جاقىندا قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋسياسىنا ءسوز بوستاندىعى مەن بەيبىت جينالىستار ەركىندىگىن شەكتەۋگە قاتىستى ۇسىنىس ايتىلدى. اتالعان نورمالار ازاماتتاردىڭ پىكىر ءبىلدىرۋ قۇقىعىنا ەلەۋلى اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇل تۋرالى ساياساتتانۋشى تولعاناي ۇمبەتالييەۆا مەن جۋرناليست، عالىم ەسەنگۇل كاپ قىزى Dalanews.kz رەداكسياسىنا بەرگەن پىكىرلەرىندە مالىمدەدى. ايتۋلارىنشا، ۇسىنىلعان وزگەرىستەر دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا قايشى ءارى ونىڭ ازاماتتىق قوعام ءۇشىن سالدارى اۋىر بولۋى مۇمكىن.
ۇسىنىلعان نورمالار قوعام مۇددەسىن شەكتەيدى - ساياساتتانۋشى
ساياساتتانۋشى تولعاناي ۇمبەتالييەۆا كونستيتۋسياعا ەنگىزىلمەك وزگەرىستەردى قوعام ءۇشىن ءقاۋىپتى دەپ سانايدى.
“ۇسىنىلعان وزگەرىستەر قوعامنىڭ مۇددەسىنە مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى. بۇل جەردە تۇسىنىكسىز نورمالار كوپ”، – دەپ اتاپ ءوتتى ۇمبەتالييەۆا.
اسىرەسە، “ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەت” ۇعىمىنىڭ كەڭ ءارى انىقتاماسىز قولدانىلۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى دەيدى ساياساتتانۋشى.
“ار-نامىس دەگەن نە؟ بۇل ۇعىمعا وتە كەڭ ماعىنا بەرىلگەن. مۇنداي جاعدايدا كەز كەلگەن پىكىردى وسى ۇعىمنىڭ ىشىنە كىرگىزىپ جىبەرۋگە بولادى. سونىڭ سالدارىنان جۋرناليستەردىڭ دە، جالپى قوعامنىڭ دا مۇددەلەرى شەكتەلەدى”، – دەيدى ول.
ساياساتتانۋشى بۇل وزگەرىستەردەن ەركىندىك ەمەس، كەرىسىنشە جازالاۋشى جانە تارتىپتىك تەتىكتەر كۇشەيىپ جاتقانىن ايتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، ۇسىنىستار 2022 جىلى جاريالانعان دەموكراتيالىق رەفورمالار باعىتىنا قايشى كەلەدى.
“ەگەر بۇل وزگەرىستەر قابىلدانسا، توقايەۆتىڭ ساياسي باعىتى دەموكراتيادان الشاقتاپ، اۆتوريتارلىق، ءتىپتى توتاليتارلىق رەجيمگە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ءبىز ءقازىردىڭ وزىندە اۆتوريتارلىق جۇيەدە وتىرساق، ەندى توتاليتارلىق جۇيەگە قاراي قادام جاساپ جاتقاندايمىز”، – دەدى ۇمبەتالييەۆا.
ول ۇسىنىستاردىڭ باسىم بولىگى توتاليتارلىق رەجيمدەرگە ءتان “ءتارتىپ” پەن “قاۋىپسىزدىك” ۇعىمدارىنا نەگىزدەلگەنىن اتاپ ءوتتى.
“دەپۋتاتتاردىڭ ايتىپ وتىرعان بۇل تۇسىنىكتەرى – توتاليتارلىق جۇيەگە ءتان ۇعىمدار. بۇل قوعام ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى. مۇنداي نورمالار ءبىزدىڭ ساياسي دامۋىمىزعا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرەدى. مەن اتالعان ۇسىنىستارمەن مۇلدەم كەلىسپەيمىن. بۇل جەردە حالىقتىڭ، قوعامنىڭ، جۋرناليستەردىڭ مۇددەسىن كورىپ تۇرعان جوقپىن. تەك بيلىكتە وتىرعان ادامداردىڭ ءوز مۇددەلەرىن، ءوز قۇقىقتارىن قورعاپ وتىرعانىن عانا كورەمىن. بۇل – الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىكتىڭ ايقىن كورىنىسى”،- دەپ قوستى ول.
ايتۋىنشا، ەگەر وزگەرىستەر قابىلدانسا، بۇل ەلدىڭ ساياسي باعىتى دەموكراتيادان الىستاپ، توتاليتارلىق جۇيەگە قاراي بەت العانىن كورسەتەدى.
