Ulttyq quryltai – úlken dialog alańy. Óitkeni onda qoǵamnyń barlyq salalarynyń toptan ozyp shyqqan, qoǵam aldynda óz salasyn moiyndatqan myqtylary bas qosyp otyr. Sondyqtan Prezidentimiz de Ulttyq quryltaiǵa úlken mán berip, qazaqtyń tarihi, ideologiialyq ári ulttyq turǵydan mańyzdy ólkelerinde ótkizip keledi.
Alǵashqy jiyn ult uiasy – Ulytaýdan bastalyp, odan keiin túrkiniń tóri – Túrkistanda, byltyr myńdaǵan jyldyq tarihymyzdyń qainar kózi bolǵan kóne Saraishyq qalasy janyndaǵy Atyraýda ótse, biyl jer shoqtyǵy – Kókshetaý, Abylai han orda tikken Býrabaida bas qosyp jatyrmyz. Munyń ózi qoǵam retinde, ult retinde túsine bilgenge mańyzdy oi salary anyq. Alqaly jiyn týraly qoǵam belsendileri men Quryltai músheleri osyndai pikir bildirdi.
Birjan BAITÝOV, Ulttyq quryltai múshesi, Shymkent qalasy Qoǵamdyq keńesiniń múshesi, "Qarataý" óner mektebiniń direktory, aitysker aqyn:
– Baiqasańyzdar, jylda Prezident Joldaýlarynda memlekettegi negizgi máselelerdi kóteredi. Ulttyq quryltaida elimizdiń negizgi baǵyt-baǵdary, mejesi belgilenedi. Memleket basshysynyń ózi alqaly jiynǵa úlken mán berip, den qoiyp otyr.
Býrabaida bastalǵan Ulttyq quryltai jiyny birneshe jumys tobynan quralǵan. Tórt sektsiiaǵa bólinip jumys jasap jatyr. Máselen, mádeniet, rýhaniiat, óner sektsiiasy. Odan bólek, azamattyq qoǵam, ekonomika, áleýmet, ǵylym, bilim degen sekildi. Árine, sala-salaǵa bólip qarastyrǵan óte ornyqty, oryndy. Óitkeni azamattardyń árqaisysyn óz salasyna bailanysty jeke-jeke naqtyraq tereń usynystardy aitýǵa múmkindik bolady.
Birinshi – elimizge týrister keletin demalys oryndarynyń bet-beinesi. Máselen, sheteldik týister elimizge qazaq degen halyqtyń tarihy, mádenieti, mýzykasy, kiim kiisi, salt-dástúri qandai, soǵan qyzyǵyp kórý úshin keledi. Al, bizdiń kóptegen demalys aimaqtarymyz, máselen Býrabai kóliniń jaǵasy, Almatydaǵy "Medeý" muz aidyny, ońtústik óńirdegi Qasqasý, Túrkistan bolsyn, ásirese jazdaǵy demalys oryndarymyzda ulttyq erekshelikterimiz kóp jaǵdaidy sezinip turmaidy. Shetelge barǵan men Qazaqstanda júrgen birdei.
Al, Grýziiaǵa barsaq, óziniń mádenieti, ulttyq kiimi kórinis taýyp, mýzykasy qoiylyp turady. Ázerbaijanǵa barsańyz da dál sondai, óz taǵamdary men mýzykasy oinap turady. Tipti, kórshi Ózbekstanǵa barsańyz da, jazdaǵy shomylý aimaqtary men jaǵajailarynda ózbektiń ánderi áýeleidi. Bizde jazda Býrabaiǵa shomylýǵa kelseńiz, tek shetel mýzykasy, qazaq ánderin tabý qiyn.
Biz eki kúnnen beri Býrabaidaǵy golf-klýb pen qonaq úide jatyrmyz. Sonyń meiramhanasynda Ulttyq quryltai músheleri kelip jatyr degen daiyndyqtyń ózinde bir qazaqsha án estimedik. Ulttyq quryltai ótip jatqan kezde qazaqy án taýyp qoia almai jatsa, buǵan deiin bul jerde qoiylmaǵan degen sóz. Sondyqtan sheteldikter bizdiń ulttyq bolmysymyzdy tani túsý úshin týristik oryndarymyzǵa ulttyq bet-beinemizdi, boiaýymyzdy kórsetetindei dúnielerdi qolǵa alý kerek. Qarapaiym ǵana nárse, kúilerimiz kúmbirlep, ánderimiz asqaqtap tursa igi, qazaq tilinde aqparat alatyn tustary jetkilikti bolǵan jón, bizdiń ulttyq taǵamdarymyz turý kerek degen sekildi dúnielerdi qolǵa almasa bolmaidy.
