Bul týraly ǵaryshker Toqtar Áýbákirov TalkLike jobasynda jýrnalist Aman Tasyǵanǵa bergen suqbatynda aitty.
— Baiqońyr úshin halyq alańdamai-aq qoisyn der edim. Al jerdi satýǵa eshkimniń qaqysy joq. Depýtattardyń da qaqysy joq. Endi buǵan qatysty halyqtyń tolqýy zańdy, — deidi Qazaq eliniń batyr uly.
Jerdi satpaý kerek, Baiqońyrǵa tiispeý qajet
— Jerdi satamyz dep qoimasa, narazylyq bildirýge men daiynmyn. Jer — bizdiń anamyz. Ony eshkim satyp alǵan joq. Ony eshkim bizge satyp bergen joq. Ol — ata-babamyzdan qalǵan qazyna. Ony eshkim tartyp ala almaidy.
Depýtattary bolsyn, basqasy bolsyn, jerdi satýǵa quqysy joq. Jer — halyqtiki. Odan attap, qoldaryn sozbasyn olar!
Al Baiqońyrsyz bizge bolmaidy. Álemde teńdesiz ǵarysh ailaǵy bizde bar, ol bolashaqta da bola beredi. Baiqońyrdy joimaý kerek. Óitkeni jańaryp, jańalanyp jatqany ómirdiń bári jańa tehnologiiaǵa bailanysty. Al jańa tehnologiiańyz osy ǵarysh salasynan bastaý alady. Álemniń myqty elderi jinalyp, ǵaryshty birge igerip, zerttep jatyr. Laj bolsa, biz de solardyń qataryna kirýimiz kerek. Soǵan tyrysýymyz tiis. Odan qalyp qoisaq, damýymyz da tejele beredi.
Mysaly, Marsqa barýymyz kerek. Ǵalymdardyń zertteýinshe, Marstyń poliýstarynda sý, muz bar. Al muz bolsa, demek ol arada jan bolady. Demek, ol aradan stansa quryp, ómir súrýge bolady. Sol jaqta otyryp, bizdiń galaktikany igerýge, qorǵaýǵa bolady.Sońǵy kezderi jerde energiia, kúsh qýaty taýysylyp kele jatqany dabyl qaǵylyp aitylyp júr. Mynaý gelii deidi. Odan da kóp energiia alýǵa bolady. Al suiyq gellii Marsta tolyp jatyr. Ony Jerge qalai alyp kelý kerek? Qazir ǵalymdar soǵan bas qatyryp jatyr. Ol 10 jyl emes, 100 jyldy alýy múmkin. Al eger ǵarysh salasyn toqtatyp salsaq, onda biz bul ýaqyttan da qatty keshigemiz.
Sondai-aq Toqtar Áýbákirov ultyn, tilin, Otanyn súimeitin, aqshaǵa ábden qunyqqan adamdar ózin qorqytatynyn aitady. Sóitken ol kisi táýelsizdik alǵan jyldary ózderiniń baiqap sóileýge májbúr bolǵan kezin eske aldy.
— Saiasatqa bir kirgen kisi ómiri odan kete almaidy eken. Qarap otyrasyń, qylyp jatqandarynyń birimen kelisesiń, birimen kelispeisiń. Men elimiz júrgizip otyrǵan syrtqy saiasatty qoldaimyn, ony tolyq qoldaimyn. Al el ishinde, Úkimettiń óz jerinde óz halqyn qadirlemeýi durys emes. Men olai bolady dep múlde oilaǵan joq edim. Biraq shyndyq osy.
Negizi, saiasat eki márte menimen ainalysty. Biraq ol kezde basqasha bolmady. Biz táýelsizdigimizdi jańa ǵana alyp jattyq.
Halyqtyń sózin bilikke jetkize aldym. Sol kezde eldiń kóp rizashylyǵyna bólendim. Sol kezde aqiqat degendi jaqsy kóre bastadym.
Qazir kóp jastarmen kezdesemin. Ásirese, mekteptegi tazalyq qýantady. On jyl buryn ondai emes edi. Eldiń minezi de basqasha bolǵan. Qazirgi ýaqytta balalarǵa aqyl kirgen.
Qazaq az boldy, óktem sóilei almadyq…
Sondai-aq Toqtar Áýbákirov ultyn, tilin, Otanyn súimeitin, aqshaǵa ábden qunyqqan adamdar ózin qorqytatynyn aitady. Sóitken ol kisi táýelsizdik alǵan jyldary ózderiniń baiqap sóileýge májbúr bolǵan kezin eske aldy.
