بەركە حان وسمانلى يمپەريياسىنىڭ اتاسى تٷرٸك ەرتۇعىرىل جەنە مامىلٷك سۇلتانى تٷرٸك بەيبارىسپەن بٸرلەسە وتىرىپ, باعدات قالاسىن كٷيرەتٸپ مۇسۇلمان حاليفاسىن اۋدارعان حۇلاگۋ حاندى جەڭەدٸ. حۇلاگۋ حان بەركە حاننىڭ جاقىن تۋىسى ەدٸ, ەكەۋٸدە شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسٸ. بەركەنٸڭ بۇل جەڭٸسٸ مەككە, مەدينا جەنە يەرۋساليم سىندى قاسيەتتٸ مەكەندەردٸڭ باعداتپەن ۇقساس ايانىشتى تاعدىرعا دۋشار بولۋىنىڭ الدىن الدى ەرٸ وسىدان سوڭ موڭعول ساحاراسىنان كەلگەن كٶپتەگەن تۇرٸك-موڭعولدار يسلام دٸنٸن قابىلداپ, مۇسۇلمان بولا باستايدى ەرٸ موڭعول-تٷركٸلەر دٷنيەدەگٸ ەڭ قۋاتتى مۇسۇلمان يمپەرييالارىن قۇرادى. موڭعولداردىڭ العاشقى قىسقا كەزەڭدەگٸ جاۋلاۋ ەرەكەتتەرٸ مۇسۇلمان ەلەمٸنە قاتتى سوققى بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, بٸراق ۇزاق ۋاقىتىق ماشىتتاپتا ولار مۇسۇلمان ەلەمنٸڭ سوڭعى جارتى-مىڭ جىلدىقتار بويى دٷنيەدەگٸ ەڭ قۋاتتى كٷش بولۋىنا سەبەپكەر بولدى.
باتىس حريستان ەلەمٸ العاشىندا موڭعول-تۇرٸكتەردٸڭ مۇسۇلمان ەلدەرٸن شاپقانىنا قاتتى قۋانسادا, بۇل قۋانىشتارى كٶپكە سوزىلمادى. جەردٸڭ جارتىسىن بيلەگەن شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاقتارى ارت-ارتىنان ەۋليە سوپىلاردىڭ قولىنان يسلام قابىلداپ جاتتى, ولار بيلەگەن ٶڭٸرلەردٸڭ اياق استىنان اسا قۋاتتى مۇسۇلمان يمپەريالارىنا اينالىپ شىعا كەلۋٸ, حريستان ەلەمٸن قاتتى ٷمٸتسٸزدەندٸردٸ ەرٸ ٷرەيلەندٸردٸ, ولاردىڭ ويى شىڭعىسحان ۇرپاقتارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ يسلام دٸنٸن ەلسٸرەتپەك بولاتۇعىن, ولار بۇلاي بولارىن ويلاپتا كٶرمەگەن-دى. حريستان ەلەمٸنٸڭ حان ۇرپاقتارىنا تىقپالاعان نەپسٸلٸكپەن اداميلىق ٶزگەرٸستەرگە تولى دٸنٸ حان-سۇلتانداردىڭ جٷرەگٸنەن ٶتپەدٸ, وسىلايشا اسا جاۋىنگەر كەلەتٸن شايقاستا جەڭٸمپاز موڭعول-تٷرٸك حالىقتارىنىڭ جٷرەگٸن اللا تاعالا يسلام دٸنٸنە قاراي بۇردى.
بەركە حاننىڭ ەۋليە پٸرٸ ەۋليە سوپى سايفۋددين باقارزي ەدٸ. سايفۋددين باقارزي ەيگٸلٸ ەۋليە ەبدۇلقادىر جيلانيدەن كەلگەن قادري سوپىلىق تەريقاىنىڭ ٷلكەن ەۋليەسٸ بولاتۇعىن, ول بۇحارا قالاسىندا 40 جىل يسلام دٸنٸن تاراتتى, ونىڭ التىن وردادا «شايىق ەل-ەلام ياعني بەيبٸتشٸلٸك شايقى» دەگەن مەرتەبەسٸ بار ەدٸ. ول التىن وردا جەنە شاعاتاي ۇلىسىنداعى حاندارمەن قارا حالىققا بٸردەي ىقپالدى تۇلعا بولعان بولىپ, تٷركٸ-موڭعولدار اراسىنا يسلام دٸنٸن مولىنان تاراتقان ەۋليە سوپىلاردىڭ بٸرٸ بولاتۇعىن. دەرەكتەردە بەركە حان بٸرنەشە رەت اڭ اۋلاپ جٷرگەندە نەمەسە ساپارلاپ بارا جاتقاندا حۇلاگۋ حاننىڭ جاسىرىن جٸبەرگەن قالىڭ قولىمەن قاندىقول جەندەتتەرٸنٸڭ قاستىعىنان وسى ەۋليە پٸرٸنٸڭ كٶرسەتكەن كەرەمەتكە (مۇعجيزاعا) تولى كٶمەگٸنٸڭ ارقاسىندا امان قالعانى باياندالادى.
ەۋليە سوپى سايفۋددين باقارزي قازٸرەتتٸڭ ماقام قابىرى بٷگٸنگٸ ٶزبەكستان ەلٸنٸڭ بۇحارا قالاسىندا. شاعاتاي ورداسىنىڭ كەيٸنگٸ حاندارىنىڭ بٸرٸ بايانقۇل حاننىڭ وسى ەۋليە كٸسٸگە قۇرمەتٸ زور ەدٸ, ول حان ٶزٸ قايتىس بولعاندا دەنەسٸن ەۋليە سوپى سايفۋددين باقارزي قازٸرەتتٸڭ ماقامىنىڭ قاسىنا قويدىرۋدى ٶسيەت ەتكەن, سول ٶسيەتٸ بويىنا بۇل حاننىڭ قابىرى ەۋليەنٸڭ ماقامىنىڭ قارسىسىنا جايعاسقان ەرٸ سەۋلەتتٸ كەسەنە ورناتىلعان. ەۋليە - ۋەليوللا ياعني اللانىڭ دوستارى دەگەن سٶزدٸڭ كٶپشە تٷرٸ, ولار پايعامباردان سوڭ اللاعا ەڭ جاقىن, اللاعا ەڭ سٷيٸكتٸ ادامدار. ەۋليە جەنە ۋاليوللا اتاۋلارى قۇرانمەن حاديستەردە كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. مەسەلەن, يۋنۇس سٷرەسٸنٸڭ (10-سٷرە) 62-اياتى.
