الماتىدا وتكەن باسپا ءسوز كونفەرەنسياسىندا جۋرناليستەر ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 274-بابىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتى. ولاردىڭ سوزىنشە، زاڭداعى "ءقاۋىپ تۋدىرۋى مۇمكىن" دەگەن ناقتى ەمەس ۇعىم كەز كەلگەن ادامدى دالەلسىز قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋعا جول اشىپ وتىر، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
باسپا ءسوز كلۋبىندا باس قوسقان مەديا ساراپشىلار قىلمىستىق كودەكستىڭ 274-بابى باستاپقى ماقساتىنان الشاقتاپ كەتكەنىن العا تارتتى. 2015 جىلى بۇل نورما الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردە تاراعان جالعان حابارلامالارعا، اسىرەسە "جارىلعىش زات قويىلدى" دەگەن سياقتى قوعامعا ناقتى ءقاۋىپ توندىرەتىن جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن. الايدا قازىرگى تاڭدا ول جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەردىڭ اۋزىنا قاقپاق بولاتىن "قۇرالعا" اينالىپ ۇلگەردى.
وسىعان بايلانىستى جيىندا جۋرناليستەر ارنايى ۇندەۋ جاريالادى. ولار زاڭدا "جالعان اقپارات"، "كورىنەۋ جالعان اقپارات"، "قوعامدىق تارتىپكە ءقاۋىپ" دەگەن ۇعىمدارعا ناقتى انىقتاما بەرىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. سالدارىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەز كەلگەن ماتەريالدى سۋبەكتيۆتى تۇردە باعالاپ، ءوز بەتتەرىنشە قىلمىستىق ءىس قوزعاۋعا مۇمكىندىك الدى.
ۇندەۋدە كورسەتىلگەندەي، ءىس جۇزىندە ءجۋرناليستى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ ءۇشىن تەرگەۋشىنىڭ تاراتىلعان اقپاراتتى "ءقاۋىپ تۋدىرۋى مۇمكىن" دەپ باعالاۋى جەتكىلىكتى. مۇنداي جاعدايدا ادام ناقتى زيان كەلتىرمەسە دە، تەك "بولجام" نەگىزىندە قاماۋعا الىنۋى مۇمكىن.
جۋرناليستەردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل تاجىريبە ءسوز بوستاندىعىنىڭ تامىرىنا بالتا شابادى. ويتكەنى جازعان ماتەريالى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلۋدان قورىققان رەداكسيالار مەن اۆتورلار امالسىز "ىشكى سەنزۋراعا" كوشەدى. سايكەسىنشە، باتىل زەرتتەۋلەردىڭ جولى كەسىلەدى. بۇل سايىپ كەلگەندە حالىقتىڭ شىنايى اقپارات الۋ قۇقىعىن شەكتەپ، ءسوز بوستاندىعىن قۇردىمعا جىبەرەدى.
باسپا ءسوز كونفەرەنسياسىندا العاش بولىپ ءسوز سويلەگەن جۋرناليست مارات ءاسىپوۆتىڭ سوزىنشە، 274-باپتىڭ ەڭ وسال تۇسى - ناقتى كريتەرييلەردىڭ جوقتىعى. ول قازىرگى جۇيەدە كەز كەلگەن ادام وزىنە ۇناماعان ماتەريال بويىنشا ارىز جازىپ، قىلمىستىق ءىستىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولا الاتىنىن جەتكىزدى. ال مۇنداي ىستەر كەيدە تولىق ساراپتاماسىز-اق تەرگەۋگە جىبەرىلەدى.
"زاڭدا تەك "قوعامدىق تارتىپكە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن" دەگەن جالپىلاما تۇجىرىم بار. ال بۇل ۇعىمدى اركىم ءارتۇرلى تۇسىنەدى. سونىڭ سالدارىنان ادامدار نەگىزسىز قاماۋعا الىنۋى مۇمكىن"، – دەدى ول.
ال جۋرناليست لۇقپان احمەدياروۆ بۇل باپتىڭ تاجىريبەدە قىسىم قۇرالىنا اينالىپ بارا جاتقانىن ايتتى. ول بۇرىن مۇنداي داۋلار الدىمەن ازاماتتىق-قۇقىقتىق تارتىپتە قارالعانىن، ال ءقازىر ءجۋرناليستىڭ كىناسىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءوز بەتىنشە باعالاي الاتىنىن جەتكىزدى.