— Saiasatqa bir kirgen kisi ómiri odan kete almaidy eken. Qarap otyrasyń, qylyp jatqandarynyń birimen kelisesiń, birimen kelispeisiń. Men elimiz júrgizip otyrǵan syrtqy saiasatty qoldaimyn, ony tolyq qoldaimyn. Al el ishinde, Úkimettiń óz jerinde óz halqyn qadirlemeýi durys emes. Men olai bolady dep múlde oilaǵan joq edim. Biraq shyndyq osy.
Negizi, saiasat eki márte menimen ainalysty. Biraq ol kezde basqasha bolmady. Biz táýelsizdigimizdi jańa ǵana alyp jattyq.
Qazaqtar óz memleketinde 50 protsentke de tolmady. Sondyqtan saiasat joly jińishke boldy. Ústeldi judyryqtap, óktem sóilei almadyq. Biz aiaqqa turǵannan bastap, iaǵni 2004 jyldan bastap, depýtat bolǵanda ashyq kettik. Bárin ashyq aitatyn boldyq.
Halyqtyń sózin bilikke jetkize aldym. Sol kezde eldiń kóp rizashylyǵyna bólendim. Sol kezde aqiqat degendi jaqsy kóre bastadym.
Qazir kóp jastarmen kezdesemin. Ásirese, mekteptegi tazalyq qýantady. On jyl buryn ondai emes edi. Eldiń minezi de basqasha bolǵan. Qazirgi ýaqytta balalarǵa aqyl kirgen.
Meni mádeniet, Otan degendi bilmeitin, bolashaqty durys túsinbeitin bir kisiler ókindiredi. Qazaqstanda turatyn azamattar, ásirese qazaqtar óz Otanyn jerin, elin súiýi kerek. Biraq kóp jigitterde ondai sezim joq ekenin kóremin. Olardy tek aqsha qyzyqtyrady.
Odan artyq eshteńe joq. Áitpese boiynda janyn bolsa, qazaq dep janyn kúiip turýyń kerek qoi. Qazir qyzdar erkekterden artyq. Qyzdarǵa qairan qalamyn. Bizdiń qyzdardyń namysy bar. Qazaq úshin ólýge daiyn kóp qyzdar bar. Soǵan qatty qýanamyn. Jigitter buǵan renji bersin, olar shalbar kiiýi kerek. Jaqsy kostiým kiip alǵandy erkek dei me, erkek emes olar, — deidi ǵaryshker.
Ǵaryshker ǵaryshtan azannyń daýsyn estigen Nil Amstrongpen kezdesip, suqbattasqanyn da aitty.
— Nil Amstrongpen men kezdeskenmin. Onyń ǵaryshtan azannyń daýysyn estipti degen ańyz áńgimesi jái sóz. Bir jýrnalist sóitip jazyp jiberse, sony barlyǵy ilip áketti dep ózi aitty. Men osynda kelmei turǵanda bir jýrnalist „Toqtar Áýbákirov kemege qonyp, batyr ataǵyn aldy„ dep jazypty. Sony barlyǵy qaǵyp alyp, qazir jazyp júr. Sondai ataqtardy jabystyra salady.
Degenmen bóten ǵalamsharlyqtardyń baryna senemin.
Bireýge aitsań senbeidi ǵoi. Ertegi sekildi. Sodan júgirip baryp, qasymdaǵy tórt jigitti oiattym. Úsheýi syrtqa shyqty. Sol kezde tabaqsha týra janymyzǵa taqap keldi de bir ýaqytta kilt zý etip, joq boldy. Meni bul jait áli kúnge qatty oilandyrady. Jaýabyn tapqam joq. Sol kezde qasymda bolǵan úsh azamat kóp uzamai, jastai qaitys boldy. Bul da jumbaq nárse endi.
Ǵaryshker AQSh-tyń ǵarysh salasyna qatysty kózqarasymen bólisýdi de umytpady.
— NASA eshqashan Reseiden ozǵan emes, amerikalyqtardy ǵaryshqa shyǵaryp júrgen áli kúnge Resei. Olar bul salada áli eshkimdi alǵa shyǵarǵan joq. Degenmen bir Aiǵa ushý arqyly AQSh kózge túse alǵanyn moiyndaý kerek.
Únemi ekinshi bop qalyp jatty ǵoi. Alǵashqy adam da, jer serigi de ǵaryshqa KSRO-dan ushty. Ǵarysh ailaǵy da bizde boldy degendei. Sodan namystandy. Eń qurymaǵanda, Aiǵa ushýda birinshi bolaiyq dedi. Djon Kennedi bastap berdi. Sodan alyp ketti olar. Aidy igerýde AQSh aldyna jan salmady.
