مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ فرانتسيياعا جاساعان مەملەكەتتٸك ساپارى اياسىندا ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا ينستيتۋتىنىڭ ساراپتاما توبى «قازاق-فرانتسۋز ىنتىماقتاستىعىنىڭ بەس ۇزاق مەرزٸمدٸ ترەندتەرٸ» جٶنٸندە جارييا ساراپتامالىق ماتەريال دايىندادى, – دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ فرانتسيياعا مەملەكەتتٸك ساپارى ۇزاق مەرزٸمدٸ ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ٷشٸن جاڭا ٸرگەلٸ نەگٸز قالىپتاستىردى. ەكٸ مەملەكەتتٸڭ كٶشباسشىلارى اراسىنداعى قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىقتار بٸزدٸڭ تەڭگەرٸمدٸ كٶپۆەكتورلى ديپلوماتييامىزدىڭ ەۋروپالىق قۇرامداس بٶلٸگٸن نىعايتادى, ەلگە قوسىمشا كٷشتٸ ينۆەستيتسييالاردىڭ كەلۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ەلەۋەتتٸ ارتتىرادى. ساپار نەتيجەلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ەلارالىق قاتىناستاردىڭ ورنىقتى دامۋى ٷشٸن كەمٸندە بەس نەگٸزگٸ ترەندتٸ بٶلٸپ كٶرسەتۋگە بولادى.
بٸرٸنشٸ ترەند – ەكٸ پرەزيدەنتتٸڭ ٶزارا سەنٸمٸن تەرەڭدەتۋ جەنە ديپلوماتييالىق قاتىناستاردىڭ تاريحي ٶسۋٸنە ۇمتىلۋ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2023 جىلى ەممانيۋەل ماكروننىڭ قازاقستانعا جاساعان ساپارىنان كەيٸنگٸ فرانتسيياعا ساپارى ەكٸ ەل اراسىنداعى نىعايىپ كەلە جاتقان ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ سيمۆولىنا اينالدى جەنە ديپلوماتييالىق ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸڭ شىڭىنا باسا نازار اۋداردى. كەزدەسۋلەردٸڭ دەيەكتٸلٸگٸ جەنە كٶشباسشىلار اراسىنداعى جەكە سەنٸمنٸڭ كٶرسەتٸلۋٸ قازاقستان مەن فرانتسييانىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە ورتاق مٷددەلەر مەن كٶزقاراستاردى ٸزدەۋگە دەگەن ۇمتىلىسىن كٶرسەتەدٸ.
ەممانيۋەل ماكروننىڭ مەملەكەت باسشىسىنا كٶرسەتكەن كەڭ پەيٸلدٸ جەنە وڭ قابىلداۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى پوزيتسيياسىن نىعايتۋ ٷشٸن, سونداي-اق بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىققا ۇمتىلۋدى قوسا العاندا, بۇۇ جارعىسىندا بەكٸتٸلگەن قاعيداتتارعا بٸرلەسكەن مٸندەتتەمەنٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن ماڭىزدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق بەدەلگە يە ديپلوماتييالىق بەكگراۋندقا يە تەجٸريبەلٸ ساياساتكەر رەتٸندە فرانتسييامەن بايلانىستاردى كەڭەيتۋدٸ قازاقستاندى ورتالىق ازيياداعى ەۋروپانىڭ نەگٸزگٸ سەرٸكتەسٸ رەتٸندە بەكٸتۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرادى. ەممانيۋەل ماكرون, ٶز كەزەگٸندە, ەۋروپالىق وداقتان تىس تۇراقتى جەنە سەنٸمدٸ وداقتاستاردى ٸزدەيدٸ, ال بٸزدٸڭ ايماق ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ مەن ستراتەگييالىق جاعدايىمەن فرانتسيياعا جاڭا اۋقىمدى مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنادى.