ورتا ازييادان عۇلاما شايىق, ەۋليە سوپىلار ٶتە كٶپ شىقتى, ميسالى ەيگٸلٸ حاديسشى بۇقاريمەن تيرميزي, ەل-فارابي, يبن سينا, ەۋليە ياسساۋي, ەمكاناكي, شاح ناقشىباندى, عۇدجۋاني, قاراقاني, حاماداني ..., ەسٸمدەرٸنٸنٸڭ ٶزٸ بٸر كٸتاپقا جٷك بولارلىق, ولار كٷللٸ ادامزاتقا يسلام نۇرىن شاشقان اللانىڭ سەيحالى ابزال قۇلدارى, اللانىڭ دوستارى ەدٸ, پايعامباردىڭ ناعىز مۇراگەرلەرٸ بولاتۇعىن. بۇل قاسيەتتٸ كٸسٸلەر ەر مۇسۇلمان ٷشٸن ولاردى اللا حاقتىڭ نۇرىنا باستاپ, پايعامباردىڭ ساف جولىنا اپارار باعدارشام ەدٸ. شىنايى ٸزدەنگەن جانعا, ولار جايلى دەرەكتەرمەن ەڭگٸمەلەر ايتىپ تاۋىسقىسىز, مولىنان كەزدەسەدٸ, ەندٸ ازداپ ميسال كەلتٸرسەك.
ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتىنىڭ 12-ەۋليەسٸ قوجا اريفتىڭ دەنٸشپاندىعىنا تاڭ قالعان شىڭعىسحان ونى جاقسى كٶرٸپ ٶزٸنە كەڭەسشٸ ەتٸپ, اقىل سۇرايتىن. ەۋليە اريفتىڭ ارقاسىنا جٷزمىڭداعان بۇحارالىقتار شىڭعىسحاننىڭ قاندى قىلىشىنان امان قالادى. ەكٸنشٸ قوجا احمەت ياسساۋي اتانعان ەۋليە سوپى قوجا ەلي راميتانيدا وسى بۇحارا ٶڭٸرٸنەن شىققان, ناقشىباندى تەريقاتىنىڭ 14-ەۋليەسٸ, ۇستازى. ولدا كەزٸندە ٶزٸنٸڭ پٸرلەرٸمەن بٸرگە شىڭعىسحانمەن كەزدەسكەن, ونى موڭعول يمپەريياسىنىڭ تٶرتٸنشٸ قاعانى مٶڭكە حان (قۇبىلاي حاننىڭ ۇلى) ۇناتۋشى ەدٸ, حان ەۋليەنٸڭ عاجاپ مٸنەزٸمەن كيەسٸنە تەنتٸ بولاتىن. مٶڭكە حان وعان يسلام دٸنٸن موڭعول تٷرٸكتەر اراسىندا تاراتۋعا رۋحسات بەرەدٸ. ەۋليەنٸڭ ورتا ازيادا اتى اسقاقتاپ, تٸپتٸ ونداعى حان-بەكتەردەن اسىپ كەتەدٸ, بۇل اتى اسقاقتاعان كٸم ەكەن دەپ ٸشتارلىقپەن ٸزدەپ كەلگەن موڭعول بەكتەرٸ دە, ٶز ٸستەرٸنە ۇيالىپ, كەشٸرٸم ٶتٸنەدٸ, ولاردا ەۋليە ەليدٸڭ قولىنان بايا الىپ, يسلام دٸنٸنە كٸرەدٸ, وعان مٷريت بولادى. بۇل ٸستەردٸڭ تۋىلۋى ساحارادان كەلگەن تٷرٸك-موڭعولداردىڭ ونان ارمان كٶپتەپ يسلام قابىلداۋىنا تٷرٸتكٸ بولادى.
ول زامانداعى پاتىشالار, حاندار, سۇلتاندار, ەمٸرلەرمەن بيلەۋشٸلەردە ٶزٸمەن حالقىنا ەۋليە تۇلعالاردى ياعني اللانىڭ دوستارىن پايعامبار جولىن ٷيرەتەر رۋحاني جول باسشى ەتٸپ ۇستايتۇعىن دەستٷر بار ەدٸ. مەسەلەن, ەۋليە سوپى قوجا احماد ياسساۋي قازٸرەتٸ ارقىلى ميليونداعان تٷرٸك حالىقتارى يسلام دٸنٸنە كٸرگەن, ياسساۋي ەۋليەنٸڭ قۇرمەتٸنە ەمٸر تەمٸر تٷركٸستاندا اسا الىپ ماقام سالىپ, كەسەنە ورناتتى; ٶزبەك حاننىڭ ەۋليە ۇستازى - ياسساۋي سوپىلىق تەريقاتىنىڭ ەۋليەسٸيبن ەبدۇل حاميد بۇقاري (زەڭگٸ اتا دەپتە اتالىنادى), بەيبارىس سۇلتاننىڭ ەۋليە ۇستازى - سوپى قىزىر بين ابي باكر بين مۋسا ەل-اداۋي, ەمٸر تەمٸردٸڭ پٸرٸ - شايىق مير سايد, شاعاتاي باراقتان تاراعان جٷنٸس حاننىڭ ۇلى احمەت حان (الاش حان) جەنە ەمٸر تەمٸر ۇرپاعى ەبۋ ساعيد سۇلتاننىڭ (بابىردىڭ اتاسى) ەۋليە پٸرٸ - قوجا ۋبايدۇللا احرار, شاعاتاي حانى تۇعىلىق تەمٸرحاننىڭ ەۋليە پٸرٸ - ماۋلانا ارشادۇددين ەدٸ; ال وسمانلى حان-سۇلتاندارى ناقشىباندى تەريقاتىنىڭ سوپى ەۋليەلەرٸن پايعامبار جولىنا جەتەلەر رۋحاني كٶسەم تۇتتى.