Ekinshi másele- bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzǵa qatysty. Sońǵy kezde bizdiń qazaqtyń ulttyń qundylyqtaryna qaraptan-qarap tas atatyn adamdar kóbeidi. Mysaly qaibir jyly bir ánshi týymyzdy aiaǵyna qysyp, myjyp, qorlap, ony zalǵa laqtyryp degen sekildi oqiǵalar oryn aldy.
Ótken jyly LGBT ókilderi bizdiń kiiz úiimizdi qorlap, kontent úshin video túsirip, odan ulttyq asymyzdy ár túrli sózder jazyp qorlady, sonyń bárine zań turǵysynda eshqandai jaýapqa tartylǵan joq. Keshirim surap, qutylyp ketti. Nege? Óitkeni zań sál solqyldaq bolyp tur.
Jýyrda ǵana Memlekettik keńesshi Erlan Qarin myrza ulttyq salt-dástúrimiz – betasharymyzdy IýNESKO-nyń materialdyq emes qundylyqtar tizimine engenimen súiinshi surap, qýantty. Biz betasharamyzdy IýNESKO-ǵa tirkedik dep qýanyp jatsaq, salt-dástúrdiń eń negizgi elementi – sálem salýdy prodiýser Baian Maqsatqyzy jabaiylyqqa teńep, suhbat berip otyr. Bizde qashanǵy bulai bola beredi. Búgin Baian, erteń Aian, arǵy kúni Saian aitady, sondyqtan osy jaǵyna zańdy turǵyda jaýapkershilikti kúsheitýdi qolǵa alýdy usyndym.
Úshinshi – bizdiń oqýshy balalarymyzdy jazǵy lagerlermen qamtý máselesi. Óitkeni eldegi balalardyń 10 paiyzǵa jýyǵy da jazǵy lagerlermen qamtylmaidy. Shymkenttiń ózinde 269 myń oqýshy bar. Qarasańyz, Ulytaý oblysy sekildi jerdegi halyq sanymen para-par. Al, olardyń jaz aiyn maǵynaly, sapaly ótkizýi memleket úshin mańyzdy. Sondyqtan bizdiń balalarymyzǵa arnalǵan demalys aimaqtaryn júieli jumysyn qalypqa keltirip, kóbeitý ári kórkeitý kerek. Ol jerdegi tálim-tárbie máselesine mán berý kerek. Bala eki apta ýaqytyn shabyttanyp, este qalatyndai ózkizip qaitý kerek. Sonymen qatar, jyl on eki ai Olimpiadalardan jeńimpaz bolǵan oqýshylardy da lagerlerge jiberý jaǵyn júieli túrde keńirek qamtý kerek. Elde «Taý samaly», «Baldáýren» sekildi lagerler jumys istep tur, biraq ol azdyq etedi. Osyndai máselelerdi memlekettik turǵyda qarap, qolǵa alsa eken degen usynys aittym. Bul meniń ǵana usynystarym. Qanshama qoǵam ókilderi jan-jaqtan osyndai usynystar aityp, ony saralap, júzege asyrylsa igi.
Ulttyq quryltai-tyń ideialar alańy. Al, ideia – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan osy jumystardy Úkimet, jergilikti atqarýshy organdar, ministrlikter tarapynan júieli túrde júzege asyrylsa, memleketti alǵa qozǵaityn úlken kúsh bolatyny sózsiz. Biylǵy Quryltai da joǵary deńgeide ótti.
