جاھان ارالاپ, ەل كٶرۋ - بٸر بٶلەك دٷنيە. ال شەتتە جٷرگەن قازاقتى تاريحي وتانىنا ەكەلۋ - تٸپتٸ بٶلەك ەڭگٸمە. جۋىردا تانىمال قازاقستاندىق بلوگەر ەرنار المابەك اۋعانستاننان سابىر ەسٸمدٸ قازاقتى ەلگە ەكەلدٸ.
بلوگەر Dalanews.kz-كە بەرگەن ەكسكليۋزيۆ سۇحباتىندا بۇل يدەيا قايدان تۋىنداعانىن, قانداي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەنٸن ەڭگٸمەلەدٸ.
ەرنار المابەك بٸزگە بەرگەن سۇحباتىندا ادامنىڭ تانىمىن كەڭەيتٸپ, جاڭا ەسٸكتەرگە جول اشاتىن ساياحاتتارىن بۇدان بٸرنەشە جىل بۇرىن باستاعانىن ايتتى.
"2016 جىلى مامىر ايىندا ٶمٸرٸمدەگٸ العاشقى ەكسپەديتسيياعا شىقتىم. ول كەزدە ساياحاتتاپ, ەلەم ارالاۋعا بولادى دەگەن نەرسە مەن ٷشٸن قول جەتپەس ارمان ەدٸ. مارعۇلان سەيسەمباي اعامىزدىڭ شاقىرتۋىمەن جەتٸ كٷن بويى ۇلىتاۋدى ارالادىق. سول ساپاردا تٷرلٸ جيھانكەزدەرمەن تانىستىم. ولاردىڭ ەڭگٸمەسٸنەن شابىت الىپ, مەن دە ساياحاتتاسام بولادى ەكەن عوي دەگەن وي تٷيدٸم. سٶيتٸپ, اراعا اي سالىپ باسقا ەكسپەديتسيياعا شاقىرتۋ الدىم. ساپاردىڭ ارتىنان ساپارعا شىعىپ, ٶزٸمنٸڭ دە قالاي ساياحاتشى اتانعانىمدى بايقاماي قالدىم", - دەيدٸ ول.
وسىلايشا 2018 جىلى جازدا Sayahat Time YouTube ارناسىن اشقان. بٷگٸندە بۇل ارنانىڭ 111 مىڭ جازىلۋشىسى بار, Youtube-تٸڭ كٷمٸس باتىرماسىن العان.
"كەلٸنشەگٸم ەكەۋمٸز قازاقستان ٸشٸن عانا ەمەس, ەلەمدٸ دە ارالاي باستادىق. كونتەنتٸمٸز تانىمدىق باعىتتا. ٶزٸم ت.ق. جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر اكادەميياسىندا كينو جەنە تۆ رەجيسسەر-پروديۋسەرٸ ماماندىعىن وقىعاندىقتان, كەي بلوگتارىمىز دەرەكتٸ فيلم ستيلٸندە تٷسٸرٸلەدٸ. سول ٷشٸن ەردايىم قىزىق تاقىرىپتار مەن كەيٸپكەرلەردٸ ٸزدەپ جٷرەمٸن", - دەيدٸ ول.
ەرنار المابەك ٶزٸ ٷشٸن اۋعانستان ەسٸگٸن قاشان, قالاي اشقانىن ەڭگٸمەلەدٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, مۇنىڭ تاريحى اۋعانستان قازاقتارى توقىعان كٸلەمنەن باستالعان...
"2023 جىلدىڭ كٷزٸندە Facebook ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە "اۋعانستان قازاقتارىنىڭ توقىعان كٸلەمٸ" دەگەن سۋرەتتٸ كٶرٸپ قالدىم. بۇعان دەيٸن ول ەلدە قازاقتار بارىن ەستٸسەم دە اسا مەن بەرمەيتٸنمٸن. ال سول كٷنٸ "نەگە اۋعان قازاقتارى جايلى دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرمەسكە?" دەگەن وي كەلدٸ. سۋرەتتٸڭ اۆتورىنا حابارلاسىپ, اۋعانستانداعى قازاقتار جايلى اقپارات بەرۋٸن ٶتٸندٸم. ول كٸسٸ قۋانا كەلٸستٸ. ماعان بٸراز ادامنىڭ نٶمٸرٸن بەردٸ. ولارمەن بايلانىسىپ, اۋعانستانعا بارامىن دەپ شەشتٸم. بٸراق ول جوسپارىم سوزىلىپ, اۋعان جەرٸنە تەك 2024 جىلدىڭ تامىزىندا جەتە الدىم", - دەيدٸ ساياحاتشى.
