قازاقستاننىڭ سۋ رەسۋرسى بويىنشا ەلەۋەتٸ قانداي? باتىستا رەسەيگە, وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردە ٶزبەكستان مەن قىرعىزستانعا تەۋەلدٸمٸز بە, قاۋٸپ قايدان? مينيسترلٸكتٸڭ جۇمىسى كٶڭٸلگە قونىمدى ما?
حالىقارالىق ساراپشى, وسى سالادا 45 جىلدىق تەجٸريبەسٸ بار بەلگٸلٸ مامان ەرلان باداشەۆ Dalanews.kz-كە بەرگەن ەكسكليۋزيۆ سۇحباتىندا وسى جەنە ٶزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ بەردٸ.
"شەتەلدٸڭ سۋ ساياساتىنا تەۋەلدٸمٸز, ٶزبەكستاننان تازا سۋ كەلمەيدٸ"
ەرلان باداشەۆ دەل قازٸر قازاقستاندا سۋ سالاسى بويىنشا شەشٸلمەي تۇرعان ەڭ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەنٸ اتادى.
"ترانسشەكارالىق ٶزەندەر ارقىلى كٶرشٸ ەلدەردەن سۋ الۋ ماڭىزدى مەسەلە بولىپ وتىر. ەسٸرەسە, بيىل سىردارييانىڭ جاعدايى قيىن بولىپ تۇر. شەتەلدەن كەلەتٸن سۋدىڭ كٶلەمٸ - شامامەن 46-50 پايىز: شۋ-تالاس, سىردارييا, جايىق دەگەندەي. ەڭ ماڭىزدىسى بٸزگە قاجەت سۋلار باسقا ەلدەردەن, ياعني قىرعىزستاننان, ٶزبەكستاننان كەلەدٸ. سول مەسەلە تٷيتكٸلدٸ.
شەتەلدٸڭ سۋ ساياساتىنا تەۋەلدٸ بولىپ تۇرمىز. بۇرىن سىردارييانىڭ بويىندا بارلىعى بٸر ەل ەدٸ, قازٸر ەركٸم ٶزٸ جەكە كەتتٸ. مىسالى بٸزدە جىلدا شامامەن 1,5 ميلليون گەكتار سۋارمالى جەر پايدالانىلسا, ٶزبەكستاندا 4,2 ميلليون گەكتار پايدالانىلادى, بٸزدەن 3 ەسە كٶپ. سول سەبەپتٸ ولار ەزٸرشە ٶزٸنٸڭ مۇقتاجىن تولىق ٶتەمەي, بٸزگە سۋ جٸبەرمەيدٸ. بۇل - بٸر. ەكٸنشٸدەن, بٸزگە ولاردىڭ پايدالانعان سۋى كەلەدٸ. ياعني تازا سۋ كەلمەيدٸ, ولار ەگٸستٸك القاپتارىندا پايدالانعاننان كەيٸن سۋدى بٸزگە جٸبەرەدٸ", - دەيدٸ ساراپشى.
ٶزبەكستان سىردارييادان سۋ الادى, سوسىن ەمۋدارييادان سۋ الادى. ال ەمۋدارييادان اۋعانستان ٷلكەن كانال قازىپ, سۋدى بۇرىپ الىپ جاتىر. ٶزبەكستان ەمۋدارييادان جوعالتقان سۋىن بٸزدٸڭ سىردارييا ارقىلى جابادى. ولاردىڭ يرريگاتسييا جٷيەسٸ ٶتە مىقتى. بٸزگە قاراعاندا سۋدى پايدالانۋ مەدەنيەتٸ دە مىقتى. قازاقستاندا سۋارمالى جەردٸڭ 60-70 پايىزى سىردارييانىڭ بويىندا ورنالاسقان: تٷركٸستان وبلىسى جەنە قىزىلوردا وبلىسى", - دەيدٸ مامان.
"سالىستىرمالى تٷردە سىرداريياعا قاراعاندا رەسەي جاعىمەن جاعداي جاقسى. بىلتىر تاسقىن كەزٸندە سۋ جاقسى كەلدٸ. يرەكلٸ سۋ قويماسى ارقىلى تاستادى. ول ەكولوگييالىق مەسەلەنٸ, بٸراز مەسەلەنٸ شەشتٸ. سۋ ديپلوماتيياسىندا تاعى بٸر تەتٸك بار, جايىق ارقىلى سۋ بٸزگە كەلسە, ەسٸل-توبىل ارقىلى بٸز ولارعا بەرەمٸز. مەحانيزم بار. جايىق بويىنشا ايتارلىقتاي مەسەلەنٸ كٶرٸپ وتىرعان جوقپىن. ال قازاقستان ٷشٸن سۋ ەشقاشان كٶپتٸك قىلمايدى. بىلتىر دا كٶپ ايتقانمىن: سۋ كٶپ كەلگەنٸنە قازاقستان قۋانۋى كەرەك, سۋدىڭ تاپشىلىعىنان ساقتاسىن!" - دەيدٸ ساراپشى.