قازاقتىڭ ەيگٸلٸ حانى قاسىم حاننىڭ ەۋليە ۇستازى ناقشباندى سوپىلىق تەريقاتىنىڭ ەۋليەلەرٸ ەدٸ, ول يسلامنىڭ شەريعاتىمەن سوپىلىق تەريقاتىنىڭ پرينسٸپتەرٸنە نەگٸزدەلە وتىرىپ «قاسىمحاننىڭ قاسقا جولىن» جاسادى. قاسىمحان قازاق حالقىنداعى ٷزٸلگەن ياسساۋي تەريقاتىنىڭ ورنىنا ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتىن مىقتاپ بەكٸتٸپ كەتتٸ. بەرتٸندەگٸ قازاقتىڭ تاقۋا ۇلى مەشحۇر جٷسٸپ كٶپەيۇلىمەن, قىتايداعى التاي قازاقتارىنا يسلام دٸنٸن تەرەڭ تاراتقان «قازٸرەتتەر» جەنە اقىت ٷلٸمجٸۇلى سىندى تۇلعالاردا ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتىنىڭ بەلدٸ ٶكٸلدەرٸ ەدٸ. قىتايداعى ەيگٸلٸ ٷلكەن موللا اقىت ٷلٸمجٸۇلى ٶز جازباسىندا «بٸزدٸڭ التاي (قىتايداعى) قازاقتارى اراسىنا دٸن تاراتقان قازٸرەت مۇحاممەد مومىن بۇحارا قالاسىنان كەلگەن ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتىنىڭ سوپىسى ەدٸ» دەپ جازادى, كەيٸن بۇل سوپىنىڭ اۋىلى ونداعى قازاقتار اراسىندا «قازٸرەتتٸڭ اۋىلى» دەپ اتالىنعان.
سوپىلىق تەريقاتى يسلام دٸنٸنٸڭ جٷرەگٸ ەرٸ ماڭىزى بولىپ, سوپىلىق تەريقاتتىڭ ەۋليە سوپىلارى ارقىلى قارا ورمانداي قالىڭ تٷرٸك-موڭعول حاندارىمەن حالىقتارى ياعني ٶتكەن اتا-بابالارىمىز يسلام دٸنٸنە اسا مولىنان كٸردٸ. يسلام دٸنٸن جٷرەگٸنە بەكٸتكەن تٷرٸك-موڭعول حان-سۇلتاندارى يسلام دٸنٸنٸڭ نۇرىن جەردٸڭ باتىسمەن شىعىسىنا تاراتتى, بەرتٸنگٸ مىڭ جىلدىقتار بويى تٷركٸ-موڭعول حاندىقتارى مۇسۇلمان ەلەمٸنٸڭ تٸرەگٸ بولىپ اللا جولى, پايعامبار اماناتى ٷشٸن قىزىمەت قىلدى. پايعامبارمەن ەۋليەلەردٸڭ اتى كٶپ اتالىپ, ولارمەن ٶتكەن اتا-بابالاردىڭ ٸزگٸلٸكتٸ ٸستەرٸ ۇرپاق ساناسىنا ٷزبەي ايتىلىپ وتىرسا, ايتۋشى قاۋىمعا ولاردىڭ بەركەسٸ تٶگٸلەتٸن ەدٸ. جالپى ورتا ازيادان تٷرٸكتەردٸڭ بٸرنەشە ٸرٸ تولقىندى كٷشٸ يسلامنىڭ تۋىن كٶتەرٸپ يسلام نۇرىن جەردٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنە تاراتقان ەدٸ.
بۇنداعى بٸر تولقىن كٷش قازناۋي سۇلتاندارى (977–1186) ەدٸ. بۇل وعىز تٷرٸكزەرٸ سۇلتاندىعىندا سابۇقتەگٸن, الىپتەگٸن, ماحمۇت جەنە اياز بي سىندى دانا تۇلعالاردىڭ ىقپالىمەن ەڭبەگٸ زور ەدٸ. ولار يسلامنىڭ تۋىن كٶتەرٸپ از عانا ەسكەرمەن الىپ ٷندٸ دالاسىن جاۋلاپ, ونداعى حالىقتى ٶزٸنە قاراتتى ەرٸ ولارعا يسلام دٸنٸن تاراتتى, وسىلايشا ولاردىڭ قولىنان سان ميليونداعان ٷندٸ جۇرتى يسلامعا كٸردٸ. بۇل كٷندەرٸ سانى نەشە جٷز ميليون ٷندٸ مۇسۇلماندارىنىڭ پايدا بولۋى, وسى مٷباراك تٷرٸك سۇلتاندارىنىڭ اللا جولىندا شىن جٷرەكپەن ەتكەن قىزمەتتەرٸنٸڭ جەمٸسٸ بولاتۇعىن. كەيٸنگٸ التىنوردا حاندارى دا يسلام دٸنٸن مەملەكەت دٸنٸ ەتٸپ, يسلام دٸنٸنٸڭ ۇرىعىن, شىعىس ەۆروپا, موسكۋا, كيەۆ, بالقان, سٸبٸر دالاسىنا دەيٸن سەپتٸ. ال بۇل حاندىقتاردان بۇرىنعى قارا حانيد حاندىعىنىڭ يسلام دٸنٸن تٷركٸلەر اراسىنا تاراتۋى ٶزٸ بٸر بٶلەك ٷلكەن ۋاقيعالار ەدٸ. تەريحي دەرەكتەر قارا حانيدتان بۇرىنعى يسلام دٸنٸنە كٸرگەن كٶپتەگەن تٷركٸلەردٸڭ مۇسۇلمان حاليفاتىندا ٶتە ٷلكەن ەسكەري شەندەردە بولىپ, حاليفاتتاردىڭ ٸرگە كەڭەيتۋ جورىقتارىندا العى شەبٸندە ٶتە سەتتٸ جەڭٸستەرگە قول جەتكٸزگەندٸگٸن جەنە ولارعا قىزمەت ەتكەندٸگٸن ايتادى.