ونىڭ سوزىنشە، كەي جاعدايدا قاراپايىم ۋچاسكەلىك پوليسيا قىزمەتكەرى ارنايى ساراپتاماسىز-اق "اقپارات ءقاۋىپتى بولۋى مۇمكىن" دەگەن نەگىزبەن ءىس قوزعاي الادى. سونىمەن قاتار ءتىنتۋ جۇرگىزۋ، شوتتاردى بۇعاتتاۋ جانە اقپارات جاريالاۋعا تىيىم سالۋ سياقتى شارالار جيىلەگەن. مۇنداي تاجىريبە جۋرناليستەردىڭ وزدەرىن قورعاۋ مۇمكىندىگىن شەكتەيدى.
قارلىعاش ەجەنوۆا دا قازىرگى جاعدايدا مەديا ورتادا ىشكى سەنزۋرا كۇشەيگەنىن ايتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، 274-باپ بۇرىن سيرەك قولدانىلسا، ءقازىر بىرتىندەپ كەز كەلگەن قوعامدىق پىكىر بىلدىرۋگە توسقاۋىل قوياتىن قۇرالعا اينالىپ بارادى.
"جالعان اقپارات" دەگەن نە، "قوعامدىق ءقاۋىپ" دەگەن قانداي جاعدايدا تۋىندايدى – بۇعان ناقتى انىقتاما جوق. سوندىقتان كەز كەلگەن ادام ءوز تۇسىنىگىنە سۇيەنىپ شەشىم قابىلداي الادى"، – دەدى ول.
نازيرا دارىمبەت ءوز سوزىندە قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ناقتى بۇزىلۋى بولماي تۇرىپ، ادامدى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ زاڭ تۇرعىسىنان دۇرىس ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، "ءقاۋىپ" ۇعىمىنىڭ ناقتى مازمۇنى اشىلماعاندىقتان، ادامدارعا قاتىستى قاتاڭ شارالار قولدانىلىپ جاتىر.
"ءبىز ناقتى قانداي ءقاۋىپ تۋرالى ايتىپ وتىرعانىن بىلمەيمىز. ءبىراق سوعان قاراماستان ادامدار ءۇيقاماققا الىنىپ، تەرگەۋگە تارتىلىپ جاتىر"، – دەدى ول.
ال ارداق بوكەيەۆا بۇل باپتىڭ شەكتەن تىس قولدانىلىپ جاتقانىن ناقتى مىسالمەن ءتۇسىندىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، جاقىندا جول-كولىك وقيعاسىن ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ، جاريالاعان بلوگەرگە وسى باپ بويىنشا ءىس قوزعالعان.
"جاي عانا ۆيدەو ءۇشىن ادامدى "جالعان اقپارات تاراتتى" دەپ ايىپتاۋ – قيسىنعا كەلمەيدى. ءبىراق سوعان قاراماستان ول قاماۋعا الىندى"، – دەدى جۋرناليست.
سونداي-اق ول بۇل باپتىڭ بيزنەس-قاقتىعىستاردا دا قىسىم تەتىگى رەتىندە قولدانىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتتى.
جيىن قورىتىندىسىندا جۋرناليستەر زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر مارتە كوتەردى. اتاپ ايتقاندا، ولار 274-باپتىڭ 1 جانە 2-بولىكتەرىن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىنان شىعارىپ، اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق دەڭگەيىنە اۋىستىرۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار "ءقاۋىپ تۋدىرۋ" ۇعىمىن زاڭنامادان الىپ تاستاۋ نەمەسە ناقتىلاۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
جۋرناليستەردىڭ ايتۋىنشا، ءسوز بوستاندىعى كونستيتۋسيامەن كەپىلدىك بەرىلگەن نەگىزگى قۇقىقتاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ونى نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋ ارقىلى شەكتەۋگە جول بەرىلمەۋى ءتيىس.
قازىرگى جاعدايدا باستى ماسەلە – زاڭنىڭ ءوزى ەمەس، ونى قولدانۋ ءتاسىلى. ەگەر قۇقىقتىق نورمالار ناقتى ءارى تۇسىنىكتى بولماسا، كەز كەلگەن ازامات «ءقاۋىپ تۋدىرۋى مۇمكىن» دەگەن بولجاممەن جاۋاپقا تارتىلۋى ىقتيمال.
سوندىقتان بۇل تاقىرىپ تەك جۋرناليستەرگە عانا ەمەس، بۇكىل قوعامعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
