«تٷركٸستان ەر تٷرٸكتٸڭ بەسٸگٸ عوي» دەپ باستالاتىن ماعجاننىڭ جىرى بٷگٸندە جيٸ ەسكە تٷسەدٸ. ٶيتكەنٸ تٷركٸستان وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى تاريحي ەدٸلدٸكتٸڭ سالتانات قۇرعانى دەپ ەسەپتەيمٸن.
قازٸر ماڭدايعا باسقان كيەلٸ شاھار دەربەس وبلىستىڭ وردالى ورتالىعىنا اينالدى. تٷركٸستان قالاسى وبلىس ورتالىعىنا اينالۋى ٷشٸن الدا كٶپتەگەن جۇمىس كٷتٸپ تۇر. بۇل رەتتە قانداي ٸسكە بولسا دا بٸلەك سىبانىپ, بەل بۋا كٸرٸسۋگە دايىن تۇرعان حالىق بار.
وسى ورايدا, ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, رۋحاني دامۋىنىڭ جاڭا فورمۋلاسى كەرەك ەكەنٸن بايقاۋ قيىن ەمەس. ٶز كەزەگٸندە العاشقى قادام ٷشٸن ارنايى جوبا دا دايىن. يە, بۇل ەلباسىنىڭ تاياۋدا عانا جارييالاعان «5 ەلەۋمەتتٸك مەسەلە» دەپ اتالاتىن ٷندەۋٸ.
بۇدان باسقا, ٶڭٸردە سالىقتىڭ جەڭٸلدەۋٸ, نەسيە الۋدىڭ وڭتايلانۋى ەل يگٸلٸگٸنٸڭ ارتۋىنا سەپتەسەتٸنٸ انىق.
وسى ورايدا ساراپشى پٸكٸرٸنە جٷگٸنٸپ, ەلباسىنىڭ ٷندەۋٸ تٷركٸستان ٶڭٸرٸنە قالاي ەسەر ەتەدٸ دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەپ كٶردٸك. وسى رەتتە بليتس سۇراعىمىزعا بەلسەندٸ جاۋاپ قاتقان ساراپشىلاردىڭ بٸرٸ ەيگٸلٸ ساياساتتانۋشى ەلدوس جۇماعۇلوۆ مىرزا بولدى. ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنا بايلانىستى ەلدوس تəڭٸربەرگەنۇلىمەن ارقانى كەڭگە سالىپ ەڭگٸمە قۇرا المادىق. دەسە دە, التى اۋىز سٶزٸمەن ٶز كٶزقاراسىن جەتكٸزگەن ازاماتتىڭ پٸكٸرٸ تٶمەندەگٸدەي:
– جاڭادان قۇرىلعان, حالقى تىعىز ورنالاسقان تٷركٸستان وبلىسى ٷشٸن پرەزيدەنتتٸڭ əلەۋمەتتٸك باستامالارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە.
بۇل ٶڭٸردە پرەزيدەنت باستامالارىنىڭ جٷزەگە اسۋى اسا ماڭىزدى. تابىسى تٶمەن جۇمىسشىلاردىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن سالىقتىڭ تٶمەندەۋٸ جəنە قولجەتٸمدٸ باسپانا ٶتە كەرەك باستاما. بيىلعى جىلدىڭ ٶزٸندە تٷركٸستان وبلىسىندا 730 مىڭ شارشى مەتر باسپانا بەرۋگە جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار بٸلٸم بەرۋ گرانتتارى ۇلعايۋى وڭتٷستٸك جاستارىنا جاسالىنىپ وتىرعان تٸكەلەي قولداۋ دەپ ەسەپتەيمٸن. حالقى ەڭبەكقور ٶڭٸرگە شاعىن نەسيەنٸڭ دە كٶمەگٸ زور.
ەندٸگٸ مəسەلە – وسى باستامالاردىڭ تيياناقتى ورىندالۋى. تاعى بٸر ەسكەرەتٸن نəرسە, 7-20-25 باعدارلاماسىندا əر ٶڭٸردٸڭ حالقىنىڭ تٶلەم قابٸلەتٸ ەسكەرٸلۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ كٸرٸس مٶلشەرٸنە ٶڭٸرلٸك كوەففيتسيەنت ەنگٸزٸلۋٸ ماڭىزدى, – دەپ ساراپشى ەلدوس جۇماعۇلوۆ ٶز ويىن ورتاعا سالدى.
