بۇل تۋرالى عارىشكەر توقتار ەۋبەكٸروۆ TalkLike جوباسىندا جۋرناليست امان تاسىعانعا بەرگەن سۇقباتىندا ايتتى.
— بايقوڭىر ٷشٸن حالىق الاڭداماي-اق قويسىن دەر ەدٸم. ال جەردٸ ساتۋعا ەشكٸمنٸڭ قاقىسى جوق. دەپۋتاتتاردىڭ دا قاقىسى جوق. ەندٸ بۇعان قاتىستى حالىقتىڭ تولقۋى زاڭدى, — دەيدٸ قازاق ەلٸنٸڭ باتىر ۇلى.
جەردٸ ساتپاۋ كەرەك, بايقوڭىرعا تيٸسپەۋ قاجەت
— جەردٸ ساتامىز دەپ قويماسا, نارازىلىق بٸلدٸرۋگە مەن دايىنمىن. جەر — بٸزدٸڭ انامىز. ونى ەشكٸم ساتىپ العان جوق. ونى ەشكٸم بٸزگە ساتىپ بەرگەن جوق. ول — اتا-بابامىزدان قالعان قازىنا. ونى ەشكٸم تارتىپ الا المايدى.
دەپۋتاتتارى بولسىن, باسقاسى بولسىن, جەردٸ ساتۋعا قۇقىسى جوق. جەر — حالىقتٸكٸ. ودان اتتاپ, قولدارىن سوزباسىن ولار!
ال بايقوڭىرسىز بٸزگە بولمايدى. ەلەمدە تەڭدەسٸز عارىش ايلاعى بٸزدە بار, ول بولاشاقتا دا بولا بەرەدٸ. بايقوڭىردى جويماۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ جاڭارىپ, جاڭالانىپ جاتقانى ٶمٸردٸڭ بەرٸ جاڭا تەحنولوگيياعا بايلانىستى. ال جاڭا تەحنولوگيياڭىز وسى عارىش سالاسىنان باستاۋ الادى. ەلەمنٸڭ مىقتى ەلدەرٸ جينالىپ, عارىشتى بٸرگە يگەرٸپ, زەرتتەپ جاتىر. لاج بولسا, بٸز دە سولاردىڭ قاتارىنا كٸرۋٸمٸز كەرەك. سوعان تىرىسۋىمىز تيٸس. ودان قالىپ قويساق, دامۋىمىز دا تەجەلە بەرەدٸ.
مىسالى, مارسقا بارۋىمىز كەرەك. عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸنشە, مارستىڭ پوليۋستارىندا سۋ, مۇز بار. ال مۇز بولسا, دەمەك ول ارادا جان بولادى. دەمەك, ول ارادان ستانسا قۇرىپ, ٶمٸر سٷرۋگە بولادى. سول جاقتا وتىرىپ, بٸزدٸڭ گالاكتيكانى يگەرۋگە, قورعاۋعا بولادى.سوڭعى كەزدەرٸ جەردە ەنەرگييا, كٷش قۋاتى تاۋىسىلىپ كەلە جاتقانى دابىل قاعىلىپ ايتىلىپ جٷر. مىناۋ گەليي دەيدٸ. ودان دا كٶپ ەنەرگييا الۋعا بولادى. ال سۇيىق گەلليي مارستا تولىپ جاتىر. ونى جەرگە قالاي الىپ كەلۋ كەرەك? قازٸر عالىمدار سوعان باس قاتىرىپ جاتىر. ول 10 جىل ەمەس, 100 جىلدى الۋى مٷمكٸن. ال ەگەر عارىش سالاسىن توقتاتىپ سالساق, وندا بٸز بۇل ۋاقىتتان دا قاتتى كەشٸگەمٸز.
سونداي-اق توقتار ەۋبەكٸروۆ ۇلتىن, تٸلٸن, وتانىن سٷيمەيتٸن, اقشاعا ەبدەن قۇنىققان ادامدار ٶزٸن قورقىتاتىنىن ايتادى. سٶيتكەن ول كٸسٸ تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ٶزدەرٸنٸڭ بايقاپ سٶيلەۋگە مەجبٷر بولعان كەزٸن ەسكە الدى.
