الماتىدا ٶتكەن باسپاسٶز كونفەرەنتسيياسىندا جۋرناليستەر قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 274-بابىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتٸ. ولاردىڭ سٶزٸنشە, زاڭداعى "قاۋٸپ تۋدىرۋى مٷمكٸن" دەگەن ناقتى ەمەس ۇعىم كەز كەلگەن ادامدى دەلەلسٸز قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋعا جول اشىپ وتىر, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
باسپاسٶز كلۋبىندا باس قوسقان مەديا ساراپشىلار قىلمىستىق كودەكستٸڭ 274-بابى باستاپقى ماقساتىنان الشاقتاپ كەتكەنٸن العا تارتتى. 2015 جىلى بۇل نورما ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن مەسسەندجەرلەردە تاراعان جالعان حابارلامالارعا, ەسٸرەسە "جارىلعىش زات قويىلدى" دەگەن سيياقتى قوعامعا ناقتى قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ەنگٸزٸلگەن. الايدا قازٸرگٸ تاڭدا ول جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەردٸڭ اۋزىنا قاقپاق بولاتىن "قۇرالعا" اينالىپ ٷلگەردٸ.
وسىعان بايلانىستى جيىندا جۋرناليستەر ارنايى ٷندەۋ جارييالادى. ولار زاڭدا "جالعان اقپارات", "كٶرٸنەۋ جالعان اقپارات", "قوعامدىق تەرتٸپكە قاۋٸپ" دەگەن ۇعىمدارعا ناقتى انىقتاما بەرٸلمەگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سالدارىنان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەز كەلگەن ماتەريالدى سۋبەكتيۆتٸ تٷردە باعالاپ, ٶز بەتتەرٸنشە قىلمىستىق ٸس قوزعاۋعا مٷمكٸندٸك الدى.
ٷندەۋدە كٶرسەتٸلگەندەي, ٸس جٷزٸندە جۋرناليستٸ قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ ٷشٸن تەرگەۋشٸنٸڭ تاراتىلعان اقپاراتتى "قاۋٸپ تۋدىرۋى مٷمكٸن" دەپ باعالاۋى جەتكٸلٸكتٸ. مۇنداي جاعدايدا ادام ناقتى زييان كەلتٸرمەسە دە, تەك "بولجام" نەگٸزٸندە قاماۋعا الىنۋى مٷمكٸن.
جۋرناليستەردٸڭ پايىمداۋىنشا, بۇل تەجٸريبە سٶز بوستاندىعىنىڭ تامىرىنا بالتا شابادى. ٶيتكەنٸ جازعان ماتەريالى ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلۋدان قورىققان رەداكتسييالار مەن اۆتورلار امالسىز "ٸشكٸ تسەنزۋراعا" كٶشەدٸ. سەيكەسٸنشە, باتىل زەرتتەۋلەردٸڭ جولى كەسٸلەدٸ. بۇل سايىپ كەلگەندە حالىقتىڭ شىنايى اقپارات الۋ قۇقىعىن شەكتەپ, سٶز بوستاندىعىن قۇردىمعا جٸبەرەدٸ.
باسپاسٶز كونفەرەنتسيياسىندا العاش بولىپ سٶز سٶيلەگەن جۋرناليست مارات ەسٸپوۆتٸڭ سٶزٸنشە, 274-باپتىڭ ەڭ وسال تۇسى - ناقتى كريتەرييلەردٸڭ جوقتىعى. ول قازٸرگٸ جٷيەدە كەز كەلگەن ادام ٶزٸنە ۇناماعان ماتەريال بويىنشا ارىز جازىپ, قىلمىستىق ٸستٸڭ باستالۋىنا سەبەپ بولا الاتىنىن جەتكٸزدٸ. ال مۇنداي ٸستەر كەيدە تولىق ساراپتاماسىز-اق تەرگەۋگە جٸبەرٸلەدٸ.
"زاڭدا تەك "قوعامدىق تەرتٸپكە زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن" دەگەن جالپىلاما تۇجىرىم بار. ال بۇل ۇعىمدى ەركٸم ەرتٷرلٸ تٷسٸنەدٸ. سونىڭ سالدارىنان ادامدار نەگٸزسٸز قاماۋعا الىنۋى مٷمكٸن", – دەدٸ ول.
ال جۋرناليست لۇقپان احمەديياروۆ بۇل باپتىڭ تەجٸريبەدە قىسىم قۇرالىنا اينالىپ بارا جاتقانىن ايتتى. ول بۇرىن مۇنداي داۋلار الدىمەن ازاماتتىق-قۇقىقتىق تەرتٸپتە قارالعانىن, ال قازٸر جۋرناليستٸڭ كٸنەسٸن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ٶز بەتٸنشە باعالاي الاتىنىن جەتكٸزدٸ.