جيىرمادان اسا ەلدٸ ارالاعان ەرنار المابەك ساپارعا شىقپاس بۇرىن ٷنەمٸ ەلشٸلٸكپەن بايلانىس ورناتاتىنىن ايتادى. بۇل جولى دا دەل سولاي جاساعان.
"قازاقتارمەن بايلانىس ورناتسام دا قازاقستاننىڭ اۋعانستانداعى ەلشٸلٸگٸنە دە بٸر حابارلاسىپ قويۋدى جٶن كٶردٸم. قاي ەلگە بارسام دا سول ەلدەگٸ ەلشٸلٸككە حابارلاسىپ, ٶزٸمنٸڭ بارا جاتقانىمدى, ۆيدەو تٷسٸرەتٸنٸمدٸ ايتۋدى قۇپ كٶرەمٸن. ٶيتكەنٸ كەلەڭسٸز جاعداي بولىپ جاتسا, بٸرٸنشٸ كٶمەككە كەلەتٸن وسى ەلشٸلٸك قىزمەتكەرلەرٸ دەپ بٸلەمٸن. ەلشٸلٸك ماعان كٶپ كەڭەس بەردٸ. گيد جالداپ, تٷسٸرٸلٸمگە رۇقسات الۋىما كٶمەكتەستٸ", - دەيدٸ ول.
بلوگەر 2024 جىلى كابۋلدى, بامييان اۋماعىن ۆيدەوعا تٷسٸرگەن. سول جاقتا ٶمٸر سٷرەتٸن حازاري دەگەن ۇلت شوعىرلانعان اۋىلعا بارعان. ارتىنشا مازاري-شاريف شاھارىنداعى قازاقتار جايلى دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرگەن. "10 كٷنگە سوزىلعان ساپارىم ٶنٸمدٸ بولدى", - دەيدٸ ساياحاتشىنىڭ ٶزٸ.
ەرنار المابەكتٸڭ دەرەكتٸ فيلمدەرٸ بٸر قازاقتىڭ ٶمٸرٸ ٶزگەرۋٸنە سەپ بولدى.
"ەلگە كەلگەن سوڭ ارناما ٷش ۆيدەو شىعاردىم. سونىڭ بٸرٸ "اۋعان قازاق" دەرەكتٸ فيلمٸ ەدٸ. بۇل فيلم جاقسى كٶرٸلٸم جينادى. ارادا تاعى بٸرنەشە اي ٶتكەندە ەلشٸلٸك ٶكٸلدەرٸ حابارلاسىپ, جاقسى جاڭالىق جەتكٸزدٸ. مەنٸڭ فيلمٸمدٸ كٶرگەننەن كەيٸن ساعادات كابيكەنوۆ ەسٸمدٸ اعامىز اۋعانستانداعى قازاق جاستارىن ەلگە كٶشٸرۋگە نيەتتەنٸپتٸ. ول كٸسٸ ٶزٸ ەگٸن شارۋاشىلىعىندا كەسٸپ ٸستەيدٸ. سول كەلگەن جاستارعا جۇمىس بەرۋگە دايىن ەكەنٸن ايتىپتى. جوسپار بويىنشا العاشىندا 5-6 جٸگٸت كەلۋٸ كەرەك ەدٸ. ولار ەلگە ورنىققان سوڭ وتباسىن كٶشٸرٸپ الۋعا ەرەكەتتەنەدٸ دەگەن وي بولعان. بٸراق فيلمدە "قازاقستانعا بارعىمىز كەلەدٸ" دەگەن جاستار ناقتى ۇسىنىس كەلگەندە باس تارتتى. بٸرٸ باسقا جاققا جۇمىسقا كەتٸپ قالعان, بٸرٸ تۋعان-تۋىسىنسىز كٶشپەيمٸن دەگەن. تەك سابىر ەسٸمدٸ جٸگٸت قانا كەلٸسٸمٸن بەردٸ", - دەيدٸ ول.
ەندٸگٸ پروتسەسس ەلگە كەلۋدٸ ماقسات ەتكەن سابىردىڭ شىن مەنٸندە قازاق ەكەنٸن دەلەلدەۋ بولعان.
