بۇل سەنساتسييالىق جاڭالىق كٶپتەگەن ەلدەگٸ پرەزيدەنت پەن شەنەۋنٸكتەردٸ كەدٸمگٸدەي تىپىرشىتىپ قويدى. باسى اقتالۋدى باستاپ تا كەتتٸ. ونىڭ ٸشٸندە تٶبە كٶرسەتەتٸن بٸزدٸڭ شەندٸلەر, ەزٸرگە ٷنسٸز.
وسى جايتقا بايلانىستى ساياساتكەر ەمٸرجان قوسانوۆ ٶز ويىن بٸلدٸرگەن ەكەن.
Dalanews.kz ساراپشىنىڭ سٶزٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
...
ماقتانعىم كەلمەيدٸ, وندايدى مٷلدە ۇناتپايمىن. بٸراق, بٷگٸن ٶز-ٶزٸمدٸ ۇستاي المادىم, قالاي دەگەنمەن دە كٶرٸپكەلدٸك بٸر قاسيەتٸم بار-ەي مەنٸڭ دە. كٷنٸ كەشە باق-تار مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ اقشالاي وپەراتسييالارى مەن مٷلكٸن قاداعالاۋعا الۋدى كٶزدەيتٸن زاڭ جوباسىن مەجٸلٸستٸڭ ماقۇلداعانىن جارىسا جازدى.
بۇل ارادا كٶزگە ەرەكشە تٷسەتٸن تٷزەتۋ قاداعالاۋ وتباسى مٷشەلەرٸنە دە قاتىستىلىعى, ياعني جۇبايىنا دا. ودان بٶلەك, جاقىن تۋىستارى دەگەن جەرٸنە كەلەتٸن بولساق, بۇل ارادا انىقتاما «نەكە جەنە وتباسى تۋرالى» كودەكستەن الىنىپ وتىر, وندا جاقىن تۋىستارىنا اتا-اناسى, بالالارى, اعالارى, ەپكەلەرٸ, اتا-ەجەسٸ جەنە نەمەرەلەرٸ جاتادى».
وسىلاي دەپ تٷسٸندٸرەدٸ بۇل ٶزگەرٸستٸ ەنگٸزۋدٸ ۇسىنۋشىلار...
ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەرٸڭٸزدەي, مەن الدىندا ەلەمجەلٸدە دە جازعان ەدٸم: “ناقتى قازٸرگٸ جاعدايدا قازاقستاندىق كودەكس شەندٸ-شەكپەندٸلەردٸڭ جاقىن تۋىستارىن انىقتاۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكسٸز” دەپ.
قازاقتاردىڭ تۋىستىق تامىرى تەرەڭگە بويلايدى: مىسال ٷشٸن كٷيەۋبالاسى دەگەن بار, ەكە مەن شەشەسٸ جاعىنان دا ارالاس-قۇرالاس تۋىستار كٶپ, سونداي-اق كەلٸندەرٸ مەن قۇدا-قۇداعيلارىن قالاي نازاردان تىس قالدىراسىز...
بٸزدەگٸ ساياسي كلاندار تۋىستار دەپ اتالاتىن جاساقتان قۇرالىپ, تارتىلىپ وتىراتىنى اششى دا بولسا, باسقا تٷسكەن شىندىق. ودان بٶلەك, بۇل تٸزبەكتەن توقالداردى قالاي شەت قالدىرامىز. ياعني اقشا مەن مەن مٷلٸك وسى تٸزٸمدەگٸلەردٸڭ كەز كەلگەنٸنٸڭ اتىنا تٸركەلۋٸ مٷمكٸن.
مٸنە, ايتقانىم ايداي كەلدٸ!
اپتا باستالعالى ەل-جۇرتتى (ەلەمدٸ دە!) ۇشى-قيىرى كٶرٸنبەيتٸن, باقىلاۋعا ەستە كەلمەيتٸن وففشورلىق كەڭٸستٸككە قاتىستى تاعى بٸر سەنساتسييالىق جاڭالىق دٷرلٸكتٸرٸپ جاتىر.
