«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتٸڭ» باستى قاعيداتى
ەڭ الدىمەن, قوعامنىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸ بەكەم بولۋى كەرەك. بۇعان بيلٸك پەن حالىق اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى قول جەتكٸزۋگە بولادى. وسىعان وراي ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ قۇرىلدى.
ونىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا ارنالعان اۋقىمدى شارالار ۇيىمداستىرۋ, ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاپ, تيٸمدٸ ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ. بٷگٸنگە دەيٸن كەڭەستٸڭ ەكٸ وتىرىسى ٶتكٸزٸلدٸ. ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاڭعىرۋ باعىتتارى بويىنشا كٶپتەگەن ۇسىنىس جاسالدى. قوعامدى الاڭداتقان تٷرلٸ مەسەلەلەر قىزۋ تالقىعا تٷستٸ.
زامان تالابىنا ساي ساياسي رەفورمالار جٷرگٸزٸلۋدە. قازٸر مەنٸڭ باستاماممەن پارلامەنتتە بٸرقاتار ماڭىزدى زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر تالقىلانۋدا. «بەيبٸت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ» تۋرالى زاڭ جوباسى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ دەموكراتييالىق دامۋىن ايقىندايتىن ٶتە ماڭىزدى قۇجات بولاتىنىنا كٷمەن جوق.
مەجٸلٸس پەن مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىنا تٷسەتٸن ساياسي پارتييالار ەيەلدەر مەن جاستار ٷشٸن وتىز پايىزدىق كۆوتا بٶلەتٸن بولادى.
وسىعان وراي زاڭعا تيٸستٸ تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ قاراستىرىلۋدا. سونداي-اق ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋدٸ جەڭٸلدەتۋ, پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييا ينستيتۋتىن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن زاڭناماعا ماڭىزدى تٷزەتۋلەر جاسالماق.
وسى ٶزگەرٸستەر ساياسي ٷدەرٸستەردٸ ودان ەرٸ ليبەراليزاتسييالاۋ جولىنداعى ناقتى قادام بولادى دەپ سەنەمٸن. جان-جاقتى ساياسي رەفورمالار جالعاسادى. بۇل – بٸزدٸڭ ستراتەگييالىق تاڭداۋىمىز.
سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ٶتٸنٸش-تٸلەكتەرٸن جەدەل قاراستىرۋ ٷشٸن «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ۇسىندىم.
بۇل – ٶتە ماڭىزدى ەرٸ قاجەت باستاما. شەنەۋنٸكتەردٸڭ مٸندەتٸ – ەڭ الدىمەن, حالىققا قىزمەت ەتۋ. ولار ەل-جۇرتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسپاعاندا كٸمگە قۇلاق اسادى?! وسى قاعيداتتى بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ ساناسىنا سٸڭٸرگەن جٶن. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇل باعىتتا وڭ ٶزگەرٸس بار.
تەڭگە باعامى – ٷكٸمەت مەن ۇلتتىق بانك نەندەي شارا قابىلدادى?
باسقا ەلدەردٸڭ ۆاليۋتالارىمەن قاتار بٸزدٸڭ تەڭگەمٸزدٸڭ دە قۇنى كەمٸپ كەتكەنٸ راس. وسىعان وراي, ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانك جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلدادى. مەن كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورعا ەكسپورتتان تٷسەتٸن تابىستىڭ بٸر بٶلٸگٸن ٸشكٸ نارىقتا ساتۋدى تاپسىردىم.
سونداي-اق ولار شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەرٸن ەلٸمٸزدٸڭ قارجى جٷيەسٸنە قايتارۋدا. بۇل قاراجات ناقتى جوبالارعا جۇمسالادى. وسى جەنە باسقا دا شارالار دوللار تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ٷشٸن جاسالىپ وتىر.
ەرينە, نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا مۇنداي مەسەلەنٸ رەتتەۋ وڭايعا سوقپايدى. ونىڭ ٷستٸنە, ەلٸمٸزدەگٸ شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ شيكٸزاتتى ساتۋدان تٷسەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. ەرتە مە, كەش پە, تەڭگە باعامى تۇراقتانادى.
بٸراق بۇعان سىرتقى فاكتورلار ەسەر ەتپەي قويمايدى. تەڭگەنٸڭ دوللارعا قاتىستى باعامى ۆاليۋتا نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىمنىڭ ازدى-كٶپتٸگٸنە قاراي تٷزەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ.