ەندٸ بٸر تولقىندى كٷش قىتاي ەلٸنە يسلامنىڭ نۇرىن اپاردى. 1080-جىلدار بٷگٸنگٸ ٶزبەكستاننىڭ بۇحارا قالاسىنان ەمٸر سەيد اتتى بەك قىتايدىڭ سۇڭ يمپەريياسىنىڭ شاقىرتۋىمەن ٸلگەرٸندٸ كەيٸندٸ 20 مىڭ مۇسۇلماندى ورتا ازيادان قىتايدىڭ بۇگٸنگٸ پەكين قالاسىنىڭ جانىنداعى ٶڭٸرلەرگە ورنالاستىرادى. بۇلار كەيٸن ونداعى جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمنىڭ قىزدارىمەن ٷيلەنٸپ, قىتاي ەلٸندە يسلام دٸنٸن تاراتقان ەڭ ٸرٸ توپ بولادى. امٸر سەيد كەيٸن تەريحتا «قىتاي مۇسۇلماندارىنىڭ اتاسى نەمەسە تۇڭگەندەردٸڭ اتاسى» دەگەن لاقاپپەن قالدى. وسى سەكٸلدٸ قۇبىلايمەن مٶڭكە حاننىڭ زامانىندا دا كٶپتەگەن ورتا ازياداعى تٷرٸك, پارىس جەنە اراب سىندى جۇرىتتاردان نەشە مىڭداعان مۇسۇلماندار قىتايدىڭ يۋٷننان قاتارلى ٶڭتٷستٸك ٶلكەلەرٸنە ەل باسقارۋعا جٸبەرٸلدٸ, ولار وندا بارا سالىسىمەن يسلام دٸنٸن وڭتۇستٸكتەگٸ قىتاي حالىقتارى اراسىنا كٶپتەپ تاراتتى, ميليونداعان قىتاي مۇسۇلماندار جاماعاتتارىن قۇردى, ولاردان شىققان ەۋليە سوپىلاردىڭ ماقامدارى كٶنە تەريحتىڭ كۋاسىنداي كٷنٸ بٷرٸنە دەيٸن بۇل ٶڭٸرلەردە ەلٸ قاسقايىپ تۇر. مەسەلەن, قىتاي تەريحىنداعى ەڭ ەيگٸلٸ تەڭٸز ساياحاتشىسى جىڭ حى بولسا, قۇبىلاي حان تۇسىندا قىتايدىڭ يۋٷننان ٶلكەسٸن باسقارعان بۇحارالىق مۇسۇلمان قوجا شەمٸس وماردىڭ (پايعامبار ۇرپاعى) تٸكە ۇرپاعى ەرٸ مۇسۇلمان. 17-عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن قاشقارداعى ۇيعىردىڭ ەۋليە سوپىسى اپپاق قوجانىڭ ۇيعىرلارعا ىقپالى اسا زور بولدى, ول ۇيعىرلاردان تىس قىتايدىڭ ميڭ يمەريياسىنداعى گانسۋ جەنە شيڭحاي قاتارلى ٶلكەلەرگە ساپارلاپ ناقشىباندى تەريقاتىن تاراتادى, تٷڭگەندەر اراسىندا ٷلكەن جاماعات قالىپتاستىرادى, ونداعى دەستٷرلٸ تٷڭگەن مۇسۇلماندارى وسى كٷنگە دەيٸن وسى ناقشىباندى تەريقاتىنىڭ تارماقتارىن ۇستانادى. كەرٸ شەگٸنسەك, سوناۋ 7-9-عاسىرلارداعى تاڭ يمپەريياسى تۇسىندادا ورتا ازيادان كٶپتەگەن مۇسۇلماندار ٸشكٸ قىتايلارعا جٸبەرٸلٸپ وندا يسلام دٸنٸن كەڭٸنەن تاراتتى, بۇلار قىتايعا ەڭ العاش دٸن اپارعان ورتا ازيالىقتار ەدٸ. وسى يسلام دٸنٸ جولىنداعى تەريحي ەرەكەتتەردٸڭ نەتيجەسٸندە بٷگٸنگٸ قىتاي ەلٸندەگٸ 20 ميليون تٷڭگەن حالقى قالىپتاستى.
تاعى بٸر تولقىن الىپ ارسلان سۇلتان باستاعان سەلجٷق تٷرٸكتەرٸمەن ولاردىڭ مۇراگەرٸ وسمانلىلار ەدٸ, بۇلاردا ورتا ازيادان باتىسقا كەتكەن وعىز تٷرٸكتەرٸ ەدٸ. الىپ ارسلان سۇلتان يسلامنىڭ تۋىن كٶتەرٸپ انادولى, رۋم (ۆيزانتييا), گرەكييا قاتارلى كٸشٸ ازيامەن شىعىس ەۆروپا ٶڭٸرلەرٸنە كەتتٸ. ولار وندا يسلام دٸنٸن اللا قالاۋىمەن جەڭٸسكە جەتكٸزٸپ ميليونداعان جەرگٸلٸكتٸ حالىقتاردى يسلام دٸنٸنە كٸرگٸزدٸ. وسمانلى تۋىسىندا ولار يسلام دٸنٸن سوناۋ اندالۋسيياداعى يسپانييا, پورتۋگالييا ەلدەرٸنە دەيٸن اپارىپ, ول ەلدەردە مۇسۇلماندىق سالتاناتىن ورناتتى. 700 جىلداي بيلٸك قۇرعان مۇسۇلمانداردىڭ سوڭعى حاليفاتى وسمانلى يمپەريياسىن قۇردى. وسمانلى يمپەريياسى قۇلاماي تۇرعان كەزدە, ەر جەردەگٸ مۇسۇلمانداردىڭ ابىرويى ٶتە جوعارى بولىپ, زور قۇرمەتكە يە قاۋىم ەدٸ, ەشقانداي ەل مۇسۇلماندارعا زۋلىمدىق جاساۋعا باتىنا المايتىن, قولى بارمايتىن-دى.