— ساياساتقا بٸر كٸرگەن كٸسٸ ٶمٸرٸ ودان كەتە المايدى ەكەن. قاراپ وتىراسىڭ, قىلىپ جاتقاندارىنىڭ بٸرٸمەن كەلٸسەسٸڭ, بٸرٸمەن كەلٸسپەيسٸڭ. مەن ەلٸمٸز جٷرگٸزٸپ وتىرعان سىرتقى ساياساتتى قولدايمىن, ونى تولىق قولدايمىن. ال ەل ٸشٸندە, ٷكٸمەتتٸڭ ٶز جەرٸندە ٶز حالقىن قادٸرلەمەۋٸ دۇرىس ەمەس. مەن ولاي بولادى دەپ مٷلدە ويلاعان جوق ەدٸم. بٸراق شىندىق وسى.
نەگٸزٸ, ساياسات ەكٸ مەرتە مەنٸمەن اينالىستى. بٸراق ول كەزدە باسقاشا بولمادى. بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جاڭا عانا الىپ جاتتىق.
حالىقتىڭ سٶزٸن بيلٸككە جەتكٸزە الدىم. سول كەزدە ەلدٸڭ كٶپ ريزاشىلىعىنا بٶلەندٸم. سول كەزدە اقيقات دەگەندٸ جاقسى كٶرە باستادىم.
قازٸر كٶپ جاستارمەن كەزدەسەمٸن. ەسٸرەسە, مەكتەپتەگٸ تازالىق قۋانتادى. ون جىل بۇرىن ونداي ەمەس ەدٸ. ەلدٸڭ مٸنەزٸ دە باسقاشا بولعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بالالارعا اقىل كٸرگەن.
قازاق از بولدى, ٶكتەم سٶيلەي المادىق…
سونداي-اق توقتار ەۋبەكٸروۆ ۇلتىن, تٸلٸن, وتانىن سٷيمەيتٸن, اقشاعا ەبدەن قۇنىققان ادامدار ٶزٸن قورقىتاتىنىن ايتادى. سٶيتكەن ول كٸسٸ تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ٶزدەرٸنٸڭ بايقاپ سٶيلەۋگە مەجبٷر بولعان كەزٸن ەسكە الدى.
— ساياساتقا بٸر كٸرگەن كٸسٸ ٶمٸرٸ ودان كەتە المايدى ەكەن. قاراپ وتىراسىڭ, قىلىپ جاتقاندارىنىڭ بٸرٸمەن كەلٸسەسٸڭ, بٸرٸمەن كەلٸسپەيسٸڭ. مەن ەلٸمٸز جٷرگٸزٸپ وتىرعان سىرتقى ساياساتتى قولدايمىن, ونى تولىق قولدايمىن. ال ەل ٸشٸندە, ٷكٸمەتتٸڭ ٶز جەرٸندە ٶز حالقىن قادٸرلەمەۋٸ دۇرىس ەمەس. مەن ولاي بولادى دەپ مٷلدە ويلاعان جوق ەدٸم. بٸراق شىندىق وسى.
نەگٸزٸ, ساياسات ەكٸ مەرتە مەنٸمەن اينالىستى. بٸراق ول كەزدە باسقاشا بولمادى. بٸز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جاڭا عانا الىپ جاتتىق.
قازاقتار ٶز مەملەكەتٸندە 50 پروتسەنتكە دە تولمادى. سوندىقتان ساياسات جولى جٸڭٸشكە بولدى. ٷستەلدٸ جۇدىرىقتاپ, ٶكتەم سٶيلەي المادىق. بٸز اياققا تۇرعاننان باستاپ, ياعني 2004 جىلدان باستاپ, دەپۋتات بولعاندا اشىق كەتتٸك. بەرٸن اشىق ايتاتىن بولدىق.