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ساپارىنىڭ مازمۇنى مەن قابىلداۋ جىلۋلىعىنان تەرەڭ ەسەر العانىن مەلٸمدەگەنٸ – مەملەكەت باسشىسى ساياسي كونتەكستە جەكە ەموتسييالارىن اشىق بٸلدٸرەتٸن سيرەك جاعداي. ٶز كەزەگٸندە, پاريج ەۋروپالىق ەلەمنٸڭ كٶشباسشىسى جەنە دەستٷرلٸ باتىس قۇندىلىقتارىنىڭ ساقتاۋشىسى بولىپ قالا وتىرىپ, كەلٸسسٶزدەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن جوعارى باعالادى جەنە استانادا جاھاندىق بٸتٸمگەرشٸلٸك باستامالاردى ٸلگەرٸلەتۋدە سەنٸمدٸ پٸكٸرلەس ادام رەتٸندە كٶرەدٸ.
وسىلايشا, مەملەكەتتٸك ساپارلارمەن الماسۋ جاڭا ەكونوميكالىق جەنە ساياسي باستامالارعا جول اشىپ قانا قويماي, كٶشباسشىلاردىڭ جەكە بايلانىستارى شەشۋشٸ رٶل اتقاراتىن ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى بولاشاق ستراتەگييالىق قاتىناستاردىڭ نەگٸزٸن قالادى. بۇل دەستٷر جوعارى ىقتيمالدىقپەن جالعاسادى: پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەممانيۋەل ماكروندى كەلەسٸ 2025 جىلى مەملەكەتتٸك ساپارمەن قازاقستانعا كەلۋگە تاعى دا شاقىردى.
ەكٸنشٸ ترەند – قازاقستان ەكونوميكاسىنا بولاشاق فرانتسۋز ينۆەستيتسييالارىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا فرانتسييا قازاقستانعا سالىنعان كٶلەمٸ 19,5 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ينۆەستور ەلدەر تٸزٸمٸندە التىنشى ورىندا تۇر. قازاقستاندىق كٶشباسشى مەن نەگٸزگٸ فرانتسۋز بيزنەس-ويىنشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ينۆەستيتسييالىق دٶڭگەلەك ٷستەل ينۆەستيتسييالاردىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. مەسەلەن, سيرەك جەر مەتالدارى, اتوم ەنەرگەتيكاسى, مۇناي ٶندٸرۋ جەنە مۇناي ٶڭدەۋ, سۋ رەسۋرستارى مەن جىلۋمەن جابدىقتاۋدى باسقارۋ, اگروٶنەركەسٸپ, تسيفرلاندىرۋدىڭ مەديتسينالىق تەحنولوگييالارى سالالارى نەعۇرلىم پروگرەسسيۆتٸ بولىپ تابىلادى. مۇندا ەكٸ تاراپ جاڭا اەس سالۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كونسورتسيۋمدى قوسا العاندا, فرانتسۋز كومپانييالارىنىڭ قازاقستاندىق اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قاتىسۋىنا ەرەكشە نازار اۋداردى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان قورىندا قۇنى 46 ترلن دوللاردان اساتىن بەس مىڭنان استام بارلانباعان كەن ورىندارى بارىنشا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بٷگٸندە قازاقستان ەۋروپالىق وداق ەكونوميكاسى ٷشٸن ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار 34 شيكٸزاتتىڭ 19-ىن ٶندٸرٸپ جاتىر.
بۇل فاكتورلار ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ جيناقتالعان تەجٸريبەسٸن جەنە قولدانىستاعى تەتٸكتەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, بٷگٸندە قازاقستاندا 200-دەن استام ادام تۇراتىن فرانتسۋز كاپيتالى بار كومپانييالار ٷشٸن كەڭ مٷمكٸندٸكتەر اشادى. جوعارى دەڭگەيدە, ونىڭ ٸشٸندە بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن ٶتكٸزٸلگەن كەزدەسۋلەردٸڭ نەتيجەلٸلٸگٸ قازاقستانداعى, ەسٸرەسە ٶنەركەسٸپتٸك سەگمەنتتەگٸ فرانتسۋز كومپانييالارى مەن تەحنولوگييالارى سانىنىڭ ٶسۋٸن بولجاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ٷشٸنشٸ ترەند – ساۋدا-ەكونوميكالىق ەلەۋەتتٸ جەنە ەكسپورتتىق تاۋار جەلٸسٸن كەڭەيتۋ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان مەن فرانتسييانىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ەۋروپا مەن ورتالىق ازييانىڭ ٶڭٸرارالىق قاتىناستارى سالاسىندا وڭ ٷردٸستەر ورناتۋدا, سونداي-اق وسى ٶڭٸرلەر مەملەكەتتەرٸنٸڭ بەلسەندٸ ساياسي ديالوگىن قولداۋ ٷشٸن تۇراقتى نەگٸز بولىپ تابىلادى.