"قۇجات جيناپ, شاقىرتۋ جٸبەرٸپ, سابىردىڭ قازاق ەكەنٸن ناقتىلاۋعا التى ايداي ۋاقىت كەتتٸ. بۇل ٸستٸڭ بەرٸن ساعادات اعا مەن ەلٸشٸلٸك بٸرلەسە جاسادى. مەن ول پروتسەسسكە ارالاسپادىم. قۇجاتتار دايىن بولعاننان كەيٸن سابىردى اۋعانستاننان قازاقستانعا الىپ كەلەتٸن ادام كەرەك بولدى. ٶيتكەنٸ ول ٶمٸرٸندە ۇشاققا وتىرىپ, شەتەلگە شىعىپ كٶرمەگەن. مەن كٶش جايلى فيلم تٷسٸرەمٸن ەرٸ جانىندا سەرٸك بولامىن دەپ, بۇل ٸستٸ ٶز موينىما الدىم. سٶيتٸپ مامىردىڭ باسىندا اۋعانستانعا قايتا باردىم", - دەدٸ ول.
تۋىپ, ٶسٸپ-ٶنگەن, تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنە ەبدەن ٷيرەنگەن جەردەن بٸر ادامدى كٶشٸرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ەرنار المابەك تە دەل وسىنداي پٸكٸردە. ونىڭ ٷستٸنە اۋعانستان ٶتكەن قيلى جول كٶپشٸلٸككە جاقسى مەلٸم.
"ادامدى ەلدەن ەلگە كٶشٸرۋدٸڭ قيىندىعى بارشىلىق. ال ول ادام 50 جىل سوعىس كٶرگەن جەردەن شىقسا, مەسەلە تٸپتٸ كٶبەيە تٷسەدٸ. سابىردى قازاقستانعا قايتارۋدىڭ دايىندىعى التى ايعا سوزىلعانى دا سول. بٸرٸنشٸدەن, قۇجات جيناۋ, شاقىرتۋ جٸبەرۋ وڭاي ەمەس. ەكٸنشٸدەن, اۋعانستاندا ٶزٸن قازاقپىن دەپ جالعان كۋەلٸك جاساتىپ العان ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ كٶپ. سوندىقتان كٶشەمٸن دەگەن ەر ادام تەكسەرٸستەن ٶتەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, اۋعان قازاقتارىنىڭ بٷگٸنگٸ تۇرمىسى بٸزدەن بٶلەك. كيٸمٸنەن باستاپ, ٶمٸر سالتىنا دەيٸن باسقا. قازاقستانعا بەيٸمدەلۋٸ وڭاي ەمەس. سوندىقتان سابىر قايدا ورنالاساتىنىن, نە جۇمىس ٸستەيتٸنٸن ەلگە كەلمەي تۇرىپ شەشٸپ الۋ ماڭىزدى بولدى", - دەيدٸ بلوگەر.
بۇل تۇستا اتىمتاي جومارتتار كٶمەگٸن اياماپتى.
"سابىردىڭ ەلگە كٶشٸنٸڭ شىعىنىن باستان-اياق ساعادات اعا كٶتەرٸپ الدى. ۇشاق بيلەتٸ, وسىنداعى جۇمىسى, تاماعى مەن جاتىن ورىنىن سول كٸسٸ ۇيىمداستىردى. بٸزدٸڭ قوعامعا بەيٸمدەلٸپ, ەلدە ناقتى قالامىن دەسە, ول كٸسٸ سابىردىڭ اتا-اناسىن دا كٶشٸرٸپ الۋعا دايىن. اۋعانستانداعى شىعىنداردى ەلشٸلٸك موينىنا الدى. مەن ٶز شىعىندارىمدى ٶزٸم كٶتەردٸم. وسى قيىن ٸستە ەلشٸلٸكتٸڭ اتقارعان ەڭبەگٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. ول جاقتاعى قىزمەتكەرلەر جاقسى ۇيىمداستىرۋشى عانا ەمەس, سونداي-اق, ناعىز ۇلت جاناشىرلارى ەكەنٸن دە كٶرسەتتٸ", - دەيدٸ ساياحاتشى.
ەرنار المابەك بۇل ٸسٸنە جۇرتتىڭ پٸكٸرٸ ەكٸگە جارىلعانىن, دەسە دە باسىم كٶپشٸلٸگٸ جاقسى تٸلەگٸن اياماعانىن جەتكٸزدٸ.