"باتىس قازاقستان وبلىسى كازتالوۆ اۋدانىندا سۋدى رەسەيدەن الىپ وتىر. قازسۋشار جىلىنا 5 ملرد تەڭگە بەرٸپ, رەسەيدەن سۋ الادى. بٸراق سول سۋ كەلەدٸ دە, جالپاقتالدان ٶتٸپ, ەرٸ قاراي قۇمعا سٸڭٸپ كەتەدٸ. سوندا جىلىنا بيۋدجەتتٸڭ 5 ملرد تەڭگەسٸن قۇمعا سٸڭگٸزٸپ وتىرمىز. جالپاقتالدا سۋ قويماسىن سالۋ جوباسى وسىدان ون جىل بۇرىن باستالعان, ەلٸ اياقتالعان جوق. وسى مەسەلەنٸ قاشان شەشەسٸزدەر? بٸز قاشانعا دەيٸن بيۋدجەتتٸڭ اقشاسىن قۇمعا سٸڭگٸزٸپ وتىرامىز?" - دەدٸ دەپۋتات وسى سالانىڭ جاۋاپتى باسشىسىنا.
"شىنىمەن, بىلايىنشا ايتقاندا, سۋدى ساتىپ الىپ وتىرمىز. ەدٸلدەن سورعىمەن سۋدى جوعارى كٶتەرٸپ, بٸزگە جٸبەرەدٸ. بٸراق جەرگە سٸڭگەن سۋ شٶپ بولىپ ٶسەدٸ, ول پايدالى. قازاقستان اۋماعىنا بٸر تامشى سۋ تٷسسە دە پايدالى. ول جەرلەردە حالىق تۇرادى, مالمەن, شابىندىقپەن اينالىسادى. ەشقانداي اقشا قۇمعا سٸڭٸپ جاتقان جوق", - دەيدٸ ول.
"بٸزدٸڭ سۋدىڭ ەسەبٸ جوق. ەسەپ جوق جەردە قارا نارىق تا بولادى, سۋ دا ساتىلادى. بٸرٸنشٸ سەبەبٸ - سول. سۋدىڭ ەسەبٸ جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. ەكٸنشٸدەن, تازا سۋ ماماندارى, مۇراپتار ەشقاشان سۋدى ساتقان ەمەس. قازٸر سۋ سالاسىن باسقارىپ وتىرعان كٸمدەر? بۇرىنعى ميليتسييانىڭ باستىعى, ت.س.س. سولار سۋدى ساتۋى مٷمكٸن", - دەيدٸ ساراپشى.
"ەدٸل تٷردە سۋ بٶلۋٸمٸز كەرەك. ٸشتە دە, سىرتتا دا از سۋ بولسا دا بٶلٸپ ٸشۋ كەرەك. اۋىلدىق جەرلەردە قازٸر قىرعىن بولىپ جاتىر. كٶبٸ بٸلمەيدٸ. اۋىل مەن اۋىل, اعايىن مەن اعايىن كەتپەنمەن شابىسايىن دەپ وتىر. ٶيتكەنٸ قولىندا بيلٸگٸ بار ادام كانالدى بۇرىپ الادى دا, تٶمەنگە سۋ بەرمەيدٸ. كانال ورتاق مەنشٸكتە بولۋى كەرەك. ونى كەشە مينيسترگە دە ايتتىم. ەدٸل, تەڭ سۋ بٶلۋ بويىنشا بٶلەك زاڭ جازباي بولمايدى. سول كەزدە ولار قورقادى. تٸپتٸ سىردارييا بويىنشا تٷركٸستان مەن قىزىلوردا اراسىندا تۇراقتى تٷردە كەلٸسپەۋشٸلٸك بار", - دەدٸ ساراپشى.