2023 جىلى قازاقستان مەن فرانتسييانىڭ ساۋدا اينالىمى 2022 جىلعا قاراعاندا 14,7% ٶسٸممەن 4,2 ملرد دوللاردى (ەكسپورت – 2,9 ملرد, يمپورت – 1,3 ملرد) قۇرادى. ال بيىلعى جىلى بىلتىرعى كٶرسەتكٸشكە 9 ايدىڭ ٸشٸندە قول جەتكٸزٸلدٸ, بۇل ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا قاتىناستارىن نىعايتۋدىڭ پروگرەسسيۆتٸ تەندەنتسيياسىن انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستان-فرانتسۋز ساۋداسىنىڭ كٶلەمٸ فرانتسييانىڭ ورتالىق ازييامەن ساۋدا قاتىناستارىنىڭ 80%-ىن قۇرايتىنىن اتاپ كەتكەن جٶن, بۇل قازاقستاندى فرانتسييانىڭ ٶڭٸردەگٸ نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ رەتٸندە انىقتايدى.
فرانتسيياعا قاجەتتٸ مۇناي مەن ۋراندى جەتكٸزە وتىرىپ, قازاقستان ونىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ جەنە وسىعان بايلانىستى بٸزدٸڭ ەلٸمٸز سەنٸمدٸ ەرٸپتەس بەدەلٸنە يە بولدى. سونىمەن قاتار, فرانتسييا قازاقستانعا ساپالى ماشينا جاساۋ ٶنٸمٸن جەتكٸزۋشٸ رەتٸندە قاجەت, ول وعان دەگەن قاجەتتٸلٸكتٸ جابىپ قانا قويماي, قازاقستاندىق يندۋسترييانىڭ تەحنولوگييالىق جابدىقتالۋىن ارتتىرادى.
فرانتسيياعا ساپارى بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا دەۋٸرٸنٸڭ تريگگەرلەرٸ بولاتىن فرانتسۋز بيزنەسٸنٸڭ «كاپيتاندارىمەن» كەزدەسۋدە ەكٸ ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارىن بەلگٸلەدٸ. بۇل جاڭا بۋىنداعى ٷنەمدٸ ەلەكتروۆوزدار ٶندٸرٸسٸ, جەل ەنەرگەتيكاسى, سۋ رەسۋرستارى مەن جىلۋمەن جابدىقتاۋدى باسقارۋ, كٶلٸك باعىتتارىن جاڭعىرتۋ, اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ, IT-تەحنولوگييالار سالاسىن دامىتۋ.
جالپى, قازاقستان مەن فرانتسييانىڭ دامىعان جەنە تۇراقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى ەكٸ ەل ٷشٸن دە ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸك بولىپ تابىلادى, بۇل ولاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا نىعايۋى مەن دامۋىنىڭ كەپٸلٸ بولىپ تابىلادى.
تٶرتٸنشٸ ترەند – بٸلٸم بەرۋ ۆەكتورىن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جەدەلدەتۋ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەليسەي سارايىنداعى فرانتسۋز كٶشباسشىسى ەممانيۋەل ماكرونمەن كەلٸسسٶزدەرٸ بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا كەزەڭگە شىعاردى.
فرانتسييانىڭ جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ەلەمدٸك رەيتينگتەردە جەتەكشٸ ورىنعا يە ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بٷگٸنگٸ تاڭدا 34 فرانتسۋز ۋنيۆەرسيتەتٸ QS World University Rankings حالىقارالىق رەيتينگٸنٸڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. فرانتسۋز عىلىمي مەكتەپتەرٸ دەستٷرلٸ تٷردە ماتەماتيكا, فيزيكا, حيمييا جەنە ينجەنەرييا سيياقتى سالالاردا زاڭ شىعارۋشى بولىپ تابىلادى. ەل نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىنىڭ سانى بويىنشا ەلەمدە تٶرتٸنشٸ ورىندا تۇرعانىن اتاپ ٶتۋ جەتكٸلٸكتٸ.