سوڭعى تولقىن ەمٸر تەمٸردٸڭ ۇرپاقتارى مەن موعولستاندىق تٷرٸك-موڭعولدار ەدٸ. ولار ٷندٸ دالاسىنا يسلام تۋىن ەكٸنشٸ رەت كٶتەرٸپ بارعان ورتا ازيالىقتار ەدٸ. بۇلار بارعان سوڭ ٷندٸ دالاسىندا ەيگٸلٸ مۇعال يمپەريياسىن قۇرىپ, يسلام دٸنٸنٸڭ ىقپالىن ونان ارمان اسىرا تٷستٸ, دٷنيەدەگٸ ەڭ باي, رۋحانيياتى كٷشتٸ مۇسۇلمان ەلٸن قۇردى. سوناۋ شىعىس وڭتٷستٸك ازيادا ٶمٸر سٷرەتٸن مالاي حالىقتارى (يندونەزييا, مالايزييا) وسى مۇعالداردان جەنە وسمانلىلاردان يسلام دٸنٸن الىپ, ٶز ەلدەرٸنە تاراتتى. كٶپتەگەن مۇعالدىق جەنە وسمانلىلىق شايقى سوپىلار شىعىس ٶڭتٷستٸك ازيا ەلدەرٸنە يسلام نۇرىن تاراتۋ ٷشٸن جٸبەرٸلٸپ وتىردى. بۇل ەلدەر قازٸرگٸ كٷندە جان سانى ەڭ كٶپ مۇسۇلمان ەلدەرٸ سانالادى.
سولتٷستٸك افريكادا ياعني مىسىر ەلٸندە 300 جىلداي بيلٸك قۇرعان مامۇلٸك سۇلتاندارىدا يسلام دٸنٸ ٷشٸن وراسان زور ەڭبەك ەتكەن تٷركٸلەردٸڭ تاعى بٸر سۇلتاندىعى ەدٸ. مامۇلٸكتەردە جالپى 53 سۇلتان بيلٸكتە بولىپ, ونىڭ ٸشٸندە 25 سۇلتان تەگٸ ورتا ازيالىق تٷرٸكتەردەن (قىپشاق جەنە تٷرٸكمەن) شىقسا, 25 سۇلتانى كاپكازدىق شەركەستەردەن ەدٸ, ال قالعان ٷش سۇلتان عانا جەكە-جەكە اراب, موڭعول جەنە گٸرەكتەن شىققان. ماملۇكتەر باتىستا حريستان كٸرەسٸتشٸلەرٸن تالقانداپ, يسلام دٸنٸنٸڭ بۇل ٶڭٸرلەردە اسا ەركٸن تٷردە تاراۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ, سونىمەن بٸرگە جوعارىدا ايتقانداي, ولار التىن وردا حانى بەركە حانمەن بٸرلەسە وتىرىپ, حۇلاگۋ موڭعولدارىن جەڭەدٸ. مامۇلٸكتەر يسلام دٸنٸنٸڭ افريكا قۇرلىعىداعى شام-شىراعى ەرٸ قورعاۋشىسى ٸسپەتتەس ەدٸ.
قىپشاق, سٸبٸر جەنە موعولىستان دالاسىندا دا تٷرٸك-موڭعول حان-سۇلتاندارىنىڭ دا وسى تەكتەس عازاۋات جورىقتارى 17-عاسىرعا دەيٸن بٸر تولاستاپ كٶرمەدٸ. مۇنداعى اسا كٶرنەكتٸ تۇلعالاردان ٶزبەك حان, تۇعىلىق تەمٸر جەنە ەمٸر تەمٸر بولاتىن. ٶزبەك حاننىڭ ەۋليە پٸرٸ يبن ەبدۇل حاميد بۇقاريدىڭ (زەڭگٸ اتا) ەدٸ, ونىڭ تۇسىنا قىپشاق-ارقانى جايلاعان تٷرٸك-موڭعول تايپالارى تٷگەل دەرلٸكتەي وسى ەۋليەنٸڭ قولىنان يسلام دٸنٸنە كٸرەدٸ, كٸرمەي قويعان از بٶلٸم جۇرىتتى ٶزبەك حان «قالماق» دەپ اتادى, سودان باستاپ ساحارادا دٸنگە كٸرمەي قالعان موڭعول تايپالارى «قالماق» اتالىندى ياعني دٸن يسلامعا كٸرمەي ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعى كٶنە شامان-تەڭٸر دٸنٸندە قالىپ قالعاندار دەگەنٸ ەدٸ. زەڭگٸ بابانىڭ كەڭەسٸمەن قىپشاق دالاسىنداعى كٶشپەندٸ تايپالاردىڭ كٶبٸ ماۋرانناحىر تٷركٸستانعا كٶشٸپ كەلٸپ, وسى اراعا قونىستاندى, ولار 92 باۋلى ٶزبەك ەلٸ ياعني 92 رۋلى ٶزبەك جۇرتى دەپ اتالىنىپ كەتتٸ. ولار قىپشاق دالاسىنان كەلگەندە ياسساۋي سوپىلىق تەريقاتىندا بولىپ, جەرگٸلٸكتٸ ماۋرانناحىرلىق تٷرٸكتەرمەن سەل پارىقتالىنىپ تۇراتىن. ۋاقىت ٶتە كەلە ولار ماۋرانناحىرداعى باستى تەريقات ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتىنا دا ەرە باستايدى. ٶزبەك حانمەن ونىڭ ۇلىسى جايلى كٶپتەگەن دەرەكتەر «زەڭگٸ اتا نەمەسە سەيد اتانىڭ مۇقاۋىتى» دەگەن كٶنە ەڭبەكتە ەگجەي-تەگجەيلٸ جازىلعان.