دەپۋتات ٶزەندٸ جاعالاي مەكەندەگەن 80 مىڭ حالىق ەكولوگييالىق اپاتتىڭ الدىندا تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاقتى. الايدا ارتىنشا مينيسترلٸك بۇل شاعىمعا جاۋاپ قاتىپ, "موي̆ىنقۇم اۋدانى ەكٸمدٸگٸنٸڭ اقپاراتىنا سەي̆كەس ٶزەن ماڭاي̆ىندا 68 شاعىن شارۋا قوجالىعى جەنە ەكٸ ٸرٸ جشس بار, ولاردا 5800 جەنە 1700 باس ٸرٸ قارا مال ۇستالادى. ٶزەن ارناسىن ٶز بەتٸمەن بۇرۋ دەرەكتەرٸ تٸركەلمەگەن", - دەدٸ."بٸر فازەندا ٷشٸن باستاۋىن قىرعىزستاننان الاتىن شۋ ٶزەنٸن ٶزٸنٸڭ قوراسىنا بۇرىپ الۋ دەگەن نە سۇمدىق? شۋ - ترانسشەكارالىق ٶزەن. سىرداريياعا بارىپ قوسىلۋى كەرەك. الايدا ەتەكتەگٸ ەلگە جەتپەي, سوزاق دالاسى سورعا اينالعالى بٸرنەشە جىل بولدى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, تاس پەن توپىراقتان بٶگەت سالىپ, ٶزەننٸڭ اعىسىن توقتاتىپ تاستاعان مويىنقۇمدىق بيزنەسمەنگە سوت جوق. 12 مىڭ ٸرٸ قاراسى بار دەيدٸ. درونمەن تٷسٸرٸلگەن فوتو-ۆيدەولارىنا دەيٸن قولىما ۇستاتتى. ٶزەن بٸرنەشە جەردەن زاڭسىز بٶگەلگەن", - دەيدٸ ماقسات تولىقباي.
"كٶڭٸلٸمنەن شىقتى دەپ ايتا المايمىن. بۇل مينيسترلٸكتە جالعىز جۇمىس ٸستەيتٸن - باسپاسٶز قىزمەتٸ. بٸر اقپاراتتى قايتا-قايتا جارييالايدى. سىپايى تٷردە ايتساق, ول اقپاراتتار دۇرىس ەمەس. ەسٸرەسە, كاسپيي تەڭٸزٸ جارتى مەترگە كٶتەرٸلدٸ دەگەنٸ, ارالعا سۋ كەلدٸ دەگەنٸ. جالعان اقپاراتتار شىعادى. سول اقپاراتتار بويىنشا 42 سۋ قويماسىن سالامىز, 2,5 ملرد سۋ جينايمىز دەيدٸ. قازاقستان بويىنشا سۋ قويمالارى 99 پايىزعا سالىنىپ بولعان. كٶپ قاراجات جۇمساپ, سۋ قويمالارىن سالعانشا كانالداردى جٶندەۋ قاجەت, بوس كەتٸپ جاتقان سۋدى دالاعا جٸبەرمەۋ كەرەك. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸم بويىنشا مينيسترلٸك مەملەكەت تاراپىنان نەمەسە شەتەلدٸك بانكتەردەن قاراجات الىپ, سونى جۇمساعىسى كەلەدٸ. سۋ تاپشىلىعى, سۋدى ٷنەمدەۋ ساياساتىنا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ جاتقان جوق", - دەدٸ ساراپشى.
"سۋ تاسقىنى كەزٸندە كٶپ مەسەلە مامانداردىڭ جوقتىعىنان پايدا بولدى. قارجىنى ماماندار دايىنداۋعا جۇمسايىق, كانالداردى قالپىنا كەلتٸرەيٸك", - دەدٸ ساراپشى.
"سۋعا تەۋەلدٸ بولعان ۋاقىتتا ەشقانداي اتوم بومباسى دا, ۇشاق تا, زىمىران دا كەرەك ەمەس. سۋدى جاۋىپ تاستا, بٸتتٸ. انا مەملەكەت ساعان باعىنادى".
"ٶڭٸرٸمٸزدە سۋ تاپشىلىعى ۋاقىت ٶتكەن سايىن ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالىپ كەلەدٸ. ونى ەكٸ نەرسەدەن اڭعارۋعا بولادى. سوڭعى جيىرما جىلدا جان باسىنا شاققانداعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كٶرسەتكٸشٸ 30 پايىزعا كەمٸدٸ. ايماقتاعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ 70 پايىزى – ترانسشەكارالىق. دەل وسى سەبەپتٸ بٸزگە سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارىن جەنە smart سۋارۋ مەن گيدرولوگييالىق مونيتورينگ جٷيەلەرٸن دامىتۋ ٸسٸندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قولداۋى قاجەت. بٸز بۇرىننان ايتىلىپ كەلە جاتقان ورتالىق ازييا سۋ-ەنەرگەتيكا سەرٸكتەستٸگٸن قۇرۋ باستاماسىن ٸلگەرٸلەتۋگە ەزٸرمٸز", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى بۇعان دەيٸن.