پاريجدە قول قويىلعان ۋاعدالاستىقتار قازاقستاندا اباي اتىنداعى قازۇپۋ بازاسىندا لوتارينگييا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيليالىن اشۋدى, «ليۋمەر» ۋنيۆەرسيتەتتٸك ورتالىعىن قۇرۋدى, سونداي-اق استانا مەن الماتىدا قازاق-فرانتسۋز مەكتەپتەرٸن سالۋدى كٶزدەيدٸ. بٸزدٸ جوعارى ەۋروپالىق بٸلٸم بەرۋ ستاندارتتارىنىڭ قازاقستاندىق اكادەمييالىق ورتاعا ودان ەرٸ ينتەگراتسييالانۋى كٷتەدٸ. بۇل جوبالار قازاقستاندىق-فرانتسۋزدىق بٸلٸم بەرۋ سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتەدٸ جەنە جاڭا كەلٸسٸمدەر قولدانىستاعى بٸلٸم بەرۋ بايلانىستارىن ورگانيكالىق تٷردە دامىتادى.
بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا فرانتسييامەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ قازاقستاندىق بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ٷشٸن بٸرقاتار ماڭىزدى ارتىقشىلىقتارعا يە. بۇل وقىتۋدىڭ وزىق ەدٸستەمەلەرٸنە جەنە عىلىمي ەزٸرلەمەلەرگە قول جەتكٸزۋ, ەۋروپالىق بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸمەن جاقىنداسۋ, حالىقارالىق ەڭبەك نارىعىندا وتاندىق مامانداردىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ ەلەۋەتٸن دامىتۋ. وسىلايشا, قازاقستان-فرانتسۋز بٸلٸم بەرۋ ىنتىماقتاستىعىنىڭ مەملەكەتتٸك دەڭگەيگە شىعۋى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ستراتەگيياسىن ٸسكە اسىرۋداعى جەنە بٸلٸم بەرۋ جٷيەمٸزدٸ جاڭعىرتۋداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى.
بەسٸنشٸ ترەند – مەدەني-گۋمانيتارلىق باعىتتى نىعايتۋ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ فرانتسيياعا ساپارى بارىسىندا مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋ بويىنشا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى. ەلەمگە ەيگٸلٸ گيمە ۇلتتىق ازييالىق ٶنەر مۇراجايىندا «قازاقستان. ۇلى دالا قازىناسى» كٶرمەسٸنٸڭ اشىلۋى ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى.
مەدەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جٶنٸندەگٸ باسقا دا نەگٸزگٸ باستامالارعا ە.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى مەن ۇلتتىق الدىن الۋ ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (INRAP) اراسىنداعى ارحەولوگييا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸم حاتتاماسىنا قول قويۋ جاتادى. بۇل قۇجاتتى ەكٸ تاراپتىڭ بٸلٸم مەن مەدەني قۇندىلىقتارمەن الماسۋدى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان قوسىمشا بايلانىس نٷكتەلەرٸن ٸزدەۋگە دەگەن مٸندەتتەمەسٸنٸڭ مىسالى رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى.
وسىلايشا, ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ جاڭا اسپەكتٸلەرٸ قازاقستان مەن فرانتسييا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ نەگٸزدە جالپى دامۋىن ىنتالاندىرادى. ناقتى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن جوعارى دەڭگەيدە سەنٸمگەرلٸك قاتىناستار قۇرۋ, ٸرٸ ينۆەستيتسييالار تارتۋ, ساۋدا قاتىناستارىنىڭ ٶسۋٸ جەنە تۇراقتى گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ نەگٸز بولادى.
ەۋرازييالىق ينتەگراتسييا ينستيتۋتىنىڭ تالدامالىق توبى
فوتو: اقوردا