حالىقتىڭ سٶزٸن بيلٸككە جەتكٸزە الدىم. سول كەزدە ەلدٸڭ كٶپ ريزاشىلىعىنا بٶلەندٸم. سول كەزدە اقيقات دەگەندٸ جاقسى كٶرە باستادىم.
قازٸر كٶپ جاستارمەن كەزدەسەمٸن. ەسٸرەسە, مەكتەپتەگٸ تازالىق قۋانتادى. ون جىل بۇرىن ونداي ەمەس ەدٸ. ەلدٸڭ مٸنەزٸ دە باسقاشا بولعان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بالالارعا اقىل كٸرگەن.
مەنٸ مەدەنيەت, وتان دەگەندٸ بٸلمەيتٸن, بولاشاقتى دۇرىس تٷسٸنبەيتٸن بٸر كٸسٸلەر ٶكٸندٸرەدٸ. قازاقستاندا تۇراتىن ازاماتتار, ەسٸرەسە قازاقتار ٶز وتانىن جەرٸن, ەلٸن سٷيۋٸ كەرەك. بٸراق كٶپ جٸگٸتتەردە ونداي سەزٸم جوق ەكەنٸن كٶرەمٸن. ولاردى تەك اقشا قىزىقتىرادى.
ودان ارتىق ەشتەڭە جوق. ەيتپەسە بويىندا جانىن بولسا, قازاق دەپ جانىن كٷيٸپ تۇرۋىڭ كەرەك قوي. قازٸر قىزدار ەركەكتەردەن ارتىق. قىزدارعا قايران قالامىن. بٸزدٸڭ قىزداردىڭ نامىسى بار. قازاق ٷشٸن ٶلۋگە دايىن كٶپ قىزدار بار. سوعان قاتتى قۋانامىن. جٸگٸتتەر بۇعان رەنجي بەرسٸن, ولار شالبار كييۋٸ كەرەك. جاقسى كوستيۋم كيٸپ العاندى ەركەك دەي مە, ەركەك ەمەس ولار, — دەيدٸ عارىشكەر.
عارىشكەر عارىشتان ازاننىڭ داۋسىن ەستٸگەن نيل امسترونگپەن كەزدەسٸپ, سۇقباتتاسقانىن دا ايتتى.
— نيل امسترونگپەن مەن كەزدەسكەنمٸن. ونىڭ عارىشتان ازاننىڭ داۋىسىن ەستٸپتٸ دەگەن اڭىز ەڭگٸمەسٸ جەي سٶز. بٸر جۋرناليست سٶيتٸپ جازىپ جٸبەرسە, سونى بارلىعى ٸلٸپ ەكەتتٸ دەپ ٶزٸ ايتتى. مەن وسىندا كەلمەي تۇرعاندا بٸر جۋرناليست „توقتار ەۋبەكٸروۆ كەمەگە قونىپ, باتىر اتاعىن الدى„ دەپ جازىپتى. سونى بارلىعى قاعىپ الىپ, قازٸر جازىپ جٷر. سونداي اتاقتاردى جابىستىرا سالادى.
دەگەنمەن بٶتەن عالامشارلىقتاردىڭ بارىنا سەنەمٸن.
بٸرەۋگە ايتساڭ سەنبەيدٸ عوي. ەرتەگٸ سەكٸلدٸ. سودان جٷگٸرٸپ بارىپ, قاسىمداعى تٶرت جٸگٸتتٸ وياتتىم. ٷشەۋٸ سىرتقا شىقتى. سول كەزدە تاباقشا تۋرا جانىمىزعا تاقاپ كەلدٸ دە بٸر ۋاقىتتا كٸلت زۋ ەتٸپ, جوق بولدى. مەنٸ بۇل جايت ەلٸ كٷنگە قاتتى ويلاندىرادى. جاۋابىن تاپقام جوق. سول كەزدە قاسىمدا بولعان ٷش ازامات كٶپ ۇزاماي, جاستاي قايتىس بولدى. بۇل دا جۇمباق نەرسە ەندٸ.
عارىشكەر اقش-تىڭ عارىش سالاسىنا قاتىستى كٶزقاراسىمەن بٶلٸسۋدٸ دە ۇمىتپادى.