تٷركٸستان تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتالىعى بولادى
ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى تٷركٸستاندى وبلىس ەتٸپ جارييالاۋعا قاتىستى قۇجاتقا قول قويعالى ٷش ايدان ارتىق ۋاقىت ٶتتٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ٶڭٸردەگٸ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك دامۋ ەكپٸنٸ قارقىندى دامۋ جولىنا تٷستٸ دەسەك بولادى.
ەندٸگٸ كەزەك تاريحي قالانىڭ وسى وبلىس ستاتۋسىن الۋ جولىنداعى ساپارى تۋرالى سٶزگە قاراي ويىسساق. جالپى, ٶتكەن كٷن – تاريح. دەمەك, تاريح تۋرالى تاريحشىنىڭ ايتقانى دۇرىس بولار دەپ كەستٸك. وسى ورايدا قاراعاندى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ۇستازى, پروفەسسور نۇرساعان احمەتقىزى ويىن ورتاعا سالىپ, قىزىقتى فاكتٸلەرمەن بٶلٸستٸ:
تٷركٸستان وبلىسى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ باسىن قوساتىن رۋحاني ورتالىققا اينالادى. استانا ەلٸمٸزدٸڭ قارجى ورتالىعى بولسا, تٷركٸستان رۋحاني ورتالىعى بولارى سٶزسٸز. كٷنٸ كەشە عانا تٷركٸستان قالاي وبلىس بولىپ دامىپ كەتەدٸ دەگەن قارسى پٸكٸرلەر دە ايتىلدى. الايدا 1998 جىلى الماتىدان استاناعا كٶشٸرٸلگەندە دە ول جاقتا ەشتەڭە بولماعان ەدٸ.
ەلباسىمىز 20 جىلدىڭ ٸشٸندە əلەم تانيتىن استانانى كٶتەردٸ. سول سيياقتى تٷركٸستان وبلىسى دا جان-جاقتى قولداۋدىڭ ارقاسىندا كٶتەرٸلەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن. قايتا قازٸرگٸ ۋاقىتتا ول بۇرىنعىداي قيىندىق تۋدىرماسى انىق. بولاشاقتا تٷركٸستانداعى عيماراتتاردىڭ بارلىعى شىعىس ەلدەرٸنٸڭ ستيلٸندە سالىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. اتاقتى حاندارىمىزدىڭ, كيەلٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ سول جەردە جاتقانى بەكەر ەمەس. ولار سول كەزدە ول ٶڭٸردٸڭ كيەلٸ ەكەنٸن بٸلگەن.
ەندٸ تٷركٸستان تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتالىعى بولادى. ەلباسىنىڭ بەس əلەۋمەتتٸك باستاماسى تەك سٶز جٷزٸندە ايتىلىپ قويماي, ٸس جٷزٸندە جٷزەگە استى. ٶڭٸردە شاعىن جəنە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, ٶنەركəسٸپتٸ دامىتۋ قولعا الىنادى. سونىمەن قاتار جەڭٸل ٶنەركəسٸپتٸ دامىتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن قايتا ٶڭدەۋ سالاسىن جەتٸلدٸرۋ ٸسٸ جٷزەگە اسىپ جاتىر.
بٷكٸل اۋداندى جارىقپەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان كەنتاۋداعى ترانسفورماتور زاۋىتى دا بار. الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ٶنەركəسٸپ ورىندارى اشىلسا, جۇمىسسىز جٷرگەن حالىقتىڭ دا جاعدايى جاقساراتىنى سٶزسٸز. ەلباسىنىڭ بەس əلەۋمەتتٸك باستاماسىنىڭ ارقاسىندا ٶڭٸر تولىقتاي گازبەن قامتاماسىز ەتٸلٸپ, جاڭا جوعارى وقۋ ورىندارى اشىلىپ, حالىق قولجەتٸمدٸ باسپاناعا يە بولادى.
