملەكەتتٸڭ ٶركەندەۋٸنە باعىتتالعان ماڭىزدى باستاما رەتٸندە ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسى ەۋ باستان-اق بۇل جيىننىڭ سەن-سالتانات ٷشٸن ەمەس, ەلدٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە ارنالعانىن باسا ايتقان ەدٸ. دەمەك, القالى جيىن ەلەۋمەت ٷشٸن ماڭىزدى, قوعام ٷشٸن قاجەتتٸ. قۇرىلتاي – مەملەكەتتٸڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن تٷيتكٸلدەردٸ تالقىلاپ, حالىقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋعا, ەلٸمٸزدٸ ٶز قۇندىلىقتارىمەن جاھانعا تانىتۋعا ارنالعان الاڭ. ۇلىتاۋدا 42 ۇسىنىس ايتىلسا, تٷركٸستاندا 106 باستاما كٶتەرٸلدٸ. ال, اتىراۋداعى القالى جيىندا بۇل كٶرسەتكٸش 149-عا جەتٸپ, ونىڭ نەتيجەسٸندە جىل سوڭىنا دەيٸن توعىز زاڭ قابىلداندى. بۇل – ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ناقتى ٸستەر مەن وڭ ٶزگەرٸستەرگە باستايتىن تيٸمدٸ ديالوگ الاڭى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇرىن مۇنداي الاڭ بولعان جوق. بۇل دا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ دەربەس, ينتەللەكتۋالدىق ورتاعا اينالۋ مٷمكٸندٸگٸ ەلەۋەتٸنٸڭ زور ەكەندٸگٸن بايقاتتى دەپ ويلايمىن.
ايتا كەتەرلٸك, ۇلىتاۋدا رەسپۋبليكا كٷنٸن قايتا مەرەكە رەتٸندە بەكٸتۋ, ەڭبەك ادامىن قادٸرلەۋ, لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلدٸ. تٷركٸستانداعى جيىندا مەملەكەتتٸك ماراپاتتار جٷيەسٸن دامىتۋ, جاستار مەن بالالاردىڭ بٸلٸمٸن ارتتىرۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى. اتىراۋدا بولسا, قوعامدىق قۇندىلىقتار, دەستٷرلەردٸ ساقتاۋ جەنە قوعامداعى راديكالدى كٶزقاراستاردى سىنعا الۋ مەسەلەلەرٸ قارالدى.
قۇرىلتاي نەتيجەسٸندە كٶپتەگەن ماڭىزدى زاڭدار قابىلداندى, مىسالى, ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ۆەيپ ساۋداسىنا تىيىم سالۋ, ويىن بيزنەسٸن رەتتەۋ, ەسٸرتكٸ ساۋداسىن قىلمىس دەپ تانۋ سيياقتى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتٸك ناگرادالار مەن ەدەبي اتاقتاردى قايتا ەنگٸزۋ مەسەلەلەرٸ دە شەشٸلدٸ.
بيىل دا كٶتەرٸلٸپ جاتقان مەسەلە ٶتە كٶپ. مەن «ازاماتتىق قوعام» سەكتسيياسىندا بولدىم. مۇندا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ رٶلٸن نىعايتۋ, ەسكەردەگٸ ەلٸمجەتتٸك, بالا تەربيەسٸ, زاڭ ٷستەمدٸگٸ, سايلاۋ, حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى, تٸل, دٸن, ٷي مەسەلەسٸ كٶتەرٸلدٸ. تٸپتٸ, جىلقى مالىنىڭ مەرتەبەسٸنە دەيٸن قوزعالدى. سوندىقتان ول جەردە مەسەلە گەوگرافيياسى ٶتە اۋقىمدى. ازاماتتاردىڭ قوزعاعان تاقىرىبى اۋقىمدى. ەر قۇرىلتاي مٷشەسٸ كەمٸندە ەكٸ ۇسىنىس ايتتى. مەن جاساندى ينتەللەكتكە بايلانىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸم. قازٸر تەحنولوگييا دامىپ جاتىر عوي. جاساندى ينتەللەكت, ينتەللەكتۋالدىق تەحنولوگييالىق كٶشتەن قالىپ قويماس ٷشٸن وسى باعىتتا اتقارىلۋ تيٸس جۇمىستار تۋرالى ۇسىنىستارىمدى العا تارتتىم. ايتيشنيكتەردٸ جۇمىلدىرىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ سيليكون القابىمىزدى اشىپ, وسى باعىتتا بالالارعا تاپسىرما بەرسەك دەگەن ۇسىنىس بٸلدٸردٸم.