شاعاتاي ورداسىندا, شاعاتايدىڭ ۇرپاعى تۇعىلىق تەمٸر سۇلتاننىڭ ەۋليە ۇستازى ماۋلانا ارشادۇددين ارقىلى موعولىستانداعى موڭعولدار 1347-جىلى جاپپاي يسلام دٸنٸنە كٸرەدٸ. ماۋلانا ارشادۇددين دا تەگٸ بۇحارالىق سوپى بولىپ, بٷگٸنگٸ قىتايداعى شىڭجاڭ ٶلكەسٸنٸڭ كۇشار قالاسىنا كەلٸپ ورنالاسقان, ونىڭ ەسەرٸندە شاعاتاي ورداسىندا ٷلكەن يسلام ورتالىعى قالىپتاسىپ, سۇلتان اينالاسىنداعىلار دەرلٸكتەي يسلام دٸنٸە ٶتە باستايدى, قازٸر بۇل ەۋليەنٸڭ ماقامى سول كۇشار قالاسىندا. شاعاتاي ورداسىنداعى تاعى بٸر ٶتە ماڭىزدى تۇلعا ۋەيٸس حاننىڭ ەۋليە پٸرٸ ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتىنىڭ ەۋليەسٸ مۇحامماد كاشاني ەدٸ. ۋەيٸس حان ويرات-قالماقتارعا كٶپ رەت قازاقشىلىق (عازاۋات جورىعى) جاساپ, ەڭ سوڭىندا ويراتتىڭ ەسەن تايشىسىن يسلام دٸنٸنە كٸرگٸزەدٸ. ەسەن تايشى ويرات-قالماقتاردىڭ ەيگٸلٸ تايشىسى بولىپ, قۇبىلايحاننان قالعان سولتٷستٸك يۋان يمپەريياسىن پەردە ارتىندا بيلەيتٸن ەدٸ, ول 20 مىڭ اتتى ەسكەرمەن قىتاي ميڭ يمپەريياسىنىڭ 500 مىڭ قولىن جەڭٸپ, ميڭ يمپەراتورى جۋ چيجاندى تٸرٸدەي قولعا تٷسٸرگەن. ۋەيٸس حاننىڭ ويراتتارمەن بولعان اڭىزعا بەرگٸسٸز كٷرەس ەرلٸكتەرٸ كٶنە بايانداردا جاقسى ەستەلٸككە الىنعان. يسلام دٸنٸ ٷشٸن ايانباي ەڭبەك ەتكەن شاعاتاي حاندارى ۋەيىس حان, تۇعىلىق تەمٸر سۇلتاننىڭ جەنە شاعاتاي حاننىڭ ۋەزٸرٸ ەۋليە جۇسٸپ ساكاكيدٸڭ ماقام-مازارلارى بۇل كٷندە قىتايدىڭ شىڭجاڭ ۇيعىر ٶلكەسٸ ٸلە قازاق ايماعى قۇلجا ٶڭٸرٸندە ەلٸ بار ەرٸ ولاردى قىتاي مەملەكەتٸ كٶنە مۇراعاتتار رەتٸندە ارنايى قورعاۋعا العان. قۇلجاداعى ۋەيٸس حاننىڭ مازارىنا بەرتٸنگە دەيٸن قۇلجا ٶڭٸرٸندەگٸ قازاقتاردىڭ يگٸ-جاقسىلارى جەرلەنەتٸن. بۇل ٶڭٸرلەرگە شىعىسحان دەۋٸرٸنەن بۇرىنعى قارا قانيد حاندىعى كەزدەرٸندە بۇحارادان ەۋليە سوپى شايقىلار كەلٸپ يسلام دٸنٸن تاراتقان, ولار ەسٸرەسە حوتان ٶڭٸرٸندە مىڭ جىلدان بەرٸ سالتانات قۇرىپ كەلگەن بۇددا دٸنٸنٸڭ تامىرىن تٷبٸرٸمەن قيىپ كەتكەن ەدٸ.
قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن, كٷللٸ ساحاراعا اتى مەشحۇر شاعاتاي-موعولىستان حانى الاش احمەت حان قىرعىزداردى سٸبٸر ەنسەيدەن ورتا ازياعا كٶشٸرٸپ ەكەلٸپ, ولاردى يسلام دٸنٸنە كٸرگٸزدٸ. الاش احمەت حانمەن (? - 1503) ونىڭ ۇلى مەنسۇر حاننىڭ (1482–1543) ارمانى قازاق, قالماق (موڭعول), سارىت (موعولستان جۇرتى), ٶزبەك, نوعاي, قىرعىز سەكٸلدٸ باس-باسىنا بي بولىپ, بٶلەك-بٶلەك جٷرگەن وسى التى ۇلىستى ياعني باۋىرلاس التى جۇرىتتى بٸر تۇتاس بٸرٸكتٸرٸپ يسلام دٸنٸندەگٸ الىپ ەل قۇرۋ بولعان ەدٸ ياعني شىڭعىسحان زامانىنداعىداي بٸر تۇتاستىقتى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ. بۇل التى ەل كەيٸن التى سان الاش نەمەسە التى الاش دەپ اتالىندى. الايدا ولاردىڭ ارمانى ورىندالمادى, دەگەنمەن «ٸس نيەتكە قاراي» قاعيدا بويىنشا, بۇل دا بٸر بٸتكەن يگٸلٸكتٸ ٸس بولاتۇعىن. احمەت حان جەتٸسۋعا ەنتەلەپ باسا-كٶكتەپ كٸرٸپ العان شامان-تەڭٸر دٸندٸ قالماق-ويراتتاردى جەڭٸپ, قىپشاقپەن جەتٸسۋ ٶڭٸرلەرٸن ولاردان ادا ەتەدٸ. الاش حان قازاقپەن موعولستان ساربازدارىنان قۇرالعان قالىڭ قولدى باستاپ ويرات-قالماقتارعا بٸرنەشە رەت جەڭٸستٸ عازاۋات جورىعىن (قازاقشىلىق) اشىپ, ولاردى وڭدىرماي قىرعىندايدى. احمەت حاننان قاتتى قورىققان قالماقتار ونى الاش حان دەپ اتاپتى, بۇنىسى ولاردىڭ تٸلدەرٸندە «جان العىش حان نەمەسە قىرعىن حان» دەگەنٸ ەكەن, سودان باستاپ احمەت حانىمىز الاشا حان اتانىپ كەتٸپتٸ, «الاش, الاش ... » دەپ ەرۋاقتانىڭ ۇرانداۋ قالماقتارعا قارسى ۇرىستاردا ۇرانعا اينالىپتى. بۇنداعى الاش احمەت حاننىڭ باستى ماقساتى - ساحاراداعى دەستٷرلٸ شامان-تەڭٸر دٸندٸ ويرات-قالماق حالىقتارىن يسلام دٸنٸنە كٸرگٸزۋ ەرٸ ٶزٸ باسقارعان ٶڭٸرلەردە سەنٸمدٸك بٸر تۇتاستىق ورناتۋ. الايدا بۇل قالماق-ويراتتار 17-عاسىردىڭ ورتا شەندەرٸندە دەرلٸكتەي تيبەتتٸك بۇددا دٸنٸنە ٶتٸپ كەتتٸ. دەرەكتەر بويىنشا الاش حاننىڭ ەۋليە پٸرٸ ەۋليە ۋبايدۇللا احرار, بۇل ەۋليە كٸسٸ ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتىنىڭ 20-ەۋليە پٸرٸ ەدٸ. الاش حاننىڭ ەرەكەتتەرٸنە ۇقساس ەرەكەتتەردٸ شاعاتاي حانى الاش احمەت حاننىڭ اتاسى ۋەيٸس حاننىڭ (? - 1429) جەكە ٶمٸر كەشٸرمەلەرٸنەن دە كٶرٸپ الۋعا بولادى.