ونىڭ سٶزٸنشە, كەي جاعدايدا قاراپايىم ۋچاسكەلٸك پوليتسييا قىزمەتكەرٸ ارنايى ساراپتاماسىز-اق "اقپارات قاۋٸپتٸ بولۋى مٷمكٸن" دەگەن نەگٸزبەن ٸس قوزعاي الادى. سونىمەن قاتار تٸنتۋ جٷرگٸزۋ, شوتتاردى بۇعاتتاۋ جەنە اقپارات جارييالاۋعا تىيىم سالۋ سيياقتى شارالار جيٸلەگەن. مۇنداي تەجٸريبە جۋرناليستەردٸڭ ٶزدەرٸن قورعاۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەيدٸ.
قارلىعاش ەجەنوۆا دا قازٸرگٸ جاعدايدا مەديا ورتادا ٸشكٸ تسەنزۋرا كٷشەيگەنٸن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, 274-باپ بۇرىن سيرەك قولدانىلسا, قازٸر بٸرتٸندەپ كەز كەلگەن قوعامدىق پٸكٸر بٸلدٸرۋگە توسقاۋىل قوياتىن قۇرالعا اينالىپ بارادى.
"جالعان اقپارات" دەگەن نە, "قوعامدىق قاۋٸپ" دەگەن قانداي جاعدايدا تۋىندايدى – بۇعان ناقتى انىقتاما جوق. سوندىقتان كەز كەلگەن ادام ٶز تٷسٸنٸگٸنە سٷيەنٸپ شەشٸم قابىلداي الادى", – دەدٸ ول.
نازيرا دەرٸمبەت ٶز سٶزٸندە قوعامدىق تەرتٸپتٸڭ ناقتى بۇزىلۋى بولماي تۇرىپ, ادامدى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ زاڭ تۇرعىسىنان دۇرىس ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, "قاۋٸپ" ۇعىمىنىڭ ناقتى مازمۇنى اشىلماعاندىقتان, ادامدارعا قاتىستى قاتاڭ شارالار قولدانىلىپ جاتىر.
"بٸز ناقتى قانداي قاۋٸپ تۋرالى ايتىپ وتىرعانىن بٸلمەيمٸز. بٸراق سوعان قاراماستان ادامدار ٷيقاماققا الىنىپ, تەرگەۋگە تارتىلىپ جاتىر", – دەدٸ ول.
ال ارداق بٶكەەۆا بۇل باپتىڭ شەكتەن تىس قولدانىلىپ جاتقانىن ناقتى مىسالمەن تٷسٸندٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, جاقىندا جول-كٶلٸك وقيعاسىن ۆيدەوعا تٷسٸرٸپ, جارييالاعان بلوگەرگە وسى باپ بويىنشا ٸس قوزعالعان.
"جاي عانا ۆيدەو ٷشٸن ادامدى "جالعان اقپارات تاراتتى" دەپ ايىپتاۋ – قيسىنعا كەلمەيدٸ. بٸراق سوعان قاراماستان ول قاماۋعا الىندى", – دەدٸ جۋرناليست.
سونداي-اق ول بۇل باپتىڭ بيزنەس-قاقتىعىستاردا دا قىسىم تەتٸگٸ رەتٸندە قولدانىلۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرتتٸ.
جيىن قورىتىندىسىندا جۋرناليستەر زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەتتٸگٸن تاعى بٸر مەرتە كٶتەردٸ. اتاپ ايتقاندا, ولار 274-باپتىڭ 1 جەنە 2-بٶلٸكتەرٸن قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ساناتىنان شىعارىپ, ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق دەڭگەيٸنە اۋىستىرۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار "قاۋٸپ تۋدىرۋ" ۇعىمىن زاڭنامادان الىپ تاستاۋ نەمەسە ناقتىلاۋ قاجەتتٸگٸ ايتىلدى.
جۋرناليستەردٸڭ ايتۋىنشا, سٶز بوستاندىعى كونستيتۋتسييامەن كەپٸلدٸك بەرٸلگەن نەگٸزگٸ قۇقىقتاردىڭ بٸرٸ. سوندىقتان ونى نەگٸزسٸز قىلمىستىق قۋدالاۋ ارقىلى شەكتەۋگە جول بەرٸلمەۋٸ تيٸس.
قازٸرگٸ جاعدايدا باستى مەسەلە – زاڭنىڭ ٶزٸ ەمەس, ونى قولدانۋ تەسٸلٸ. ەگەر قۇقىقتىق نورمالار ناقتى ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولماسا, كەز كەلگەن ازامات «قاۋٸپ تۋدىرۋى مٷمكٸن» دەگەن بولجاممەن جاۋاپقا تارتىلۋى ىقتيمال.
سوندىقتان بۇل تاقىرىپ تەك جۋرناليستەرگە عانا ەمەس, بٷكٸل قوعامعا قاتىستى ماڭىزدى مەسەلە رەتٸندە قاراستىرىلىپ وتىر.