ۇيىمداسقان قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىقتى زەرتتەۋ ورتالىعى (OCCRP) «Pandora Papers» دەپ اتالاتىن جاڭا جاھاندىق قۇجاتتىڭ دەرەكتەرٸن سىزدىقتاتىپ جارييالاي باستادى. وندا وتىزعا جۋىق قازٸرگٸ جەنە بۇرىنعى مەملەكەت باسشىلارى مەن ٷش جٷزدەن استام شەنەۋنٸكتەر دە جٷر, سونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸكٸلەر دە تٶبە كٶرسەتەدٸ.
OCCRP بٷي دەيدٸ: «ۇلت كٶشباسشىسىنا جاقىندىعىمەن بەلگٸلٸ ەكٸ وليگارح وففشورلىق كومپانييالارمەن كٷردەلٸ كومبيناتسييالار جٷرگٸزٸپ, اقىرىندا ولار جۇمباق جاعدايدا سول تۇلعانىڭ بەيرەسمي ٷشٸنشٸ ەيەلٸنە 30 ميلليون دوللار اۋدارادى».
باسىلىم ونىڭ ەسٸمٸن دە جارييالاپ جٸبەردٸ: ەسەل قۇرمانباەۆا دەپ!
ەندٸ ەلباسى مەن وسى كەلٸنشەكتٸڭ اراسىنداعى قانداي دا بٸر ىقتيمال بايلانىستار بار-جوعىن قاۋزاپ جاتپاي, ونى تالقى نازارىنان ەدەيٸ ىسىرىپ تاستاپ وتىرمىن. ٶيتكەنٸ مەن بٸرەۋدٸڭ ٸشكٸ ٶمٸرٸنە ارالاسىپ, سٶز قىلعاندى جەك كٶرەمٸن, ايتسام تەك ساياسي مەسەلەلەردٸ قوزعايمىن.
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعاندارىڭىزداي, «Pandora Papers» قۇجاتىندا اتى اتالعان كٶپتەگەن ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەت باسشىلارى ٶز بەتٸنشە تٷسٸنٸك بەرٸپ, اقتالۋعا تىرىسىپ جاتىر. كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ بۇل قولىنان كەلدٸ, ال كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ مۇرنى تاسقا تيدٸ.
ال ەلباسىنىڭ اينالاسىنداعىلار بولسا ەلٸ ٷنسٸز, سٶيتٸپ, ٶزدەرٸ تٷرلٸ قاۋەسەتتەردٸڭ تاراۋىنا جول بەرۋدە. دەگەنمەن OCCRP جارييالاعان ماقالادا تٶبە كٶرسەتكەن وليگارحتار تابيعي رەسۋرستاردى ساتۋمەن تٸكەلەي بايلانىستىلار, ال كونستيتۋتسيياعا سەيكەس ونىڭ بەرٸ حالىققا تيەسٸلٸ, نەگٸزٸ. ەندەشە, سالىق تٶلەۋشٸلەر بۇل اقشانىڭ قايدان پايدا بولعانىن, وففشورلىق شوتتاردىڭ كٸمدٸكٸ ەكەنٸن بٸلۋگە, قىزىعۋشىلىق تانىتۋعا قۇقىلى.
سونىمەن قاتار, بۇل ارادا وراسان زور سوما تۋرالى سٶز بولىپ وتىر, ونىڭ يەسٸ كٸم, جەرلەستەرٸنە تٷسٸندٸرسٸن بۇل اقشانىڭ قايدا شىققانىن, ەلدە ەلباسى ەشقاشان كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسپاعان ادام با, جىلدار بويى بٸر جالاقىمەن (ولاي بولسا, جالاقىنىڭ دا مٶلشەرٸن بٸلە وتىرساق, ٶركەنيەتتٸ ەلدەردەگٸدەي) جەنە ٶزٸ جازعان كٸتاپتارىنىڭ قالاماقىسىنا ٶمٸر سٷرٸپ كەلە مە?..