“ءبىز توتاليتارلىق جۇيەدەن اۆتوريتارلىق جۇيەگە وتتىك، ەندى دەموكراتياعا قاراي جۇرەمىز” دەپ توقايەۆ ۋادە بەرگەن ەدى. ءبىراق وسىنداي ۇسىنىستار قابىلداناتىن بولسا، وندا “ۋادە” ورىندالماي وتىر دەگەن ءسوز. توقايەۆتىڭ ءوزى توتاليتارلىق جۇيەدەن شىققان ادام بولعاندىقتان، سول جۇيەنىڭ تۇسىنىكتەرى وعان جاقىن بولىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. ەگەر نورمالار قابىلدانسا، توقايەۆ دەموكراتياعا بەت بۇرعان پرەزيدەنت ەمەس، كەرىسىنشە اۆتوريتاريزمنەن توتاليتاريزمگە قاراي باعىت العان پرەزيدەنت رەتىندە قابىلدانادى”، - دەيدى ول.
سونداي-اق ول “ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەت” ماسەلەسىن زاڭمەن ەمەس، مادەنيەت پەن ەتيكا ارقىلى رەتتەۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. بۇل ۇعىمدارعا زاڭ جۇزىندە ناقتى انىقتاما بەرۋ مۇمكىن ەمەس، ال ولاردى كونستيتۋسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ نەگىزگى زاڭدى ۇساق ماسەلەلەرمەن تولتىرۋعا اكەلەدى دەيدى.
“كونستيتۋسيا – ۇساق-تۇيەك ماسەلەلەردى شەشەتىن قۇرال بولماۋى كەرەك. كونستيتۋسيادا مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە قۇقىقتىق نەگىزدەرى، ياعني ىرگەلى قاعيداتتار عانا جازىلۋى ءتيىس. ال بىزدە كەرىسىنشە، بولماشى دۇنيەلەردى كىرگىزىپ، كونستيتۋسيانى قايتا-قايتا وزگەرتە بەرەمىز. “ار-نامىس پەن قادىر-قاسيەت” دەگەن ۇعىمدار تەك جەكەلەگەن دەپۋتاتتاردىڭ نەمەسە بيلىك وكىلدەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ارنالماۋى كەرەك. كونستيتۋسيا بۇكىل حالىقتى، بۇكىل قوعامدى قورعاۋى ءتيىس. سوندىقتان مەن مۇنداي نورمالاردى كونستيتۋسياعا ەنگىزۋگە ۇزىلدى-كەسىلدى قارسىمىن”، - دەپ تۇيىندەدى ول.
كونستيتۋسياعا شەكتەۋ ەنگىزۋ ءسوز ەركىندىگىنە ءقاۋىپتى - جۋرناليست
جۋرناليست ءارى عالىم ەسەنگۇل كاپ قىزى دا اتالعان ۇسىنىستارعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋسيا ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەمەي، كەرىسىنشە ولاردى قورعاۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
“جالپى، كونستيتۋسيا ادامنىڭ ءسوز بوستاندىعىنا نەمەسە باسقا دا قۇقىقتارىنا شەكتەۋ قويماعانى ابزال. بۇل جەردەگى “شەكتەۋ” دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس”، – دەيدى ول.
كاپ قىزى كونستيتۋسيادا ءسوز بوستاندىعىنا كەپىلدىك بەرىلگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ونى شەكتەيتىن زاڭداردىڭ ونسىز دا كوپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
“بىزدە ءسوز بوستاندىعىن شەكتەيتىن زاڭدار جەتەرلىك. ماسەلەن، قازاق تىلىندە سويلەۋدى تالاپ ەتەمىن دەگەن ادامدى ءتورت جىلعا سوتتاپ جىبەرىپ وتىر. ال ەندى سول شەكتەۋلەردى كونستيتۋسيانىڭ وزىنە ەنگىزسەك، ونسىز دا حالىق سەنىمىنەن ايىرىلعان اقپارات قۇرالدارى مۇلدە دەمالا الماي قالاتىن سەكىلدى”، – دەيدى جۋرناليست.
ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل وزگەرىستەر تەك مەديانىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ازاماتتىق قوعامنىڭ پىكىر ءبىلدىرۋ ەركىندىگىنە نۇقسان كەلتىرەدى. ەسەنگۇل كاپ قىزى شەنەۋنىكتەردىڭ ار-نامىس پەن ىسكەرلىك بەدەلدى قورعاۋ سىلتاۋىمەن جۋرناليستەردى سوتقا ءجيى بەرگەنىن دە ەسكە سالدى.