— ناسا ەشقاشان رەسەيدەن وزعان ەمەس, امەريكالىقتاردى عارىشقا شىعارىپ جٷرگەن ەلٸ كٷنگە رەسەي. ولار بۇل سالادا ەلٸ ەشكٸمدٸ العا شىعارعان جوق. دەگەنمەن بٸر ايعا ۇشۋ ارقىلى اقش كٶزگە تٷسە العانىن مويىنداۋ كەرەك.
ٷنەمٸ ەكٸنشٸ بوپ قالىپ جاتتى عوي. العاشقى ادام دا, جەر سەرٸگٸ دە عارىشقا كسرو-دان ۇشتى. عارىش ايلاعى دا بٸزدە بولدى دەگەندەي. سودان نامىستاندى. ەڭ قۇرىماعاندا, ايعا ۇشۋدا بٸرٸنشٸ بولايىق دەدٸ. دجون كەننەدي باستاپ بەردٸ. سودان الىپ كەتتٸ ولار. ايدى يگەرۋدە اقش الدىنا جان سالمادى.
يلون ماسكقا كەلەر بولساق, قازٸر بايلار نە ٸستەمەيدٸ? اقشا استا-تٶك. تاڭ قالاتىن نەرسە كٶرسەتكٸسٸ كەلدٸ. سٶيتٸپ ناسا دا جۇمىس ٸستەگەن مامانداردى بٸر جەرگە جيناپ الدى ول. عارىش سالاسىن زەرتتەۋدٸ قولداۋىنا مەن دە قۋاندىم. بٸراق ونى پيارعا اينالدىرۋى ۇنامادى. دەگەنمەن ونىڭ بٸر جەتٸستٸگٸ بار. زىمىران تاسىعىشتاردى قايتادان پايدالانۋعا قول جەتكٸزدٸ. ونى قالدىققا اينالدىرىپ, جارىپ, كٶزٸن جويماي, قايتا پايدالانۋعا بولاتىن جوبانى جاسادى. بۇل — ٷزدٸك جۇمىس, ٷلكەن جەتٸستٸك.
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
https://youtu.be/uMbW8TO_IsI
امسترونگتىڭ عارىشتان ازاننىڭ داۋىسىن ەستٸگەنٸ ٶتٸرٸك
عارىشكەر عارىشتان ازاننىڭ داۋسىن ەستٸگەن نيل امسترونگپەن كەزدەسٸپ, سۇقباتتاسقانىن دا ايتتى.
— نيل امسترونگپەن مەن كەزدەسكەنمٸن. ونىڭ عارىشتان ازاننىڭ داۋىسىن ەستٸپتٸ دەگەن اڭىز ەڭگٸمەسٸ جەي سٶز. بٸر جۋرناليست سٶيتٸپ جازىپ جٸبەرسە, سونى بارلىعى ٸلٸپ ەكەتتٸ دەپ ٶزٸ ايتتى. مەن وسىندا كەلمەي تۇرعاندا بٸر جۋرناليست „توقتار ەۋبەكٸروۆ كەمەگە قونىپ, باتىر اتاعىن الدى„ دەپ جازىپتى. سونى بارلىعى قاعىپ الىپ, قازٸر جازىپ جٷر. سونداي اتاقتاردى جابىستىرا سالادى.
„يە, مەنٸڭ جولداسىم مۇسىلماندىقتى قابىلدادى. بٸراق ايدان بٸز ەشتەڭەنٸ, ەشكٸمنٸڭ داۋسىڭ ەستٸگەن جوقپىز„ دەدٸ.
دەگەنمەن بٶتەن عالامشارلىقتاردىڭ بارىنا سەنەمٸن.
تاباقشاسىن دا ٶز كٶزٸممەن كٶرگەم. تاڭعى التىنىڭ كەزٸ بولاتىن. دالادا جٷرگەم. بٸر جاپ-جارىق جۇلدىز كٶرٸندٸ اسپاننان. قىستى كٷنٸ سول جۇلدىز ايداپ دەل تٶبەمە كەلدٸ.