تاعى بٸر اسپەكت – مورال جايى.
بۇل ارادا بيلٸكتەگٸلەر ەلدەقاشان ۇمىت قالدىرعان وتباسىلىق قۇندىلىقتار سيياقتى قاراپايىم نەرسەنٸ ايتىپ وتىرمىن. كەز كەلگەن ادام, ونىڭ ٸشٸندە مىقتىمىن دەگەندەر دە جەكە ٶمٸرٸن ٶزٸ قۇرۋعا, وعان قول سۇعىلماۋىنا قۇقىلى: اجىراسسا دا, جاڭا وتباسىن قۇرامىن دەسە دە ٶزٸ بٸلەدٸ.
پرەزيدەنتتەر دە ادام بالاسى, ولار دا ٶز ٶمٸرٸن قۇرۋعا قۇقىلى. بٸراق ٶركەنيەتتٸ ەلەمدە بۇل پروتسەسس قوعام ٷشٸن ٷنەمٸ اشىق بولادى.
نەسٸن جاسىرايىق, بٸزدە تٶمەنگٸ ساتىداعى باستىقسىماقتار جوعارىداعىلاردىڭ قىلعانىن كٶرٸپ, ولار دا قالىس قالعىسى كەلمەيدٸ, توقال دەگەندٸ بايلىق پەن بيلٸكتٸڭ اتريبۋتى سەكٸلدٸ سانايدى.
ٷلگٸلٸ وتباسى دەگەننٸڭ, تەربيەگە نەگٸز مورالدىق قۇندىلىقتاردىڭ قانداي بولاتىنىن مەملەكەت باسشىلارى ٶزٸ باستاپ ٷلگٸ رەتٸندە كٶرسەتپەسە, ونى باسقا كٸم جاسايدى?
ەلباسىنىڭ بەيرەسمي ەيەلدەرٸ تۋرالى ول كٸسٸنٸ جاقتىرا بەرمەيتٸندەردٸڭ ەدەيٸ تۋدىراتىن قاۋەسەتٸ بولۋى مٷمكٸن دەگەندٸ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە مويىندايمىن. ەندەشە, مۇنداي الىپقاشپا سٶزدٸ جوققا شىعارىپ, بٸر رەت بولسىن «ەۋ» دەۋٸ كەرەك قوي.
بٸر قىزىعى, ەلباسىنىڭ جەكە ٶمٸرٸ تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ ەگەر بۇرىن ساياسي وپپوزيتسيياعا جاقىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, جەكەلەگەن ساياسي قاشقىنداردىڭ جازۋىنا باتىلى جەتسە, قازٸر بايقايمىن, جاعداي ٶزگەرگەن: ەندٸ وپپوزيتسييالىق باق-قا ەش قاتىسى جوق, كەيبٸر قوعام بەلسەندٸلەرٸ دە, جەكە ادامدار دا اشىقتان اشىق ايتىپ, ٶز پٸكٸرٸمەن بٶلٸسە بەرەتٸن بولعان.
مۇنداي ٶزگەرٸستەگٸ مەديالىق سانانى قالتارىستا قالدىرۋعا ەستە بولمايدى, بۇل دا بٸر ٷلكەن كٶرسەتكٸش: مورالدىق-پسيحولوگييالىق بەتبۇرىس جاساپ, «نە بەل كەتەدٸ, نە بەلبەۋ كەتەدٸ» دەگەن ازاماتتارىمىزدىڭ جاڭا ٶزگەرٸسكە دايىن ەكەنٸن وسىدان بايقاۋعا بولادى.