“ەندى وعان قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسى دەگەن تىركەس قوسىلماقشى. قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار جۇيەسى دەگەنىمىز نە؟ وعان قاي جەردە، قانداي انىقتاما بەرىلگەن؟ ادامدار قانداي كەزدە ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىنە نۇقسان كەلدى دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان ناقتى كريتەريي قويىلماعان”، – دەيدى ول.
ءجۋرناليستىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي بەلگىسىز تۇجىرىمدار كەز كەلگەن بيلىككە ۇنامايتىن پىكىردى شەكتەۋگە جول اشۋى مۇمكىن. سونداي-اق حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى ستاندارتتارىنا دا قايشى كەلەدى.
“زاڭدا مۇنداي ۇعىمدار ناقتى ءارى وبەكتيۆتى تۇردە انىقتالۋى كەرەك. ايتپەسە، ولار سىن مەن وپپوزيسيالىق پىكىرلەردى نەگىزسىز شەكتەۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى مۇمكىن”، – دەدى كاپ قىزى.
سونىمەن قاتار ول بەيبىت شەرۋلەرگە قويىلاتىن شەكتەۋلەردىڭ دە ءقاۋىپتى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
“حالىقارالىق تاجىريبەدە نارازىلىق اكسيالارى كوبىنە ءدال وسى “قاۋىپسىزدىك” پەن “قۇندىلىقتار” دەگەن نەگىزدەرگە قارسى باعىتتالادى. مۇنداي شەكتەۋلەر پروپورسيونالدى بولماۋى مۇمكىن. بۇل – بەيبىت جينالىستار قۇقىعىن شەكتەۋگە الىپ كەلەتىن وتە ءقاۋىپتى ۇسىنىس”، – دەپ تۇيىندەدى ول.
بۇعان دەيىن
ەسكە سالايىق، جاقىندا كونستيتۋسيالىق كەڭەستىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋسياسىندا ءسوز بوستاندىعى مەن بەيبىت جينالىستار ەركىندىگىن شەكتەۋگە قاتىستى ۇسىنىس ايتىلدى.
كونستيتۋسيالىق رەفورما اياسىندا ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەردى ءماجىلىس دەپۋتاتى سنەجانا يماشيەۆا تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋسياعا قوسىمشا شەكتەۋلەر ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
"قوسىمشا كونستيتۋسيالىق شەكتەۋ ەنگىزىلەدى. ءسوز بوستاندىعى وزگە ادامداردىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىنە، قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار جۇيەسىنە جانە قوعامدىق تارتىپكە نۇقسان كەلتىرمەۋى ءتيىس. سونداي-اق زورلىق-زومبىلىقتى، سوعىستى جانە الاۋىزدىقتى ناسيحاتتاۋ مەن وعان ارانداتۋعا تىيىم سالۋ ءتىزىمى كەڭەيتىلەدى. سەنزۋراعا تىيىم سالۋ دەربەس كونستيتۋسيالىق كەپىلدىك رەتىندە ساقتالادى"، – دەدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار بەيبىت ميتينگىلەردى ۇيىمداستىرۋدان باس تارتۋعا نەگىز بولاتىن سەبەپتەردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلىپ جاتىر.
"ازاماتتاردىڭ بەيبىت جينالىستارعا قۇقىعى تۋرالى باپقا ناقتىلاۋلار ۇسىنىلادى. بۇل قۇقىقتى زاڭمەن شەكتەۋگە بولاتىن نەگىزدەر كەڭەيتىلەدى. ماقساتتار تىزىمىنە كونستيتۋسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن قورعاۋ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قوعامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار جۇيەسىن ساقتاۋ ەنگىزىلەدى"، – دەدى يماشيەۆا.
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە، بۇل وزگەرىستەر بەيبىت جينالىس بوستاندىعىن قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك مۇددەلەرمەن تەڭەستىرۋ كەزىندە قۇقىقتىق ايقىندىقتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
سونداي-اق كونستيتۋسيا نورمالارىن ناقتىلاۋ ارقىلى ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىمەن قاتار، ونىڭ ار-نامىسى، ياعني جاقسى اتى مەن قوعامدىق بەدەلىن قورعاۋ دا كوزدەلىپ وتىر.
"زاڭمەن قورعالادى" دەگەن سوزدەردىڭ قوسىلۋى بۇل نورمانى پراكتيكالىق دەڭگەيگە شىعارادى. بۇل جاي عانا قاعيدا ەمەس، مەملەكەتتىڭ ادامدى، ونىڭ قادىر-قاسيەتى مەن ار-نامىسىن ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تىكەلەي مىندەتى"، – دەپ تۇيىندەدى دەپۋتات.