Ilon Maskqa keler bolsaq, qazir bailar ne istemeidi? Aqsha asta-tók. Tań qalatyn nárse kórsetkisi keldi. Sóitip NASA da jumys istegen mamandardy bir jerge jinap aldy ol. Ǵarysh salasyn zertteýdi qoldaýyna men de qýandym. Biraq ony piarǵa ainaldyrýy unamady. Degenmen onyń bir jetistigi bar. Zymyran tasyǵyshtardy qaitadan paidalanýǵa qol jetkizdi. Ony qaldyqqa ainaldyryp, jaryp, kózin joimai, qaita paidalanýǵa bolatyn jobany jasady. Bul — úzdik jumys, úlken jetistik.
Derekkóz: kaz.365info.kz
https://youtu.be/uMbW8TO_IsI
Amstrongtyń ǵaryshtan azannyń daýysyn estigeni ótirik
Ǵaryshker ǵaryshtan azannyń daýsyn estigen Nil Amstrongpen kezdesip, suqbattasqanyn da aitty.
— Nil Amstrongpen men kezdeskenmin. Onyń ǵaryshtan azannyń daýysyn estipti degen ańyz áńgimesi jái sóz. Bir jýrnalist sóitip jazyp jiberse, sony barlyǵy ilip áketti dep ózi aitty. Men osynda kelmei turǵanda bir jýrnalist „Toqtar Áýbákirov kemege qonyp, batyr ataǵyn aldy„ dep jazypty. Sony barlyǵy qaǵyp alyp, qazir jazyp júr. Sondai ataqtardy jabystyra salady.
„Iá, meniń joldasym musylmandyqty qabyldady. biraq Aidan biz eshteńeni, eshkimniń daýsyń estigen joqpyz„ dedi.
Degenmen bóten ǵalamsharlyqtardyń baryna senemin.
Tabaqshasyn da óz kózimmen kórgem. Tańǵy altynyń kezi bolatyn. Dalada júrgem. Bir jap-jaryq juldyz kórindi aspannan. Qysty kúni sol juldyz aidap dál tóbeme keldi.
Bireýge aitsań senbeidi ǵoi. Ertegi sekildi. Sodan júgirip baryp, qasymdaǵy tórt jigitti oiattym. Úsheýi syrtqa shyqty. Sol kezde tabaqsha týra janymyzǵa taqap keldi de bir ýaqytta kilt zý etip, joq boldy. Meni bul jait áli kúnge qatty oilandyrady. Jaýabyn tapqam joq. Sol kezde qasymda bolǵan úsh azamat kóp uzamai, jastai qaitys boldy. Bul da jumbaq nárse endi.
Zeinetaqym — 299 myń teńge
Ǵaryshker AQSh-tyń ǵarysh salasyna qatysty kózqarasymen bólisýdi de umytpady.
— NASA eshqashan Reseiden ozǵan emes, amerikalyqtardy ǵaryshqa shyǵaryp júrgen áli kúnge Resei. Olar bul salada áli eshkimdi alǵa shyǵarǵan joq. Degenmen bir Aiǵa ushý arqyly AQSh kózge túse alǵanyn moiyndaý kerek.
Aiǵa ushý sońǵy 40 jylda toqtatyldy. Sebebi ol qymbat. Satýrn-5 zymyran tasyǵyshty qazir jasańdar dese, eshkim jasai almaidy. Aqsha jetpeidi oǵan. Óz zamanynda búkil Amerika bop sol kemeni jasaǵan. Olar namysqa tyrysty.
Únemi ekinshi bop qalyp jatty ǵoi. Alǵashqy adam da, jer serigi de ǵaryshqa KSRO-dan ushty. Ǵarysh ailaǵy da bizde boldy degendei. Sodan namystandy. Eń qurymaǵanda, Aiǵa ushýda birinshi bolaiyq dedi. Djon Kennedi bastap berdi. Sodan alyp ketti olar. Aidy igerýde AQSh aldyna jan salmady.
Ilon Maskqa keler bolsaq, qazir bailar ne istemeidi? Aqsha asta-tók. Tań qalatyn nárse kórsetkisi keldi. Sóitip NASA da jumys istegen mamandardy bir jerge jinap aldy ol. Ǵarysh salasyn zertteýdi qoldaýyna men de qýandym. Biraq ony piarǵa ainaldyrýy unamady. Degenmen onyń bir jetistigi bar. Zymyran tasyǵyshtardy qaitadan paidalanýǵa qol jetkizdi. Ony qaldyqqa ainaldyryp, jaryp, kózin joimai, qaita paidalanýǵa bolatyn jobany jasady. Bul — úzdik jumys, úlken jetistik.
Sóz sońynda Toqtar Áýbákirov 299 myń teńge zeinetaqy alatynyn, odan basqa tabysy joǵyn aitty.
Derekkóz: kaz.365info.kz
https://youtu.be/uMbW8TO_IsI