ال ۇلت كٶشباسشىسىنىڭ بۇل رەتتە تىرس دەمەي ٷنسٸزدٸك تانىتۋى, وسى جاعدايعا دەگەن كەلٸسٸمٸنٸڭ بەلگٸسٸ دەپ قابىلداۋعا بولاتىن سەكٸلدٸ. باسقا ونى قالاي تٷسٸندٸرۋگە بولادى?..
وسى تۇستا...
مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ 100 ناقتى قادام – ۇلت جوسپارىنىڭ 42-قادامىن جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ستراتەگيياسىن ورىنداۋ ٷشٸن 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسييالاۋ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. وسى جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسييالاۋ كەزٸندە مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ شەتەلدە قانشا بانكتٸك شوتتارى, جىلجىمايتىن مٷلٸكتەرٸ مەن كٶلٸكتەرٸ بارى ەسەپتەلگەن. دەكلاراتسييانى ۇسىنعان 497 مىڭ جەكە تۇلعانىڭ 440-ىندا شەتەلدٸك بانكتەردە جەكە شوتى بار. شوتتاعى اقشانىڭ جالپى سوماسى 691 ملرد تەڭگە.
تسيفرلارعا سەنسەك, قازاقستاندىق شەنەۋنٸكتەر اقشاسىن رەسەي فەدەراتسيياسىندا, امەريكا قۇراما شتاتتارىندا, شۆەيتسارييا بانكتەرٸندە ساقتاعاندى تەۋٸر كٶرەدٸ.
سونداي-اق 494 جەكە تۇلعا 26 ەلدەگٸ 666 جىلجىمايتىن مٷلٸك وبەكتٸسٸن دەكلاراتسييالاعان, ونىڭ ٸشٸندە 436 وبەكتٸ – رەسەيدە, 44-ٸ – بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸندە, 38-ٸ تٷركييادا جەنە ت.ب.
1 030 جەكە تۇلعا 49 شەت مەملەكەتتە تٸركەلگەن 1 198 كٶلٸك قۇرالىن قۇجاتتا كٶرسەتكەن. ول كٶلٸكتەردٸڭ 292-سٸ – رەسەيدە, 235-ٸ – ارمەنييادا, 221-ٸ – جاپونييادا, 162-سٸ گەرمانييادا بولىپ شىقتى. باسقا دا ەلدەردە تٸركەلگەن كٶلٸكتەر بار. بٸراق ەڭ كٶپ كٶلٸك تٸركەلگەن ەلدەر وسى اتالعاندار.
دەكلاراتسييا تاپسىرعان 47 ازاماتتىڭ بٸزدٸڭ ەلدەن تىس 57 زاڭدى تۇلعاعا قاتىسۋ ٷلەسٸ بار. بۇل رەسەي, كيپر, اراب ەمٸرلٸكتەرٸ سىندى ەلدەردەگٸ كەسٸپورىنداردىڭ, مەكەمەلەردٸڭ اكتسيونەرٸ, قۇرىلتايشىلاردىڭ بٸرٸ دەگەن سٶز.
1585 جەكە تۇلعا 11 ەلدە 1 603 جىلجىمايتىن مٷلٸك وبەكتٸسٸنٸڭ قۇرىلىسىنا قاتىسۋ ٷلەسٸنٸڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. بۇعان قوسا, 116 ادام ينۆەستيتسييالىق التىندى جارييالادى; 25 ەلدە 918 ادام باعالى قاعازدارى بارىن ۇسىندى; 635 ينۆەستيتسييالىق پاي قورلارىندا 608 ادامنىڭ پايى بار; 212 ادامنىڭ 218 زيياتكەرلٸك مەنشٸك, اۆتورلىق قۇقىق وبەكتٸسٸ بار; 355 ادامنىڭ دەبيتورلىق, 578 ادامنىڭ كرەديتورلىق بەرەشەگٸ بار. 1 704 جەكە تۇلعا 2 327 نىساندى سەنٸمدٸ باسقارۋعا بەرگەن.
ەزٸرلەگەن, اياۋلىم شايماردان