سوندىقتان قۇزىرلى ورگاندار ۆاليۋتا نارىعىنا قاتىستى زاڭسىز ەرەكەتتەردٸڭ جولىن كەسەتٸن بولادى. الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانك تەڭگەنٸڭ ەركٸن باعامى قاعيداتىن ۇستانىپ, ٷكٸمەتپەن بٸرلەسكەن جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدٸ.
بانكتەرگە تەگٸننەن-تەگٸن قولداۋ كٶرسەتٸلمەيدٸ
بانك جٷيەسٸ – قارجى نارىعىنىڭ اسا ماڭىزدى بٶلٸگٸ. بانكتەردٸڭ تۇراقتى جۇمىس ٸستەۋٸنە مەملەكەت تە, بيزنەس ٶكٸلدەرٸ دە, قاراپايىم سالىمشىلار دا مٷددەلٸ. سوندىقتان بانكتەرگە تەگٸننەن-تەگٸن قولداۋ كٶرسەتٸلمەيدٸ. بۇل – ۇلتتىق ەكونوميكانى كٶتەرمەلەۋدٸڭ بٸر جولى.
قازٸر بانكتەردٸڭ ٷزدٸكسٸز قىزمەت كٶرسەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بار. دەپوزيتتەرگە كەپٸلدٸك بەرەتٸن قور دا تۇراقتى جۇمىس ٸستەۋدە. بۇل احۋالدى ۇلتتىق بانك باقىلاپ وتىر. سوندىقتان سالىمشىلاردىڭ قاراجاتىنا ەشقانداي قاتەر تٶنٸپ تۇرعان جوق.
تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق احۋالدىڭ تۇراقتانۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوستى دەپ ايتا الامىز. ەڭ الدىمەن, بانكتەر كەسٸپكەرلەرگە جەنە ازاماتتارعا بەرگەن نەسيەنٸ قايتارۋ مەرزٸمٸن كەيٸنگە اۋىستىردى. ناقتى ايتقاندا, نەسيە تٶلەمدەرٸ 3 ايعا شەگەرٸلدٸ. تابىسىنان ايىرىلعاندارعا مۇنداي كٶمەك قاجەت. بٸراق جۇرتشىلىق اراسىندا نەسيەنٸ مٷلدەم قايتارمايمىز دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسپاۋى كەرەك. بۇل – جاڭساق پٸكٸر.
سونداي-اق ٷكٸمەتتٸڭ قاتىسۋىمەن شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸنە جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلاماسى ەزٸرلەندٸ. ەگەر بانكتەر كەسٸپكەرلەرگە, ازاماتتارعا نەسيە بەرۋدٸ توقتاتسا, ەكونوميكانىڭ كٶپتەگەن سالاسى تۇرالاپ قالادى. بٸز بۇعان جول بەرمەيمٸز.
مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ قارجى جٷيەسٸنٸڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ٷشٸن قوسىمشا شارالار قاراستىرۋدا.
اۋقىمدى جيىنداردىڭ دەۋٸرٸ كەلمەسكە كەتتٸ
داعدارىس جاعدايىندا, كٶبٸنە, بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸسٸ مەن شىعىسىن رەتتەۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى. ٷكٸمەت داعدارىس كەزەڭٸندە بيۋدجەتتٸ ناقتىلاۋدىڭ ەرەكشە تەرتٸبٸن بەكٸتتٸ. كوروناۆيرۋسپەن كٷرەسۋ ٷشٸن قوماقتى قارجى بٶلٸنگەنٸن بٸلەسٸزدەر. ەل ازاماتتارىنا قولداۋ كٶرسەتۋ, ەكونوميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ ارتتىرۋ شارالارى قوسىمشا قارجىنى تالاپ ەتەدٸ.
ەسكەرتە كەتەتٸن بٸر جايت, بيۋدجەت قارجىسىنا قىمبات كٶلٸك پەن جيھاز الىنبايدى. اۋقىمدى جيىندار ٶتكٸزۋگە ارنالعان قاراجات قىسقارتىلدى. كەيبٸر ينۆەستيتسييالىق جوبالار كەيٸنگە قالدىرىلدى.
ٷنەمدەلگەن قاراجات ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىن جەنە تٶتەنشە جاعداي رەجٸمٸن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالۋدا. سونداي-اق حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار جوبالار ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر.