بٸرەۋگە ايتساڭ سەنبەيدٸ عوي. ەرتەگٸ سەكٸلدٸ. سودان جٷگٸرٸپ بارىپ, قاسىمداعى تٶرت جٸگٸتتٸ وياتتىم. ٷشەۋٸ سىرتقا شىقتى. سول كەزدە تاباقشا تۋرا جانىمىزعا تاقاپ كەلدٸ دە بٸر ۋاقىتتا كٸلت زۋ ەتٸپ, جوق بولدى. مەنٸ بۇل جايت ەلٸ كٷنگە قاتتى ويلاندىرادى. جاۋابىن تاپقام جوق. سول كەزدە قاسىمدا بولعان ٷش ازامات كٶپ ۇزاماي, جاستاي قايتىس بولدى. بۇل دا جۇمباق نەرسە ەندٸ.
زەينەتاقىم — 299 مىڭ تەڭگە
عارىشكەر اقش-تىڭ عارىش سالاسىنا قاتىستى كٶزقاراسىمەن بٶلٸسۋدٸ دە ۇمىتپادى.
— ناسا ەشقاشان رەسەيدەن وزعان ەمەس, امەريكالىقتاردى عارىشقا شىعارىپ جٷرگەن ەلٸ كٷنگە رەسەي. ولار بۇل سالادا ەلٸ ەشكٸمدٸ العا شىعارعان جوق. دەگەنمەن بٸر ايعا ۇشۋ ارقىلى اقش كٶزگە تٷسە العانىن مويىنداۋ كەرەك.
ايعا ۇشۋ سوڭعى 40 جىلدا توقتاتىلدى. سەبەبٸ ول قىمبات. ساتۋرن-5 زىمىران تاسىعىشتى قازٸر جاساڭدار دەسە, ەشكٸم جاساي المايدى. اقشا جەتپەيدٸ وعان. ٶز زامانىندا بٷكٸل امەريكا بوپ سول كەمەنٸ جاساعان. ولار نامىسقا تىرىستى.
ٷنەمٸ ەكٸنشٸ بوپ قالىپ جاتتى عوي. العاشقى ادام دا, جەر سەرٸگٸ دە عارىشقا كسرو-دان ۇشتى. عارىش ايلاعى دا بٸزدە بولدى دەگەندەي. سودان نامىستاندى. ەڭ قۇرىماعاندا, ايعا ۇشۋدا بٸرٸنشٸ بولايىق دەدٸ. دجون كەننەدي باستاپ بەردٸ. سودان الىپ كەتتٸ ولار. ايدى يگەرۋدە اقش الدىنا جان سالمادى.
يلون ماسكقا كەلەر بولساق, قازٸر بايلار نە ٸستەمەيدٸ? اقشا استا-تٶك. تاڭ قالاتىن نەرسە كٶرسەتكٸسٸ كەلدٸ. سٶيتٸپ ناسا دا جۇمىس ٸستەگەن مامانداردى بٸر جەرگە جيناپ الدى ول. عارىش سالاسىن زەرتتەۋدٸ قولداۋىنا مەن دە قۋاندىم. بٸراق ونى پيارعا اينالدىرۋى ۇنامادى. دەگەنمەن ونىڭ بٸر جەتٸستٸگٸ بار. زىمىران تاسىعىشتاردى قايتادان پايدالانۋعا قول جەتكٸزدٸ. ونى قالدىققا اينالدىرىپ, جارىپ, كٶزٸن جويماي, قايتا پايدالانۋعا بولاتىن جوبانى جاسادى. بۇل — ٷزدٸك جۇمىس, ٷلكەن جەتٸستٸك.
سٶز سوڭىندا توقتار ەۋبەكٸروۆ 299 مىڭ تەڭگە زەينەتاقى الاتىنىن, ودان باسقا تابىسى جوعىن ايتتى.
دەرەككٶز: kaz.365info.kz
https://youtu.be/uMbW8TO_IsI