حوراسان, يران, يراق جەنە باتىس ازيانى قامتىعان الىپ ٶڭٸردٸ بيلەپ جاقتان حۇلاگۋ حاننىڭ ەلحان ورداسىندا العاشقى جىلدارى جىلدارى يسلام دٸنٸنە دەگەن قاتاڭدىق ٶمٸر سٷردٸ. تٸپتٸ ارعىن حاننىڭ تۇسىنا بارعاندا ەلحان ورداسىندا ەۆرەيلەر باسىمدىلىققا شىعىپ, ولار مۇسۇلمان ەمٸرلەردٸ وردادان قۋعىنداپ, وردادا ەشقاشان مۇسۇلمان ەمٸر بولماۋ كەرەك دەگەن ۇكٸم شىعارادى. وسىدان سوڭ ەلحان ورداسىندا موڭعولداردان تىس ەۆرەيلەرمەن قىتايلار باسىمدىلىققا ٶتەدٸ. ەۆرەي ۋەزٸرلەر ارعىن حاندى مەككەدەگٸ قاعبانى قيراتىپ, ونىڭ ٸشٸنە بۇددا مٷسٸنٸن ورناتۋعا ايتاقتايدى, ارتىنان سۋ بٷركەدٸ, ارعىن حان قاعبانى قيراتۋعا بەل بايلايدى, بٸراق وسى شەشٸمدٸ قابىلداسىمەن ارعىن حان تۇيىسقسىز ەمٸ جوق جامان سىرقاتپەن اۋىرادى. كەيٸنٸرەك ەۆرەي اقىلشىلاردىڭ تىم شەكتەن اسىپ بارا جاتقانىن بايقاعان ورداداعى موڭعول ەمٸرلەر ەۆرەي اقىلشىلاردى قىرىپ سالىپ, وردا ٸسٸندە ەش ەۆرەي قالدىرماي قۋالايدى, ورنىنا مۇسۇلمان ۋەزٸرلەر كٸرە باستايدى. وسىلايشا, يسلام دٸنٸ بۇل ٶڭٸرلەردە قايتا جاندانادى. حۇلاگۋ حاننىڭ تەكەدۇر اتتى بالاسى العاش يسلام قابىلداعان حان ەدٸ, ودان كەيٸن عازان حان بولاتىن, سونىمەن ولار بٸرتٸندەپ مۇسۇلماندانا باستايدى. ەلحان ورداسىندا يسلام دٸنٸنٸڭ موڭعولدار اراسىنا كٶپتەپ ٷلەس قوسقان ويرات رۋىنان شىققان ەمٸر ناۋىرىز عازى ەدٸ, ول كەزٸندەگٸ ٶگەداي قاعاننىڭ وڭ قول ۋەزٸرٸ ويرات ارعىن اعانىڭ ۇلى بولاتىن, ناۋىرىز عازىنىڭ ىقپالىمەن عازان حان يسلامعا كٸرەدٸ, عازان حاننىڭ يسلامعا كٸرگەن كۋەسٸ رەتٸندە ناۋىرىز عازى ورناتقان «ناۋرىزدىڭ اق مەرمەر باعان تاسى» گرۋزييا ەلٸنە ورناتىلعان ەكەن. عازان حاننىڭ يسلامعا كٸرۋٸ موڭعولدارمەن باسقا دٸندەگٸلەردٸڭ كٶپتەپ يسلامعا كٸرۋٸنە سەبەپشٸ بولادى. دەرەكتەردە ەلحان ورداسىنا نارازى بولعان 20 مىڭ ويرات رۋىنىڭ ساربازدارى مىسىرداعى مامٷلٸكتەرگە بارىپ قوسىلعانىن, وندا يسلام دٸنٸن قابىلداعانىن ەرٸ ولاردىڭ مامٷلٸكتەرمەن بٸرگە حۇلاگۋ ورداسىنا قارسى جورىققا شىققانىن جازادى. ۋاقىتتىڭ ٶتۋٸمەن ەلحان ورداسىدا بٷككٸلدەي مۇسۇلمانداسىپ, حاندارى قايتىس بولسا, قابىرلارىنا اشىق ەشكەرە جەرلەي باستايدى, ودان بۇرىن ولار حاندارى ٶلسە ەشكٸمگە بٸلدٸرمەي قۇپييا جەرگە جەرلەيتٸن ەدٸ. جىلنامالار ولاردىڭ وسى ٶڭٸرلەردەگٸ قالاندىر سوپىلىق تەريقاتىنىڭ ىقپالىندا بولعانىن ايتادى.