Ýais ERSAIYNULY, Ulttyq quryltai múshesi, Aqtaý qalasy máslihatynyń depýtaty, qoǵam qairatkeri:
– Qazaqta «Kelisip pishken ton, kelte bolmas» degen ádemi sóz bar. Ulttyq quryltai –halyqtyń oi-pikirin eskere otyryp, eldiń damýyna baǵyttalǵan naqty sheshimder qabyldanatyn, ultqa ustyn, halyqqa baǵdar beretin mańyzdy alań. Kez kelgen túiindi túiitkilder aqyldasý, mámilesý arqyly sheshiledi ǵoi. Munda óz salasynyń kil myqtylary, elge tanymal azamattar, qoǵam qairatkerleri, ziialy qaýym ókilderi bas qosyp, qoǵamda bolyp jatqan ózekti máselelelerdi kóteredi. Kóterip qana qoimai, ony sheshý joldaryn qarastyrady, óz usynystaryn ortaǵa salady.
Prezident Ulttyq quryltaidy halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa, rýhani qundylyqtaryn baiytýǵa jáne osy arqyly memlekettiń órkendeýine baǵyttalǵan mańyzdy bastama retinde usyndy. Memleket basshysy áý bastan-aq bul jiynnyń sán-saltanat úshin emes, eldiń ózekti máselelerin sheshýge arnalǵanyn basa aitqan edi. Demek, alqaly jiyn áleýmet úshin mańyzdy, qoǵam úshin qajetti. Quryltai – memlekettiń damýyna kedergi keltiretin túitkilderdi talqylap, halyqtyń sanasyn jańǵyrtýǵa, elimizdi óz qundylyqtarymen jahanǵa tanytýǵa arnalǵan alań. Ulytaýda 42 usynys aitylsa, Túrkistanda 106 bastama kóterildi. Al, Atyraýdaǵy alqaly jiynda bul kórsetkish 149-ǵa jetip, onyń nátijesinde jyl sońyna deiin toǵyz zań qabyldandy. Bul – Ulttyq quryltaidyń naqty ister men oń ózgeristerge bastaityn tiimdi dialog alańy ekenin kórsetedi. Buryn mundai alań bolǵan joq. Bul da Ulttyq quryltaidyń derbes, intellektýaldyq ortaǵa ainalý múmkindigi áleýetiniń zor ekendigin baiqatty dep oilaimyn.
Aita keterlik, Ulytaýda Respýblika kúnin qaita mereke retinde bekitý, eńbek adamyn qadirleý, latyn álipbiine kóshý máseleleri kóterildi. Túrkistandaǵy jiynda memlekettik marapattar júiesin damytý, jastar men balalardyń bilimin arttyrý máseleleri talqylandy. Atyraýda bolsa, qoǵamdyq qundylyqtar, dástúrlerdi saqtaý jáne qoǵamdaǵy radikaldy kózqarastardy synǵa alý máseleleri qaraldy.
Quryltai nátijesinde kóptegen mańyzdy zańdar qabyldandy, mysaly, áielder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý, veip saýdasyna tyiym salý, oiyn biznesin retteý, esirtki saýdasyn qylmys dep taný siiaqty. Sonymen qatar, memlekettik nagradalar men ádebi ataqtardy qaita engizý máseleleri de sheshildi.
Biyl da kóterilip jatqan másele óte kóp. Men «Azamattyq qoǵam» sektsiiasynda boldym. Munda azamattyq qoǵam institýttarynyń rólin nyǵaitý, áskerdegi álimjettik, bala tárbiesi, zań ústemdigi, sailaý, halyqtyń quqyqtyq saýaty, til, din, úi máselesi kóterildi. Tipti, jylqy malynyń mártebesine deiin qozǵaldy. Sondyqtan ol jerde másele geografiiasy óte aýqymdy. Azamattardyń qozǵaǵan taqyryby aýqymdy. Ár Quryltai múshesi keminde eki usynys aitty. Men jasandy intellektke bailanysty pikir bildirdim. Qazir tehnologiia damyp jatyr ǵoi. Jasandy intellekt, intellektýaldyq tehnologiialyq kóshten qalyp qoimas úshin osy baǵytta atqarylý tiis jumystar týraly usynystarymdy alǵa tarttym. Aitishnikterdi jumyldyryp, ózimizdiń silikon alqabymyzdy ashyp, osy baǵytta balalarǵa tapsyrma bersek degen usynys bildirdim.