"قوعام بولعان سوڭ نەشە تٷرلٸ پٸكٸر بار. بۇل ەرەكەتتٸ دە حالىق ەرتٷرلٸ قابىلدادى. بٸرەۋلەر قورقىنىشىن بٸلدٸردٸ, بٸرەۋلەر كەزٸندە كەتكەندەر كەلمەسٸن دەدٸ. الايدا جاقسى تٸلەك جازىپ, قۋانىپ جاتقاندار كٶبٸرەك سيياقتى كٶرٸندٸ. ينستاگرام پاراقشامدا نەگاتيۆ جوق دەسەم دە بولادى, ال تيكتوكتا ەكەۋٸ بٸردەي", - دەدٸ ول.
ال قازٸر سابىردىڭ ٶمٸرٸ مٷلدەم بٶلەك ارناعا تٷسكەندەي... جاڭا جەردە جاڭا جۇمىس باستادى.
"قازٸر سابىر ساعادات اعانىڭ شارۋاشىلىعىنداعى جۇمىسىن باستاپ كەتتٸ. ول شارۋاشىلىق استانادان 160 شاقىرىم جەردەگٸ التىندى دەگەن اۋىلدا. ەزٸرگە تٷرلٸ جۇمىس ٸستەپ كٶرەدٸ. كەيٸن يكەمٸنە قاراي ٶزٸنە بٸر ماماندىق تاڭدايدى. تراكتور ايداي ما, كومباين باسقارا ما, ەلدە اسپاز بولا ما - ٶز ەركٸ. ەرٸپتەستەرٸن دە كٶردٸم. بەرٸ قۇشاق جايا قارسى الدى. كەلەدٸ دەگەندٸ ەستٸگەن كٷننەن دايىندالىپ, كٷتٸپ جٷر ەكەن. سول ورتاعا تەزٸرەك سٸڭٸسٸپ كەتسە, قۋانامىز. ايتپاقشى, كيريلل ەلٸپبيٸن ٷيرەتەتٸن مۇعالٸم جالداپ, وقىتۋ دا جوسپاردا بار", - دەدٸ ول.
اۋعانستاننان بٸر قازاقتى ەلگە ەكەلۋدٸڭ ارتىندا وسىنداي حيكايا, بٸرنەشە ادامنىڭ ەڭبەگٸ, ەڭ باستىسى ٸزگٸ نيەتٸ تۇر. ەرنار المابەك سٶز اياعىندا مۇنداي مٷمكٸندٸك تۋعانىنا شىن قۋاناتىنىن ايتىپ, ٸشكٸ ۋايىمىن دا جاسىرمادى.
"بۇل وقيعاعا تاپ بولعانىما جەنە بٸر فيلم ارقىلى بٸر وتباسىن اتامەكەنٸنە قايتارۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋعانىنا قاتتى قۋاندىم. بٸر شەتٸنەن, مەنٸڭ دە ەلگە تيگٸزگەن پايدام بولدى عوي دەپ تولقىدىم. ٸشتە ماقتانىش سەزٸمٸ دە جوق ەمەس. ەرەكەت ەتسە, ادامنىڭ مٷمكٸندٸگٸ كٶپ ەكەنٸن دە تٷسٸندٸم. بٸراق, شىنىن ايتقاندا, ەلٸ دە ٷلكەن ۋايىم بار. ەسٸرەسە, سابىردى اۋىلدا قالدىرىپ, ٶزٸم الماتىعا كەتكەلٸ ۋايىم كٷشەيە تٷستٸ. ەرينە, حابارلاسىپ تۇرامىز عوي. دەسە دە ۋايىمداپ, قورقادى ەكەنسٸڭ. نە ٸستەپ جٷر, بٸر نەرسەگە ارانداپ قالمادى ما دەگەن ويلار كەلەدٸ. ەيتەۋٸر سابىر بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزٸنٸڭ, اتا-اناسىنىڭ ٷمٸتٸن اقتاپ, ەلگە سٸڭٸسٸپ, تەز ٷيرەنٸپ, اياققا تۇرىپ كەتسە دەيمٸن. ارى-بەرٸ جٷرسە, ادامدارمەن ارالاسىپ, تەزٸرەك جەرگٸلٸكتٸ قازاق بولسا, مەنٸڭ ۋايىمىم سول كەزدە عانا باسىلاتىن شىعار", - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