بۇل – تٷركٸستان وبلىسىنىڭ رۋحاني ورتالىققا اينالاتىنىنىڭ بەلگٸسٸ. وبلىس əكٸمٸ بولىپ تاعايىندالعان جانسەيٸت تٷيمەباەۆ بٸراز جىل تٷركييا ەلٸندە ەلشٸلٸكتە ٸستەگەن. تٷركٸ حالىقتارىنىڭ جاعدايىن جاقسى بٸلەدٸ. وبلىستى كٶركەيتٸپ, دامىتىپ, تٷركٸ حالىقتارىنىڭ باسىن قوساتىنىنا سەنٸمدٸمٸن, – دەپ بٸلٸكتٸ تاريحشى نۇرساعان احمەتقىزى ويىن ورتاعا سالدى.
ٶزگە ٶڭٸرلەر تٷركٸستانعا قولداۋ كٶرسەتۋٸ كەرەك
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىسى تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سەيكەس, شىمكەنت رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مەرتەبەسٸنە يە بولدى. بۇل ەكٸمشٸلٸك بٸرلٸك ەلٸمٸزدٸڭ ون جەتٸنشٸ ايماعى اتاندى. ال قازاق حاندىعى مەن تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ جٷرەگٸنە اينالعان تٷركٸستان قالاسى وبلىس ورتالىعى بولىپ بەكٸتٸلدٸ». ەلباسىنىڭ وسى سٶزٸ قازاقستاندىق باق بەتتەرٸنە سٷيٸنشٸلەپ جارييالانا باستاعان كەزدە قالپاعىن كٶككە اتقان قازاق قالمادى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز.
سودان بەرٸ ەكٸ اي تولىپ, تۋرالعان ەتتەي ٶتە شىقتى. جاڭا ٶڭٸردٸڭ جالپى دامۋىنا ٷلكەن يمپۋلس بەرٸلگەنٸ ايدان انىق. الايدا وسى ورايدا ەل اعالارىنىڭ پٸكٸرٸ كەرەك-اق. ەندەشە, ابىز قالانىڭ جاڭا تاريحىنداعى ەلەۋلٸ وقيعا تۋرالى تاريحشى ايتقان قانداي جاراسىمدى بولارىن ەسكەرٸپ, تەمٸرعالي ارشابەكوۆ اعامىزبەن سۇحباتتاسقان ەدٸك:
– ەلباسىنىڭ ٸشكٸ تۋريزمدٸ دامىتۋ ماقساتىندا ەكونوميكانى قالىپتاستىرماي, ول ٶڭٸردە تەك تۋريزمدٸ الىپ كەتۋ ٶتە قيىن. سوندىقتان ٸشكٸ تۋريزمدٸ دامىتۋ ٷشٸن əرينە, ەكونوميكالىق تٸرەك كەرەك. ال ول əكٸمشٸلٸك تاراپتىڭ قولداۋىنان بولادى. بولاشاقتا بۇل كٸشٸگٸرٸم مەككە, ەكٸنشٸ استانا بولۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار. ٶيتكەنٸ بولاشاقتا بارلىق ٶڭٸرلەر ەكونوميكالىق, əلەۋمەتتٸك جاعىنان قولداۋ كٶرسەتٸپ جاتسا, بۇل تاريحي ورىن عانا ەمەس, بولاشاق ەكونوميكالىق ورتالىققا اينالىپ كەتۋگە مٷمكٸندٸگٸ بار. سونداي-اق شىمكەنت قالاسىنىڭ əلەۋمەتتٸك جاعىنان دەموگرافييالىق ٶسٸمٸ قازاقستان بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىندا. ەلباسىنىڭ باستامالارىنىڭ بٸرٸ – ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ. وسى باستاما بويىنشا تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ٸشكٸ تۋريزمٸن دامىتۋ قولعا الىنىپ وتىر. ول əرينە, قولداۋ تابادى. مىسالى, استانانىڭ 20 جىلدىعىنا əر وبلىس قولداۋ كٶرسەتٸپ, تارتۋ جاسادى, سول سيياقتى əر ٶڭٸر ەلباسىنىڭ باستاماسىن قولداپ, ەكونوميكاسىنا كٶمەكتەسۋٸ ىقتيمال.