تٷيٸندەي كەلە, سايىپ قىران ەمٸر تەمٸردٸڭ قىتايدى قامتىعان شىعىس ازيانى يسلام دٸندٸ ەل ەتپەك بولىپ قىتايعا جورىققا اتتانعاندا اللا قالاۋىمەن ماقساتىنا جەتە الماي جولدا تۇتقيىل وپات بولۋى, وسمانلى سۇلتاندارى بايازيتپەن ىستامبولدى (يسلامبول - كونيستانتينا) حريستان ەلەمٸنەن تارتىپ العان ەيگٸلٸ سۇلتان مەحمەت فاتىقتىڭ ەۆروپانى يسلام دٸندٸ قۇرلىق ەتپەك بولىپ جورىققا اتتانعاندا بايازيتتٸڭ ەمٸر تەمٸرگە قولدى بولۋىمەن سۇلتان مەحمەت فاتىقتىڭ ەمٸر تەمٸر سيياقتى 49 جاسىندا جولدا قايتىس بولۋى سىندى ۋاقيعالاردان تٷرٸك حان-سۇلتاندارىنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا ٶمٸردە, كٶپتەگەن ۇلى ٸستەردٸ ٸستەمەك بولعان اسقاق ارماندارىن كٶرە الامىز. قىتايدى بيلەگەن كەيبٸر مۇسۇلمان موڭعول حاندارىنىڭدا قىتاي ەلٸن مۇسۇلمان ەتۋ ٸستەرٸدە جٷزەگە اسقان جوق. جەردٸڭ باتىسىمەن شىعىسىن مۇسۇلمان ەتۋ ٸسٸ بۇل حان-سۇلتانداردىڭ ەنشٸسٸنە بۇيىرماعانىمەن, ولار ٶزدەرٸنٸڭ جاقسى نيەتتەرٸن ەيگٸلەپ كەتتٸ. كٶنە دەستٷرلٸ ايتىلىم بويىنشا, جەر بەتٸندەگٸ كٷللٸ ادامزاتتىڭ بارلىعىن مۇسۇلمان ەتٸپ, جەتٸ قۇرلىقتا بٸر عانا دٸن يسلام دٸنٸن ورناتۋ ٸسٸن اللا تاعالا بولاشاقتا كەلە جاتقان قازٸرەتٸ ماحديمەن قازٸرەتٸ يسا پايعامباردىڭ ەنشٸسٸنە بۇيىرعان, ولاردان باسقا ەشكٸم بۇل مٸندەتتٸ ورىنداي المايدى دەلٸنگەن.
ٶتكەن تەريح جىلناما-دەرەكتەرٸ مۇسۇلمان ەلەمٸندە سوپىلىق تەريقاتتىڭ ىقپالى اسا زور بولعانىن ايعاقتايدى, الايدا ٶتكەن 20-عاسىردىڭ باسىنان باستاپ ادامزاتقا جاپپاي تارالا باستاعان كوممينيزيم, ماتەريياليزيم, ەتەيزٸم, سەكۋلاريزيم, جاحاندانۋ, ۋاحابيزيم-سالافيزيم, دەموكراتيزيم, باتىسقا ەلٸكتەۋشٸلٸك, ەگويزيم (نەپسٸشٸلدٸك)سىندى سان تٷرلٸ يدولوگييالىق باعىتتاردىڭ سەبەبٸنەن, مۇسۇلمان ەلەمٸندەگٸ دەستٷرلٸ جولدار, يسلام جەنە ونداعى سوپىلىق تەريقاتتا كٶمەسكٸلەنە باستادى. بۇل يدولوگييالىق داۋىلدار تەك مۇسۇلمان ەلەمٸ عانا ەمەس, باسقا ەلدەردٸڭ دە بۇرىننان كەلە جاتقان دەستٷرلەرٸندە ۇشىرىپ ەكەتتٸ, جويىپ جٸبەردٸ. ورتا ازيامەن قازاق جەرٸندە كوممينيست كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ ورناۋىمەن يسلام دٸنٸ سوپىلىق تەريقاتى بٸرتٸندەپ ەلسٸرەپ كەتتٸ. الايدا, وسىلاي بولا تۇرا, سوپىلىق تەريقات مىڭ جىلدىقتاردان بەرٸ قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىمەن ەتەنە بٸتە قايناسىپ كەتكەندٸكتەن, سوپىلىق تەريقاتتىڭ كٶپتەگەن ەدەپتەرٸمەن ەلەمەنٸتتەرٸ قازاق حالقىنىڭ تۇرمىستىق-سالىتتىق دەستٷرلەرٸمەن ىرىم-تيىمدارىنان مولىنان كەزدەسەدٸ.
جوعارىدا بٸراز عانا دەرەكتەر كەلتٸرٸلدٸ, ورتا عاسىردىڭ ارعى-بەرگٸ جاعىنداعى ورتا ازياداعى تٷرٸك-موڭعول حان-سۇلتاندارىمىزدىڭ, اتا-بابالارىمىزدىڭ اللا جولىندا حاق دٸن يسلامدى كٷللٸ ەلەمگە تاراتىپ, مۇسۇلمان ەلەمٸنە ەتكەن قىزمەتتەرٸ جەيلٸ ەڭگٸمەلەر ٶتە كٶپ, ولاردىڭ ٷن-تٷنسٸز ەتكەن ەڭبەكتەرٸن تٸزە بەرسەك, ونىمىز ٷلكەن-ٷلكەن توم كٸتاپتاردىڭ جازىلۋۋنا دەنەكەر بولارى سٶزسٸز.
جولداسبەك نۇرسۇلتان
پايدالانعان ەڭبەكتەر:
- «ەۋرو-ازياداعى تٷركٸلٸكپەن شىعىستانىمى جايلى زەرٸتتەۋلەر», تۇرعاي كٶككٶز, ىستانبول ۋنيۆەرسيتەتٸ.
- «ناقشىباندى سوپىلىق تەريقاتى - التىن تٸزبەك شەجٸرەسٸندەگٸ ەۋليەلەر جەنە تەريحى», حيشام قابباني, اقش.
- «ٶمٸردٸڭ كاۋسار بۇلاعىنان كەلگەن شىق تامشىلار», «پاراسات مٷرشيت پٸرلەرٸنٸڭ تەريحى», ەلي يبن حۇسايىن سافي.
- «ورتا ازياداعى حيكٸمەتتٸ دانالالىق يەلەرٸ», حاسان شۋحۇد.
- «حيكٸمەت پٸرلەرٸ», جون بەننەت, لوندون.
- «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» (1838-جىلعى لوندون نۇسقا - اۋدارما), ج. نۇرسۇلتان.
- «اقىت قاجى ٷلٸمجٸۇلىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنداعى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ رۋحاني بايلانىسى مەن دٸني احۋالى», باقىتجان ساتەرشينۇلى.
- «حاققا قىزمەت ەتكەندەر», مەحمەت ەدٸل, ىستانبول.
- «شىعىس ٶڭتٷستٸك ازيامەن قىتايداعى يسلام تەريحى», تان تا شىڭ.
- «پارىس تەريحى - وكسفورد قولدانىلمالى كٸتابى», وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتٸ باسپاسى.
- «يسلامنىڭ قىتايعا تارالۋى», جين يجيۋ.
- «بابىرناما», زاحىرۋددين مۇحامماد بابۇر.
- «تەريحي راشيدادي», مۇحامماد قايدار دۇلاتي.
